Холокост: Әрекетсіздік пен құтқару мүмкіндіктері

Холокост: талқылаулар, көмек көрсету мүмкіндіктері, одақтастардың әрекеттері, құтқару шаралары, тарихи зерттеулер. Құрбандарды сақтау жолдары.

17 мин оқу

100%

Дереккөз: International response to the Holocaust — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Қазанша тоқтаусыз өтетін Холокосттан бері, кейбір ұлттық үкіметтер, халықаралық ұйымдар мен әлемдік көшбасшылар миллиондаған еуропалық еврейлерді, ромдарды және Холокост құрбандарын құтқару үшін тиісті шаралар қабылдамағаны үшін сынға ұшырады. Сыншылар мұндай араласу, әсіресе одақтас үкіметтер тарапынан, көптеген адамдарды құтқарып қалуы мүмкін еді және соғыс күштерінен маңызды ресурстарды бұрмаламай-ақ орындалуы мүмкін еді дейді. Басқа зерттеушілер бұл сынға қарсылық білдірді. Кейбіреулері одақтастар ешқандай әрекет жасамады деген пікір – миф екенін, одақтастар нацистер рұқсат еткенше неміс еврейлерін қабылдады және одақтастардың теориялық әскери әрекеті, мысалы, Аушвиц концлагерін бомбалау, өте аз адамның өмірін сақтап қалар еді деп мәлімдеді. Тағы басқалары, одақтастардың қолда бар шектеулі ақпараты – 1944 жылдың қазан айына дейін көптеген нацистік өлім лагерлерінің орналасқан жерін немесе олар анықтаған лагерьлердегі ғимараттардың мақсатын білмегендіктен, дәлдікпен бомбалау мүмкін емес еді деді.

Ұлыбритания

1939 жылға қарай, шамамен 522 000 неміс еврейінің шамамен 304 000-ы Германиядан қашып кетті, оның ішінде 60 000-ы Палестинаның британдық мандатына (оның ішінде неміс сионистері мен нацистер арасындағы Хаавара немесе "көшіру" келісімін пайдаланған 50 000-нан астам адам) көшті, бірақ британдық иммиграциялық квоталар Палестинаға еврей эмигранттарының санын шектеді. 1938 жылдың наурыз айында Гитлер Австрияны аннексиялап, Австрияның 200 мың еврейін азаматтығы жоқ босқындарға айналдырды. Қыркүйекте британдық және француз үкіметтері Германияға Чехословакияның Судет аймағын басып алуға және аннексиялауға рұқсат берді, ал 1939 жылдың наурыз айында Гитлер елдің қалған бөлігін басып алып, тағы 200 000 еврейді азаматтығы жоқ қылды. 1939 жылы британдық саясат, 1939 жылғы Ақ кітапта көрсетілгендей, келесі бес жыл ішінде Палестинаға еврейлердің көшіп келуін 75 000-ға дейін шектеді, содан кейін барлық еврейлердің көшіп келуі арабтардың келісіміне бағынышты болар еді. Британ үкіметі еврей иммигранттарының балаларына баспана ұсынды және Кенияны еврейлерге пана ретінде қарастырды, бірақ еврей мемлекетін құруды қолдамады немесе еврейлердің қоныстануын жеңілдетпеді, бұл Палестинаға қатысты Ұлттар Лигасының мандатының шарттарына қайшы келді. Соғыстан бұрын, соғыс кезінде және содан кейін британ үкіметі палестиналық арабтардың наразылығын тудырмау үшін еврейлердің иммиграциясын мандаттық Палестинаға шектеді. Алайда, 1941 жылдың жазында Хаим Вейцманн британдықтардың еврей иммиграциясына тыйым салғандықтан, соғыс аяқталғаннан кейін Еуропадан Палестинаға 1,5 миллион еврейді жасырын иммиграция арқылы жеткізуге 20 жыл қажет болады деп есептеді; Дэвид Бен-Гурион бастапқыда 3 миллионды он жылда әкелуге болады деп сенді. Осылайша, кем дегенде бір автордың пікірінше, соғыс басталғаннан кейін Палестина нацистер өлтірген еврейлердің аз ғана бөлігін ғана құтқара алды. Ұлыбритания үкіметі БҰҰ-ның барлық мүше мемлекеттерімен бірге 1942 жылдың басында Польша үкіметінен эмиграцияда нацистердің Еуропалық еврейлерді жоюға жасаған әрекеттері туралы сенімді мәліметтер алды. "Германия басып алған Польшадағы еврейлерді жаппай қыру" деген тақырыптағы есепте геттолардағы жағдай және олардың таратылуы туралы егжей-тегжейлі ақпарат келтірілді. Сонымен қатар, Сыртқы істер министрі Энтони Иден Польша қарсыласының курьеры Ян Карскимен кездесті, ол еврейлердің көмегімен Варшава геттосына жасырын түрде кіргізілген және Бельжец транзиттік лагерінде эстондық күзетші болып жұмыс істеген, оған нацистердің еврейлерге қарсы жасаған қатыгездіктері туралы куәліктер берді. Бұл лоббилік әрекеттер 1942 жылдың 17 желтоқсанындағы Біріккен Ұлттар Ұйымының мүшелерінің бірлескен декларациясына әкеп соқты, ол нацистік Польшадағы еврейлерді жаппай қыруды жариялады және айыптады. Бұл мәлімдеме британдық Парламенттің төменгі палатасында Сыртқы істер министрі Энтони Иденнің сөзінде оқылды және "Нью-Йорк Таймс" және басқа көптеген газеттердің бірінші беттерінде жарияланды. Бі-Би-Си радиосы соғыс кезінде соңғы шешім туралы екі хабар таратты: біріншісі 1942 жылдың 17 желтоқсанында сағат 9-да, Польшаның эмиграциядағы Сыртқы істер министрі Эдвард Рачински оқыған БҰҰ-ның бірлескен декларациясы, ал екіншісі 1943 жылдың мамыр айында Ян Карскидің еврейлердің жаппай өліміне куә болған оқиғасы, Артур Костлер оқыды. Алайда, саяси риторика мен жарияланған ақпарат британ үкіметінің әскери шаралармен қолдау таппады, бұл маңызды тарихи пікірталасқа себеп болды.

