Батыс Жағадағы Хишам сарайы: Археологиялық қазбалар мен тарихы
Hisham's Palace
Хишам сарайы – Палестина, Иерихон жанындағы ерте Ислам кезеңінің маңызды археологиялық ескерткіші. 8 ғасырда Умаяд әулеті салған, қазба жұмыстарымен таныстырыңыз.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ерте ислам археологиялық орны Иерихонның жанында, Батыс Жағалау, Палестина.
Early Islamic archaeological site near Jericho, West Bank, Palestine
Хишам сарайы (قصر هشام DIN), сондай-ақ Хирбат әл Мафжар (خربة المفجر) деп те белгілі, Палестинаның Батыс Жағалауындағы Иерихон қаласындағы маңызды ерте ислам археологиялық ескерткіші. 8 ғасырдың бірінші жартысында Омейяд әулеті салған бұл сарай, Омейяд шөл сарайларының бірі саналады. Иерихон қаласының орталығынан солтүстікке қарай 3 км қашықтықта орналасқан. Алайда, археологиялық ақпараттың басты көзі 1934 және 1948 жылдар аралығында палестиналық археолог Димитри Барамки жүргізген қазбалар болып табылады. 1959 жылы Барамкидің әріптесі, британдық мандат үкіметінің отаршылдық әкімшісі Роберт Гамильтон «Хишам сарайы, Хирбат әл Мафжар: Иордан аңғарындағы араб сарайы» атты маңызды еңбегін жариялады. Өкінішке орай, Барамкидің археологиялық зерттеулері осы томға енбегендіктен, Гамильтонның талдауы тек өнер тарихына қатысты. Барамкидің қазба жұмыстарының, әсіресе керамикаға қатысты нәтижелері Палестинаның Ежелгі Ескерткіштер Департаментінің тоқсандық журналындағы алдын ала есептер мен мақалалар түрінде жарияланды. Барамки мен Гамильтонның қазбаларынан табылған көптеген жәдігерлер қазір Шығыс Иерусалимдегі Рокфеллер археологиялық мұражайында сақтаулы. 1996 жылы ЮНЕСКО және Studium Biblicum Francescanum бірлесіп, сақтап қалпына келтіру бағдарламасын іске қосты. Осы бағдарлама нәтижесінде топографиялық карта жаңартылып, сирдабтың (кішкентай монша) мозаикасын қалпына келтіруге бағытталған бас жоспар жасалды. 2006 жылы Палестина Ұлттық Басқармасының Туризм және Ежелгі Ескерткіштер министрлігінің докторы Хамдан Таха басшылығымен жаңа қазба жұмыстары жүргізілді. Қазіргі зерттеулерді министрлік пен Чикаго университетінің археологтары бірлесіп жүргізіп жатқан «Ерихон Мафжар» жобасы жүзеге асырып жатыр. 2015 жылы Палестинаның Туризм және Ежелгі Ескерткіштер министрлігі мен Жапонияның Халықаралық Ынтымақтастық Агенттігі арасында келісімге қол қойылды, осы келісім арқылы сарайдағы, әлемдегі ең ірі мозаикалардың бірі саналатын мозаиканы ашып, көрсетуге дайындау жоспарлануда.
