Кіріспе

Кеңқанатты кесіртке (Timon lepidus) – кесірткелер тұқымдасына жататын кесіртке түрі. Бұл түр Оңтүстік-Батыс Еуропаға ғана тән.

Жалпы атаулар

T. lepidus-тің тағы бір жалпы атаулары: көзді кесіртке, және әшекейлік лацерта (жануарлар саудасында).

Сипаттама

Тимон лепидусы – оның отбасының ең ірі мүшелерінің бірі. Ересегінің толық ұзындығы (құйрығын қоса алғанда) 60 см-дей болады, салмағы 700 грамнан асады. Оның ұзындығының шамамен екі бөлігі құйрықтан тұрады. Жаңадан туған балапандары құйрығын қоспағанда 10 см шамасында болады. Бұл – тісті жағасы бар, денелі кесіртке. Аталықтарында ерекше кең бас болады. Оның қалың, күшті аяқтары мен ұзын, иілген тырнақтары бар. Жотасының негізгі түсі көбінесе жасыл, бірақ кейде сұр немесе қоңыр, әсіресе бас және құйрық бөліктерінде. Бұл қара нүктелермен жабылып, біріккен розеткалардың айқын үлгісін құрайды. Қарны сарғыш немесе жасыл, еркек және әйел екі жағында да жарқын көк дақтар болады, бірақ еркек әдетте әйелге қарағанда жарық түсті. Балапандар жасыл, сұр немесе қоңыр түсті, денесінің барлық жерінде сарғыш немесе ақ, көбінесе қара жиекті дақтар болады.

Экология

Тимон лепидус Испанияның оңтүстігінде теңіз деңгейінен бастап әртүрлі жабайы және өсірілген орталарда кездеседі. Ол жоғарырақ биіктікте сирек кездеседі. Құрғақ, бұталы жерлерді, мысалы, ашық орманды және бұталы алаптарды, ескі зәйтүн тоғайларын және жүзімдіктерді ұнатады, кейде ашық, тасты немесе құмды жерлерде де кездеседі. Оны көбінесе жол жиегінде күнге жататын күйінде көруге болады. Бұл кесіртке әдетте жерде жүреді, бірақ тастар мен ағаштарға өте жақсы көтеріледі. Ол шұңқыр қазып, кейде тастап кетілген қоян тесіктерін пайдаланады.

Диета

Тимон лепидусы негізінен ірі жәндіктермен, әсіресе қоңыздармен және бұқақтармен қоректенеді, сондай-ақ құстардың ұяларын тонайды және кейде тікжануарлар, бақалар мен кішкентай сүтқоректілерді жейді. Ол жемістер мен өсімдіктерді де жейді, әсіресе құрғақ аймақтарда.

Көбею

Т. lepidus көбеюі көктемнің соңында немесе жаздың басында жүзеге асады. Еркектер көктемде өзінің территориясын қорғайды және көбейту маусымында төбелеседі. Месіңі жұптасқаннан кейін үш айдан соң, маусым және шілде айларында 22-ге дейін жұмыртқа туады, оларды тастар мен бұтақтардың астына, жапырақтардың арасына немесе ылғалды топыраққа жасырады. Құрғақ жерлерде одан аз, бірақ ірі жұмыртқа туады. Жұмыртқадан 8-14 апта ішінде шабақтар шығады. Келтір екі жасқа келгенде жыныстық пісіледі.

Қорғау

Тимон лепидус IUCN Қауіпке ұшыраған түрлердің Қызыл тізімінде "қауіпке жақын" деп тізілген.