By 1939, about 304,000 of about 522,000 German Jews had fled Germany, including 60,000 to the British Mandate of Palestine (including over 50,000 who had taken advantage of the Haavara, or "Transfer" Agreement between German Zionists and the Nazis), but British immigration quotas limited the number of Jewish emigrants to Palestine. In March 1938, Hitler annexed Austria and made the 200,000 Jews of Austria stateless refugees. In September, the British and French governments allowed Germany the right to occupy and annex the Sudetenland of Czechoslovakia, and in March 1939, Hitler occupied the remainder of the country, making a further 200,000 Jews stateless. In 1939, British policy as stated in its 1939 White Paper capped Jewish immigration to Mandatory Palestine at 75,000 over the next five years, after which all further Jewish immigration would be made subject to Arab approval. The British government had offered homes for Jewish immigrant children and proposed Kenya as a haven for Jews, but refused to back a Jewish state or facilitate Jewish settlement, contravening the terms of the League of Nations Mandate over Palestine. Before, during and after the war, the British government limited Jewish immigration to Mandatory Palestine so as to avoid a negative reaction from Palestinian Arabs. In the summer of 1941, however, Chaim Weizmann estimated that with the British ban on Jewish immigration, when the war was over, it would take two decades to get 1.5 million Jews to Palestine from Europe through clandestine immigration; David Ben Gurion had originally believed 3 million could be brought in ten years. Thus Palestine it has been argued by at least one writer, once war had begun—could not have been the saviour of anything other than a small minority of those Jews murdered by the Nazis. The British government, along with all UN member nations, received credible evidence about the Nazi attempts to exterminate the European Jewry as early as 1942 from the Polish government in exile. Titled "The Mass Extermination of the Jews in German Occupied Poland", the report provided a detailed account of the conditions in the ghettos and their liquidation. Additionally the Foreign Secretary Anthony Eden met with Jan Karski, courier to the Polish resistance who, having been smuggled into the Warsaw ghetto by the Jewish underground, as well as having posed as an Estonian guard at Bełżec transit camp, provided him with detailed eyewitness accounts of Nazi atrocities against the Jews. These lobbying efforts triggered the Joint Declaration by Members of the United Nations of 17 December 1942 which made public and condemned the mass extermination of the Jews in Nazi occupied Poland. The statement was read to British House of Commons in a floor speech by Foreign secretary Anthony Eden, and published on the front page of the New York Times and many other newspapers. BBC radio aired two broadcasts on the final solution during the war: the first at 9am on 17 December 1942, on the UN Joint Declaration, read by Polish Foreign Minister in exile Edward Raczynski, and the second during May 1943, Jan Karski's eyewitness account of mass Jewish executions, read by Arthur Koestler. However, the political rhetoric and public reporting was not followed up with military action by the British government an omission that has been the source of significant historical debate.