Hisham's Palace (قصر هشام DIN), also known as Khirbat al Mafjar (خربة المفجر), is an important early Islamic archaeological site in the Palestinian city of Jericho, in the West Bank. Built by the Umayyad dynasty in the first half of the 8th century, it is one of the so called Umayyad desert castles. It is located 3 km north of Jericho's city center, but the major source of archaeological information comes from the excavations of Palestinian archaeologist, Dimitri Baramki between 1934 and 1948. In 1959 Baramki's colleague, colonial administrator for the British Mandate government Robert Hamilton, published the major work on Hisham's Palace, Khirbat al Mafjar: An Arabian Mansion in the Jordanian Valley. Unfortunately, Baramki's archaeological research is absent from this volume, so Hamilton's analysis is exclusively art historical. Baramki's research on the archaeological aspects of the site, particularly the ceramics, was published in various preliminary reports and articles in the Quarterly of the Department of Antiquities in Palestine. Many of the finds from Baramki and Hamilton's excavations are now held in the Rockefeller Archeological Museum in East Jerusalem. A program for restoration and rehabilitation was launched in 1996 in cooperation with UNESCO and Studium Biblicum Francescanum. This resulted in updated topographic map and a masterplan which focused on the restoration of the mosaic of the sirdab (the small bath). In 2006, new excavations were carried out under Dr. Hamdan Taha of the Palestinian National Authority's Ministry of Tourism and Antiquities. Current research is being conducted by the Jericho Mafjar Project, a collaboration between the ministry and archaeologists from the University of Chicago. In 2015, an agreement was signed between the Palestinian Ministry of Tourism and Antiquities and the Japan International Cooperation Agency to enable the mosaic in the palace, one of the largest in the world, to be uncovered and readied for display.
Тарих
Хишам сарайының нақты тарихи негізін орнату қиын. Сайт туралы ешқандай мәтіндік дереккөздер жоқ, археологиялық қазбалар ғана қосымша ақпараттың жалғыз көзі болып табылады. Барамкидің қазба жұмыстары барысында "Хишам" есімі жазылған остракон табылды. Бұл, Хишам ибн Абд әл-Малик халифасының билік кезіндегі құрылысқа дәлел ретінде түсіндірілді. Кейіннен Роберт Гамильтон сарайдың Хишамның шаңқау өмір салтымен танымал болған туысы әл-Уалид ибн Язидтің резиденциясы болғанын айтты. Археологиялық тұрғыдан, сайттың 8 ғасырдың бірінші жартысындағы Омейяд әулетінің туындысы екені анық, бірақ оның демеушілігі мен қолданылуының нақты мәліметтері әлі белгісіз. Археологиялық ескерткіш ретінде Хишам сарайы шөлдегі қамалдар санатына жатады. Бұл Сирия, Иордания, Палестина аумағында табылған Омейяд әулетінің ескерткіштерінің жиынтығы. Бұл сайттардың мөлшері, орналасқан жері және болжамды мақсатында үлкен айырмашылықтар болғанымен, оларды Омейяд билеуші отбасының әртүрлі тұлғаларының демеушілігімен байланыстыруға болады. Мысалы, Каср Халлабат немесе Каср Бурку сияқты шөлдегі кейбір қамалдар, бұрынғы римдік немесе Гассанид құрылыстарының исламизацияланғанын көрсетеді. Касталь, Каср Азрақ немесе әл-Муваккар сияқты басқа да орындар сауда жолдарымен және су ресурстарының тапшылығымен байланысты. Көптеген ерекшеліктер болғанымен, шөлдегі қамалдар римдік бекіністеріне ұқсас төртбұрышты сарайдан, моншадан, су резервуарынан немесе бөгеттен және көбінесе егістік жерден тұратын жалпы үлгіге сәйкес келеді. Шөлдегі қамалдар туралы әртүрлі түсініктер бар, және археологиялық жазбаларда байқалған әртүрлілікті түсіндіре алатын жалғыз теорияның болуы күмәнді. Көптеген адамдар бұл орын 749 жылғы жер сілкінісінен қирап, тасталып кеткен деп есептейді, бірақ Барамкидің егжей-тегжейлі есебін талдау мұның дұрыс емес екенін көрсетеді. Керісінше, керамикалық жазбалар Аюбид-Мамлюк кезеңіне дейін, Аббасид және Фатимид кезеңдерінде 900-1000 жылдар аралығындағы маңызды кезеңге дейін жалғасқандығын көрсетеді. Әрі қазба жұмыстары осы орынның әртүрлі кезеңдердегі қолданылуын толыққанды түсінуге көмектеседі. 2013 жылғы геологиялық зерттеу сарайдың 1033 жылғы жер сілкінісінен қирағанын көрсетті. Жарықтар мен зақымданулар 749 жылғы жер сілкінісінен гөрі күштірек болған жер сілкінісіне сәйкес келді.
