Кіріспе

Босванадағы бала еңбегі туралы шолу

Босванадағы бала еңбегі – балалардың физикалық, психикалық, әлеуметтік және рухани дамуына зиян келтіретін кез келген түрдегі еңбекке тарту арқылы пайдалану деп анықталады. Босванадағы бала еңбегі, кедейлік және отбасылық ресурстарды бөлу сияқты себептерге байланысты, белгілі бір жастағы мәжбүрлі еңбек түрімен сипатталады. Зерттеулерге сәйкес, Босванада бала еңбегінің көрсеткіші жоғары емес. АҚШ Еңбек департаменті ұлттық заңнамадағы кемшіліктер, экономиканың шектеулілігі және бастамалардың жетіспеуіне байланысты "Босванадағы балалар бала еңбегінің ең қатыгез түрлеріне тартылуда" деп мәлімдейді. Халықаралық еңбек ұйымы – Біріккен Ұлттар Ұйымының құрамындағы еңбек саясатын әзірлеумен және әлеуметтік әділеттілік мәселелерін ілгерілетумен айналысатын ұйым. Халықаралық еңбек ұйымының (ХЕҰ) 138-ші конвенциясында жұмысқа орналасу үшін қажетті ең төменгі жас, елдер ратификациялаған жағдайда, ең төменгі жас талаптары мен саясатын белгілеу арқылы "бала еңбегін тиімді жою" құралы ретінде қарастырылады. Босвана 1995 жылы Ең төменгі жас конвенциясын ратификациялап, кемінде он төрт жастағы балаларға белгілі жағдайларда жұмыс істеуге рұқсат беретін ұлттық саясатты қабылдады. Босвана 2000 жылы ХЕҰ-ның Бала еңбегінің ең қатыгез түрлері туралы 182-ші конвенциясын да ратификациялады. Кейбір зерттеулер Босванадағы бала еңбегімен күресу мәселесіне қатысты әртүрлі пікірлер білдіреді. Ева Прочек 2006 жылғы "Босванадағы бала еңбегі" тақырыбындағы талқылау құжатында "бала еңбегі мен бала еңбегінің ең қатыгез түрлеріне қарсы уақыт белгіленген нақты стратегиялар әзірленбегенін" атап көрсетті. Географиялық орналасу, демографиялық көрсеткіштер және кедейлік сияқты факторлар Босванада бала еңбегінің себептері болып табылады.

Географиялық

Ботсвана – Африканың оңтүстік-батысында орналасқан, теңізге шығу жолы жоқ мемлекет. Соня Балотраның OECD SOCIAL, EMPLOYMENT AND MIGRATION WORKING PAPERS зерттеуінде «экономикалық өсудің тоқырауы, HIV/AIDS, қақтығыстар, ашаршылық және нашар санитария Сахара асты Африкадағы бала еңбегі мәселесін ушықтырды» делінген. 2016 жылғы Халықаралық Еңбек Ұйымының (ILO) «Бала еңбегінің жаһандық бағалауы» есебінде «әрбір бес африкалық баланың бірі бала еңбегіне бейім» екені айтылады. Есепте атап көрсетілгендей, континентте 72,1 миллион бала жұмыс істейді, ал 31,5 миллионы қауіпті жағдайларда еңбек етеді. Бұл көрсеткіш басқа аймақтармен салыстырғанда екі еседен астам. 2016 жылғы ILO-ның «Бала еңбегінің жаһандық бағалауы» есебінен алынған мәліметтерге сәйкес, континенттегі ауыл шаруашылығы секторы бала еңбегінің 85% құрайды. Олардың көп бөлігі отбасылық шаруашылықтар мен фермаларда жұмыс істейді, көбінесе коммерциялық егіншілікпен немесе мал шаруашылығымен айналысады. Африкалық контексте бұл, батыс әдістемелерінен өзгеше, өмірлік және физикалық дағдыларды дамытуға көмектеседі. Мысалы, Сахара асты Африкадағы Танзанияның Паре ауылдық халқы 5 жастағы балаларды егінге қатыстырады. Есепте сондай-ақ, көптеген балалардың қауіпті ауыл шаруашылығы түрлерімен белсенді түрде айналысатыны, олардың «дұрыс тамақ пен баспанасыз бірнеше күн бойы шалғайда мал бағуы» жайлы мәлімдемелер бар. Матиас Баанның «Ботсванадағы балалардың құқықтарын іске асыру» атты мақаласында осы қауымдар «қашықтықтағы жерлерге көшірілген немесе шеттетілгендіктен осал және әлсіз» екені айтылады. Колдуэллдің 1982 жылғы байлық теориясы, шаруалар сияқты таза ағыны жоғары елдердің, қарттық күтім мен саяси мәртебеге қол жеткізу үшін жоғары репродукция деңгейіне бейім екенін көрсетеді. Жоғары репродукция деңгейі ата-аналардың балаларына, оның ішінде білім беруге инвестициялауына үлкен әсер етеді. Ботсванада кедейлік шегінен төмен тұратын отбасылардың үлесі 36,7% құрайды, бұл жастардың осалдығын көрсетеді. Макроэкономикалық көрсеткіштердің нашарлауы балаларға бағытталған бастамаларға бюджеттік қаражатты тиімді бөлуге кедерілді. Еңбек және денсаулық сақтау министрлігінің мәліметінше, 25 000 бала 15 жасқа дейін фермаларда жұмыс істейді. Тағы 1 500 бала бай үйлерде үй шаруашылығы жұмыстарымен айналысады. 415 751 балаға жасалған сауалнама нәтижесінде, 72,4% толық уақытты білім алатыны, 21,2% білім алумен қатар жұмыс істейтіні және 2,6% негізінен жұмыспен айналысатыны анықталды.

Кедейліктің салдары

Ботсвананың нашарлаған экономикалық перспективасы ұрпақтан ұрпаққа кедейліктің жалғасуына себеп болып, үш баланың екеуі орта білім алу мүмкіндігінен айырылып қалды.