Америка Құрама Штаттары

Бастапқыда Америка мұқтаж яһуди босқындарын қабылдаудан бас тартты. 1933-1945 жылдар аралығында АҚШ басқа елдерге қарағанда көбірек босқындарды қабылдады: шамамен 132 000 адам. Ол, әсіресе соғыс кезінде көбірек босқындарды қабылдамағаны үшін сынға ұшырады, себебі тіпті иммиграциялық квоталар да толықтырылмады. Вашингтонда президент Рузвельт өзінің еврей сайлау округінің маңыздылығын сезіне отырып, еврей басшыларымен кеңесті. Ол олардың кеңесін орындады, АҚШ-та антисемитизмді қоздырудан қорқып, Холокостқа аса мән бермеді. Тарихшылар Перл-Харбордан кейін: Рузвельт және оның әскери және дипломатиялық кеңесшілері АҚШ еврейлер үшін соғысып жатқандай көрінбеу арқылы ұлтты біріктіруге және нацистік пропаганданы әлсіретуге тырысты. Олар соғысты мүмкіндігінше жылдам және шешуші түрде жеңу науқанынан кез келген ауытқуды қабылдамады. Рузвельт пен оның кеңесшілері майдандағы сәттілік Еуропаның аман қалған еврейлерін құтқарудың жалғыз сенімді жолы деп санады. Тарихшы Лорел Лефф АҚШ Мемлекеттік департаментінің тарихшыларының нацистік Германиядан қашуға тырысқан еврей босқындарының визалық өтініштерін қараған кейбір АҚШ консулдық қызметкерлерінің немқұрайлылығын ақтауға жасаған қадамдары туралы жазды. Ол олардың сол дипломаттардың қызметі Мемлекеттік департамент бүгін мойындағысы келгеннен гөрі нашар болғанын айтады және иммиграциялық квоталар толықтырылмаған жағдайда да, АҚШ ресми тұлғаларының іс-қимылдары қауіпті еврейлердің АҚШ-та пана табуына тікелей кедергі келтірген бірнеше мысал келтіреді.

Кеңес Одағы

Кеңес Одағына Оккупациялық күштер шабуыл жасап, жартылай басып алды. Соғыс барысында Қызыл Армия қатарында шамамен 300 000-500 000 советтік еврейлер қызмет етті. 1941 жылы құрылған Еврей антифашистік комитеті Кеңес Одағының соғысқа қатысуын насихаттаумен белсенді айналысты, бірақ оларға күдікпен қарасты. Қатаң цензураға ұшыраған совет баспасөздері, көбінесе Холокосттың еврейге қарсы нақты себептерін әдейі жасырып келді.