It is difficult to establish a secure historical framework for Hisham's Palace. No textual sources reference the site, and archaeological excavations are the only source of further information. An ostracon bearing the name "Hisham" was found during the course of Baramki's excavations. This was interpreted as evidence for the site's construction during the reign of the caliph Hishām ibn ʿAbd al Malik. Robert Hamilton subsequently argued that the palace was a residence of al Walid ibn Yazid, a nephew of Hisham who was famous for his extravagant lifestyle. Archaeologically it is certain that the site is a product of the Umayyad dynasty in the first half of the 8th century, although the specifics of its patronage and use remain unknown. As an archaeological site, Hisham's Palace belongs to the category of desert castles. These are a collection of monuments dating to the Umayyad dynasty and found throughout Syria, Jordan, Palestine. Although there is great variation in the size, location, and presumed function of these different sites, they can be connected to the patronage of different figures in the Umayyad ruling family. Some of the desert castles, for example Qasr Hallabat or Qasr Burqu, represent Islamic occupations of earlier Roman or Ghassanid structures. Other sites like Qastal, Qasr Azraq, or al Muwaqqar are associated with trade routes and scarce water resources. With a few exceptions, the desert castles conform to a common template consisting of a square palace similar to Roman forts, a bath house, water reservoir or dam, and often an agricultural enclosure. Various interpretations for the desert castles exist, and it is unlikely that one single theory can explain the variety observed in the archaeological record. The site is commonly thought to have been destroyed during the earthquake of 749 and then abandoned, but an analysis of Baramki's detailed reporting shows that this is incorrect. Instead the ceramic record indicates that the occupation continued through the Ayyubid Mamluk period, with a significant phase of occupation between 900 and 1000 during the Abbasid and Fatimid periods. Further excavations will no doubt contribute to a more detailed picture of the site's continued use through different periods. A 2013 geological investigation of the site suggest the palace was destroyed by the later earthquake of 1033. Evidence of faulting and damage corresponded to a more severe earthquake than that of 749.
Сарай
Бұл жердегі ең үлкен ғимарат сарай, бұрыштарында дөңгелек мұнаралары бар шамамен төртбұрышты ғимарат. Бастапқыда екі қабатты болған. Кіреберіс шығыс жағындағы орталық қақпа арқылы жасалған. Ішкі бөлмелер орталық тас төселген портиктің (ривақ) айналасында орналасқан, онда ыстықтан қорғану үшін жер асты кеңістігі немесе сирдаб (қойма; басқа жерлерде жер асты дәліз немесе туннель) болған. Портиктің оңтүстік жағындағы бөлме сыртқы қабырғаға кіріктірілген михрабы бар мешіт болды.
The largest building at the site is the palace, a roughly square building with round towers at the corners. It originally had two stories. Entrance was through a gate on the center of the east side. The inner rooms were aligned around a central paved portico (riwaq), which featured an underground cellar or sirdab (basement; elsewhere also underground corridor or tunnel), for refuge from the heat. The room to the south of the portico was a mosque with a mihrab built into the outer wall.