Польша

Нацистер өлім лагерлерінің көп бөлігін Германияның оккупациялаған Польшасында салды, онда 3,3 миллион еврей тұрды. 1941 жылдан бастап Лондондағы Польша үкіметі эмиграцияда нацистердің қылмыстарын әшкерелеуде маңызды рөл атқарды, одақтастарға еуропалық еврейлерге жасалған Холокост туралы алғашқы және ең нақты мәліметтерді ұсынды. "Германия оккупациялаған Польшадағы еврейлерді жаппай қыру" атты есеп геттолардағы жағдай мен олардың таратылуы туралы толық мәлімет берді. Оның өкілдері, Сыртқы істер министрі граф Эдвард Рачинский және Польшаның астыртын қозғалысының курьеры Ян Карски оны тоқтату үшін шаралар қабылдауға шақырды, бірақ олар сәттілікке жетпеді. Атап айтқанда, Ян Карски Ұлыбританияның Сыртқы істер министрі Энтони Иденмен және АҚШ Президенті Франклин Д. Рузвельтпен кездесіп, Холокосттың куәгері болғандардың алғашқы есептерін берді. Польшаның эмиграциядағы Сыртқы істер министрі граф Эдвард Рачинскийдің 1942 жылдың 10 желтоқсанында Біріккен Ұлттар Ұйымының барлық үкіметтеріне жіберген есебі жаппай қырылуды және нацистердің еврей халқын толығымен жою мақсатын айыптаған алғашқы ресми мәлімдеме болды. Бұл еуропалық еврейлердің азаптарын олардың еврей екендігін ескере отырып, ерекше атап көрсеткен алғашқы ресми құжат болды, тек олардың туған елдерінің азаматтары ретінде емес. Алайда, одақтас елдердің әскери шаралары осы мәлімдемеге ілеспеді. 1995 жылы Ханна Розенмен сұхбаттасқанда Карски еврейлердің көпшілігін жаппай қырудан құтқара алмағаны туралы: "Одақтастар еврейлерді құтқаруды мүмкін емес және тым қымбат деп санады, себебі олар оны істемеді. Еврейлер барлық үкіметтер, шіркеулер және қоғамдар тарапынан тасталып қалды, бірақ мыңдаған еврейлер аман қалды, өйткені Польша, Франция, Бельгия, Дания, Голландиядағы мыңдаған адамдар еврейлерді құтқаруға көмектесті", - деді. Оккупация кезінде 3 миллион поляк еврейі қаза болды. Бұл соғысқа дейінгі халықтың 90 пайызын және Холокост кезінде қаза тапқан барлық еврейлердің жартысын құрады. Сонымен қатар, нацистер тағы 1,8-2 миллион полякты этникалық тазартудан өткізіп, Польшадағы Холокост құрбандарының санын шамамен 4,8-5 миллионға жеткізді. Соғыстан кейін Польша одақтас және кеңестік үкіметтердің тілегіне қарамастан, еврейлердің Палестинаға көшіп кетуіне рұқсат берді. Шамамен 200 000 еврей осы мүмкіндікті пайдаланып, Польшада шамамен 100 000 еврей қалды.

The Nazis built the majority of their death camps in German occupied Poland which had a Jewish population of 3.3 million. From 1941 on, the Polish government in exile in London played an essential part in revealing Nazi crimes providing the Allies with some of the earliest and most accurate accounts of the ongoing Holocaust of European Jews. Titled "The Mass Extermination of the Jews in German Occupied Poland", the report provided a detailed account of the conditions in the ghettos and their liquidation. Though its representatives, like the Foreign Minister Count Edward Raczyński and the courier of the Polish Underground movement, Jan Karski, called for action to stop it, they were unsuccessful. Most notably, Jan Karski met with British Foreign Secretary, Anthony Eden as well as US President Franklin D. Roosevelt, providing the earliest eyewitness accounts of the Holocaust. The report that the Polish Foreign Minister in exile, Count Edward Raczyński sent on 10 December 1942, to all the Governments of the United Nations was the first official denunciation by any Government of the mass extermination and of the Nazi aim of total annihilation of the Jewish population. It was also the first official document singling out the sufferings of European Jews as Jews and not only as citizens of their respective countries of origin. This rhetoric, however, was not followed up by military action by Allied nations. During an interview with Hannah Rosen in 1995, Karski said about the failure to rescue most of the Jews from mass murder, "The Allies considered it impossible and too costly to rescue the Jews, because they didn't do it. The Jews were abandoned by all governments, church hierarchies and societies, but thousands of Jews survived because thousands of individuals in Poland, France, Belgium, Denmark, Holland helped to save Jews." During the occupation period, 3 million Polish Jews were killed. This represented 90 percent of the pre war population and half of all Jews killed in the Holocaust. Additionally the Nazis ethnically cleansed another 1.8 2 million Poles, bringing Poland's Holocaust death toll to around 4.8 5 million people. After the war Poland defied both the wishes of the Allied and Soviet governments, allowing Jewish emigration to Mandatory Palestine. Around 200,000 Jews availed themselves of this opportunity, leaving only around 100,000 Jews in Poland.

Португалия

Португалия 1933 жылдан бастап Антонио де Оливейра Салазар басқарған авторитарлық саяси режиммен билік етті, оған заманауи фашистік режимдердің ықпалы тиді. Алайда, ол өзінің идеологиясына антисемитизмді тікелей қоспағандықтан ерекшеленді. Осыған қарамастан, Португалия 1938 жылы еврей босқындарына қатысты кемсітушілік шараларды енгізді. 1940 жылдың мамыр-маусымында Германияның Францияға басып кіруі кезінде транзиттік визалар беру ережелері одан да қатаңдатылды. Елдің Бордодағы консулы Аристоде де Соуза Мендес неміс әскерінің шабуылынан қашқан, оның ішінде еврейлер де бар, көптеген босқындарға виза берді, бірақ кейіннен оның әрекеттері үшін ресми түрде жазаланды. Португалияның өзінде аз ғана еврейлерге қоныстануға рұқсат берілсе де, шамамен 60 000 – 80 000 еврей босқыны Португалия арқылы өтті, әсіресе 1942 жылға дейін ол Ұлыбритания мен АҚШ-қа қашқан босқындар үшін маңызды бағыт болды. Бірнеше белгілі еврейлік көмек көрсету ұйымдарына Лиссабонда кеңселер ашуға рұқсат берілді. Португалия Сыртқы істер министрлігі 1941 жылдан бастап Германияның оккупациялаған Еуропасындағы консулдарынан еврейлерге қарсы қудалаудың күшеюі туралы ақпарат алды. Тарихшы Филип Рибейро де Менесес бұл мәселенің маңызды емес деп есептелгенін жазды:

Салазар режимі 1943 жылдан бастап Германияның оккупациялаған Еуропасында тұратын белгілі бір португалдық еврейлердің жағдайына араласуға шектеулі қадамдар жасады және Виши Франциясы мен Германияның оккупациялаған Солтүстік Грекиясындағы шағын топты құтқаруға қол жеткізді. Еврей және үкіметке адал Мұса Бенсабат Амзалақтың лоббилеуінен кейін Салазар Германия үкіметіне Германияның оккупациялаған Нидерландындағы португалдық сефард қауымының атынан да араласуға тырысты, бірақ сәтті болмады. Испания және Швеция дипломатиялық миссияларымен қатар, Венгриядағы португалдық өкілдігі 1944 жылдың соңында 800-ге жуық венгр еврейлеріне құжаттар берді.