Монша кешені
Монша кешені сарайдың солтүстігінде ашық алаңда орналасқан. Бұл жеке тұрған құрылымның ауданы шамамен 30 шаршы метр, дәлірек айтқанда, оның үш жағында ғимараттан сыртқа шығып тұрған дөңгелек экседралар бар – оңтүстік және батыс жақтарында үштен, ал шығыс жағында екі. Моншаның шығыс жағында экседралардың арасында сәнді кіреберіс орналасқан. Бассейн негізгі шаршы залдағы оңтүстік жағының көп бөлігін алып жатыр. Монша кешенінің ішкі едені таңғажайып мозаикамен жабылған. Арнайы қабылдау бөлмесі, немесе диван, солтүстік-батыс бұрышынан кіретін жерінен қол жетімді. Бұл бөлменің еденіне ағаш түбінде арыстан мен газельдерді бейнелейтін әйгілі «өмір ағашы» мозаикасы төселген. Еденде кеңінен таралған геометриялық өрнектер көбінесе қайталанбайды. Көбінесе көк, қызыл, жасыл, сары және қызғылт сары түстер қолданылған. Жапония тарапынан қаржыландырылған жылдар бойындағы қайта жаңарту жұмыстарынан кейін, 2021 жылдың қазан айында Палестинадан алынған бес миллионнан астам ерекше тас фрагменттерінен құралған, әлемдегі ең ірі еден мозаикаларының бірі ашылды. Бұл еден мозаикасы ежелгі әлемнен жеткен ең үлкен мозаикалардың бірі болып табылады. Құрылыстағы ең танымал мозаика – диванның, немесе жеке қабылдау бөлмесінің «Өмір ағашы» мозаикасы, ол негізгі монша залының солтүстік-батыс бұрышында орналасқан. Жартылай дөңгелек мозаикада жеміс ағашы, сол жағында екі бейсауат газель, ал оң жағында тағы бір газельге шабуыл жасайтын арыстан бейнеленген. Бір болжам бойынша, мозаика халифтің әскери шеберлігі арқылы әкелген бейбітшілікті көрсетеді. «Өмір ағашы» мозаикасының жиегіндегі мақтаныш арыстан мен газельдердің суретін жақындық тұрғысынан қарастыруға шақыруы мүмкін. Хишам сарайынан табылған барлық мозаикалардың сапасы жоғары, олардың әрқайсысы әртүрлі түстер мен бейнелі мотивтерді ұсынады.
The bath complex is located just north of the palace across an open area. This free standing structure is almost 30 meters square, more precisely , and three of its sides feature round exedrae which project out from the building, three each to the south and west, and two to the east. The east face of the bath had an ornate entrance in its center, flanked by exedrae. Along much of the southern side of the main, square hall is a pool. The interior floor surface of the bath complex was paved with spectacular mosaic decoration. A special reception room, or diwan, was entered from the northwest corner. The floor of this room is paved with the famous "tree of life" mosaic, depicting a lion and gazelles at the foot of a tree. A large variety of geometric designs cover the floor, which are rarely repeated. The colors used are primarily blue, red, green, yellow, and orange. After years of restoration funded by Japan, the mosaic covering , one of the largest floor mosaics in the world, with more than five million distinctive pieces of stone from Palestine, was unveiled in October 2021. This floor mosaic is one of the largest that has survived from the ancient world. The most famous mosaic at the site is the "Tree of Life" mosaic in the diwan, or the private audience room, located in the northwestern corner of the main bathing hall. The semi circle pavement mosaic depicts a fruiting tree with two unknowing gazelles on the left side and a lion attacking another gazelle on the right side. One idea is that the mosaic represents the peace that the caliph brought with his military prowess. The tassels that border the "Tree of Life" mosaic may suggest that the scene of the lion and gazelles should be understood through a lens of intimacy. All of the mosaics found at Hisham's Palace are of very high quality and feature a wide variety of colors and figural motifs.