Испания

Франконың Испаниясы қақтығыс кезінде бейтарап қалды, бірақ нацистік Германиямен тығыз экономикалық және саяси байланыстарды сақтап келді. Бүкіл кезең бойы елді Испанияда Франсиско Франконың авторитарлық режимі басқарды, ол Испания азамат соғысы (1936–1939 жж.) кезінде Германия мен Италияның қолдауымен билікке келген еді. Пол Престон «Франконың басты сенімдерінің бірі – «жұда-масондық-большевиктік қастандық» болды деп жазды. Ол, яһудизмнің Америка капитализмі мен Ресей коммунизмінің одақтасы екеніне терең сенді». Азамат соғысынан бері еврейлердің діни қызметтері, протестанттықтарға ұқсас, тыйым салынған еді. 1941 жылдың мамырында Қауіпсіздік директоры Хосе Финат и Эскрива де Романи Испаниядағы яһудилер мен шетелдіктердің тізімін жасауға бұйрық берді. Сол жылы алғаш рет жеке куәліктерге еврей ұлты жазылды. Тарихи тұрғыдан алғанда, Испания Еуропаның басқа аймақтарындағы сефард яһудилеріне ықпалын кеңейтуге тырысқан. Германия басып алған Еуропадағы көптеген сефард яһудилері испан азаматтығына ие болды немесе қорғау құқығына ие болды. Неміс оккупациялық билігі бейтарап мемлекеттерден еврей азаматтарын қайтаруды талап ететін бірқатар шаралар қабылдады, ал Испания үкіметі Франциядан 300 және Грекиядан 1357 испан яһудиін қабылдады, бірақ Германия басып алған Еуропадағы испан яһудилерінің көпшілігі үшін араласпады. Майкл Альперт былай деп жазады: «Бұл яһудилерді құтқару олардың Испанияда тұрғын ретінде өмір сүруге, немесе Мадридте қорқынышпен қараған сияқты, өз елдеріне оралуға құқығы бар екенін мойындауды білдіреді. Бір жағынан, испан режимі, әдеттегідей, өз өкілдеріне яһудилерді депортациялауды болдырмауға тырысу туралы нұсқаулар берген болса, екінші жағынан, Мадридтегі Сыртқы істер министрлігі нацистер мен Вишидің марионеттік үкіметіне Испания қорғауы тиіс адамдарға қатысты анти-яһудилік ережелерді қолдануға рұқсат берді». Сонымен қатар, испан билігі Франциядан транзиттік визамен 20 000 – 35 000 яһудиге Испания аумағы арқылы өтуге рұқсат берді. Испания дипломаты Анхель Санц Бриз 1944 жылы Венгрияда бірнеше жүз яһудиді қорғады. Оған Қызыл Армияның шабуылына дейін елден кетуге бұйрық берілген соң, ол итальян бизнесмені Джорджио Перласканы Испанияның бас консулы болып көрсетуге және өз қызметін жалғастыруға шақырды. Осылайша 3500 яһуди құтқарылған деп есептеледі. Стенли Пейн Санц Бриздің іс-әрекетін «Испания үкіметінің Екінші дүниежүзілік соғыстағы ең көрнекті гуманитарлық жетістігі» деп сипаттады, бірақ ол «Мадридтен көбірек көмек алғанда, одан да көп нәрсеге қол жеткізе алатын еді» деп мәлімдеді. Соғыстан кейін «Франконың режимі көптеген яһудилерді қырып-жоюдан құтқарды» деген миф жасалды, бұл Франко мен нацистік режимдердің белсенді ынтымақтастығы туралы сындардан сақтану үшін жасалған шара еді.

Francoist Spain remained neutral during the conflict but retained close economic and political links with Nazi Germany. It was ruled throughout the period by the authoritarian regime of Francisco Franco which had come to power with German and Italian support during the Spanish Civil War (1936–39). Paul Preston wrote that "one of Franco's central beliefs was the 'Jewish–masonic–Bolshevik conspiracy'. He was convinced that Judaism was the ally of both American capitalism and Russian communism". Public Jewish religious services, like their Protestant equivalents, had been forbidden since the Civil War. José Finat y Escrivá de Romaní, the Director of Security, ordered a list of Jews and foreigners in Spain to be compiled in May 1941. The same year, Jewish status was marked on identity papers for the first time. Historically, Spain had attempted to extend its influence over Sephardic Jews in other parts of Europe. Many Sephardic Jews living in German occupied Europe either held Spanish citizenship or protected status. The German occupation authorities issued a series of measures requiring neutral states to repatriate their Jewish citizens and the Spanish government ultimately accepted 300 Spanish Jews from France and 1,357 from Greece but failed to intervene on behalf of the majority of Spanish Jews in German occupied Europe. Michael Alpert writes that "to save these Jews would mean having to accept that they had the right to repatriation, to live as residents in Spain, or so it seems to have been feared in Madrid. While, on the one hand, the Spanish regime, as always inconsistently, issued instructions to its representatives to try to prevent the deportation of Jews, on the other, the Ministry of Foreign Affairs in Madrid allowed the Nazis and Vichy puppet government to apply anti Jewish regulations to people whom Spain should have protected". In addition, Spanish authorities permitted 20,000 to 35,000 Jews to travel through Spanish territory on transit visas from France. Ángel Sanz Briz, a Spanish diplomat, protected several hundred Jews in Hungary in 1944. After he was ordered to withdraw from the country ahead of the Red Army's advance, he encouraged Giorgio Perlasca, an Italian businessman, to pose as the Spanish consul general and continue his activities. In this way, 3,500 Jews are thought to have been saved. Stanley G. Payne described Sanz Briz's actions as "a notable humanitarian achievement by far the most outstanding of anyone in Spanish government during World War II" but argued that he "might have accomplished even more had he received greater assistance from Madrid". In the aftermath of the war, "a myth was carefully constructed to claim that Franco's regime had saved many Jews from extermination" as a means to deflect foreign criticism away from allegations of active collaboration between the Franco and Nazi regimes.

Швеция

Швеция соғыс кезеңінде бейтараптығын сақтап, бірқатарда нацистік Германиямен тығыз экономикалық байланыстарды ұстады. 1940 жылдың сәуір айында неміс әскерлері Норвегия мен Данияны басып алып, оккупациялады, ал Финляндия 1941 жылдан бастап нацистік Германиямен де-факто одақ құрды. Бұл Швецияны Ось державаларының ықпал аймағына жақындатты және неміс сарбаздары 1943 жылға дейін неміс оккупациясы астындағы Норвегиядан демалысқа шығып, Швеция аумағы арқылы жүріп өте берді. Швецияда еврей халқының саны аз болды және соғыс аралық жылдары иммиграциялық саясатын қатайтқандықтан, соғысқа дейін елге еврей босқындарының келуі шектеулі болды. Швед қоғамы консервативті және өзіне шоғырланған болды, бірақ антисемитизм ұлттық саясатта маргиналды қалды. Кейбір топтарда нацистік соғыс мақсаттарына, антикоммунизмге және нацистік нәсілдік теорияларға, соның ішінде скандинавизммен байланысты теорияларға симпатия болды. Жүздей швед азаматы Вафен-СС қатарына ерікті болып қосылды, ал кейбіреулері Треблинка жойқын лагерінде күзетшілер болып қызмет еткені хабарланды. Швецияның Сыртқы істер министрлігіне жойқын саясат туралы ақпарат келіп түсті. 1942 жылдың тамызында пойызбен болған кездейсоқ әңгімеде швед дипломаты Геран фон Оттерге СС офицері Бельзек жойқын лагерінде еврейлердің қырылуы туралы айтты. Ол бұл ақпаратты министрлікке жеткізіп, олардың бұл қылмысты ашық айыптауын күтті, бірақ ешқандай шара қабылданбады. Швецияның бұрынғы премьер-министрі Геран Перссон 1998 жылы Халықаралық Холокост естелік альянсын құрды.

Швейцария

Еуропа құрлығының бес бейтарап елінің ішінде Швейцария Германияның антисемит заңын қабылдаған жалғыз ел болып табылады. (Еуропалық шағын мемлекеттерді есептемегенде, бес еуропалық бейтарап мемлекет – Португалия, Испания, Швеция, Швейцария және Түркия.) Ел 1942 жылдың 13 тамызынан бастап француз шекарасын босқындар үшін жапты және 1944 жылдың 12 шілдесіне дейін пана іздеген еврейлерге еркін кіруге мүмкіндік бермеді.

Түркия

Түркия ресми түрде бейтараптығын сақтап, нацистік Германиямен дипломатиялық қарым-қатынас жүргізді. Соғыс жылдары Түркия шетелде тұратын 3000-нан 5000-ға дейін еврейдің азаматтығын жоққа шығарды; 2200 және 2500 түрік еврейі Аушвиц және Собибор сияқты жойқын лагерьлерге депортацияланды; ал бірнеше жүз адам нацистік концлагерьлерде тұтқынға алынды. Нацистік Германия бейтарап елдерді еврей азаматтарын өз елдеріне қайтаруға ынталандырғанда, түрік дипломаттарына, олар түрік азамат екенін дәлелдесе де, еврейлерді қайтарудан қашуға нұсқау берілді. Түркия соғыс кезінде еврейлерге қарсы заңдарды қабылдаған жалғыз бейтарап ел болды. 1940 және 1944 жылдар аралығында шамамен 13000 еврей Еуропадан Палестинаға Түркия арқылы өтті. Соғыс кезінде дискриминациялық саясаттан зардап шеккен түрік еврейлерінің саны, Түркия құтқарғандардан көп болды. Түркия Холокост кезінде еврейлерді құтқарған ел ретінде танылса да, тарихшылар бұл тұжырымды миф деп санайды.