Кескінделген шүберек
Бұл жерде табылған оюлы жақсы шың да ерекше сапалы. Әсіресе, моншаның кіреберісінің үстіндегі нишада тұрған, көбінесе халифа деп есептелетін, қылышы бар еркек тұлғаның мүсіні назар аударарлық. Монша кешенінде жартылай жалаңаш еркек және әйел тұлғалары бейнеленген қосымша шың мүсіндері де бар. Геометриялық және өсімдік мотивтері де жиі кездеседі. Гамильтон Хишам сарайындағы ою-өрнектерді нашар және үйреншіксіз деп сипаттаса, көптеген кейінгі өнер тарихшылары олардың ирандық тақырыптарға ұқсас екенін атап өтті. Хана Тараган бұл жердегі көркемдік тақырыптардың Ирактағы Сасанидтердің ықпалынан қалыптасқан ислами биліктің бейнелі тілінің Левант үлгілері екенін айтты. Присцилла Сучек сонымен қатар, осы жерде Сүлейменнің ислами мифі бейнеленгенін де көрсетті.
The carved stucco found at the site is also of exceptional quality. Of particular note is the statue depicting a male figure with a sword, often presumed to be the caliph, which stood in a niche above the entrance to the bath hall. Additional male and female figures carved in stucco, some semi nude, adorn the bath complex. Geometric and vegetal patterns are also quite common. While Hamilton described the carvings at Hisham's Palace as amateurish and chaotic, many subsequent art historians have noted similarities with Iranian themes. Hana Taragan has argued that the artistic themes seen at the site are Levantine examples of an Islamic visual language of power that coalesced from Sasanian influences in Iraq. Priscilla Soucek has also drawn attention to the site's representation of the Islamic myth of Solomon.
Қорғау
Глобалды мұра қоры (GHF) мәлімдегендей, Иерихоның қарқынды қалалық дамуы, сондай-ақ аймақтағы егіншілік қызметінің кеңеюі археологтардың қазба алаңына қол жеткізуін шектеуде, оның көп бөлігі әлі зерттелмеген күйде қалған. Маңызды құрылыстарды қорғауға бағытталған консервациялық жұмыстар ресурстардың жетіспеуіне байланысты қиындыққа тап болды. 2010 жылғы «Жойылып бара жатқан мұрамызды сақтау» атты есепте GHF Хишам сарайын қайта орнатуға қаупі бар әлемдік 12 мұра нысанының бірі деп атады. Ежелгі ескерткіштерді сақтау басқармасының директоры Х. Таха Иерихо аймағындағы осы және басқа да нысандарды сақтау туралы есептер жариялады. 2021 жылы монша кешенінің 835 шаршы метрлік мозаикалық еденін қалпына келтіру жұмысы 12 миллион АҚШ доллары көлеміндегі жапондық қаржымен аяқталды. Мозаикаларды қорғайтын күмбез пішіндес жабын жапондық сәулет бюросы жобалап, іске асырды. Мозаикаларды еден үстінен өткен жаяу жолдар арқылы тамашалауға болады. 2021 жылдан бері монша кешенінің мозаикалық едені қалпына келтіру және сақтау жұмыстары аяқталғаннан кейін, сондай-ақ еден үстіне орналастырылған жаяу жолдары бар жабын салынғаннан кейін көпшілікке ашылды.
According to Global Heritage Fund (GHF), the rapid urban development of Jericho, as well as expansion of agricultural activity in the area, are limiting archaeologists' access to the site, much of which remain unexplored. Conservation efforts aimed at protecting important structures have been hindered by lack of resources. In a 2010 report titled Saving Our Vanishing Heritage, GHF identified Hisham's Palace as one of 12 worldwide heritage sites most "On the Verge" of irreparable loss and destruction. H. Taha, director of antiquities has published reports concerning the preservation of this and other sites in the Jericho region. In 2021, the restoration of the bath complex's 835 square meter mosaic floor was completed, at a cost of 12 million USD and with Japanese funding, with a dome shaped shelter protecting the mosaics, which was designed and executed by a Japanese architecture office. The mosaics can be admired from walkways suspended over the floor. Since 2021, the mosaic floor of the bath complex has been opened to the public after the completion of restoration and preservation work and the building of a shelter provided with walkways placed above the floor.