Латын Америкасы мемлекеттері

Латын Америкасындағы мемлекеттердің көпшілігі Екінші дүниежүзілік соғыстың көп бөлігіне немесе толығымен бейтарап болды. Аймақ, әсіресе Аргентина мен Бразилия, тарихи түрде көптеген еуропалық иммигранттарды қабылдады, оның ішінде Шығыс Еуропадан келген еврейлердің де көп саны болды. 1920-1930 жылдары ұлтшылдық толқулар мен Ұлы депрессияға жауап ретінде иммиграциялық шектеулер енгізілді. Латын Америкасының көптеген аймақтарында антисемитизм кең таралған. Мысалы, Бразилия Сыртқы істер министрлігі 1930 жылдары Еуропадағы консулдықтарына "семит тегінен" адамдарға виза беруден бас тартуды бұйырды. Бұл талаптарды көптеген бразилиялық дипломаттар орындады, олардың көпшілігінде қатаң антисемиттік көзқарастар болды. Алайда, кейбіреулері, мысалы, Виши Франциясындағы Бразилия елшісі Луис Мартинс де Суза Дантас, өз нұсқауларын бұзып, 1941 жылға дейін еврейлерге виза беруді жалғастырды. Бейтарап мемлекеттер ретінде Латын Америкасы дипломаттары соғыстың көп бөлігінде неміс басқан Еуропасында қалды. 1941 жылғы қарашада Прагадағы Чили консулы Гонсало Монт Ривас Сыртқы істер министрлігіне жолдаған есебінде: "Германияның жеңісі [соғыста] Еуропаны семиттерден босатады" деді. Тарихшы Ричард Брейтманның сөзіне сүйенсек, оның есебі "нацистердің ресми тұлғаларының ой-өрісіне едәуір қол жеткізілгенін көрсетеді", бұл Монттың Рейх қауіпсіздік бас кеңсесінің Сыртқы барлау қызметімен жақын қарым-қатынасынан туындаған болуы мүмкін. Чилидің дипломатиялық хат алмасуы, соның ішінде Монттың қарашадағы хабарламасы, британдық барлау қызметтерімен тұрақты түрде ұсталып, американдық әріптестерімен бөлісілді. Холокост кезінде Латын Америкасының кейбір еврейлері Еуропада тұрды. Неміс билігі бірнеше рет еврей азаматтарын елге қайтаруға шақырғанмен, Аргентина үкіметі 1944 жылғы қаңтарда одақтастардың қысымымен нацистік Германиямен дипломатиялық қатынастарды үзуге дейін Германия басып алған Еуропада тұратын шамамен 100 азаматын қайтарудан бас тартты. Олардың барлығы жойылған деп есептеледі.

Most of the states in Latin America remained neutral for much or all of World War II. The region, in particular Argentina and Brazil, had historically received large numbers of European immigrants including significant numbers of Jews from Eastern Europe. Immigration restrictions were introduced in the 1920s and 1930s, however, in response to nationalist unrest and the Great Depression. Antisemitism remained common in many parts of Latin American society. Brazil's foreign ministry, for example, ordered its consulates in Europe to deny visas to people of "Semitic origin" in the 1930s. These stipulations were followed by many Brazilian diplomats who held strong antisemitic views. However, some such as Luis Martins de Souza Dantas, Brazil's ambassador in Vichy France, actively disobeyed their instructions and continued to issue visas to Jews as late as 1941. As neutral states, Latin American diplomats remained in German occupied Europe for much of the conflict. Gonzalo Montt Rivas, Chilean consul in Prague, informed the Ministry of Foreign Affairs in a report in November 1941 that "German triumph [in the war] will leave Europe freed of Semites". According to the historian Richard Breitman, his reports "reveal considerable access to the thinking of Nazi officials" which he speculates may have originated from Montt's friendly relations with the Foreign Intelligence Service of the Reich Security Main Office. Chilean diplomatic correspondence, including Montt's November dispatch, was regularly intercepted by British intelligence services and shared with their American counterparts. Some Latin American Jews were living in Europe at the time of the Holocaust. Although warned on several occasions by the German authorities to repatriate its Jewish citizens, the Argentine regime refused to repatriate its approximately 100 nationals living in German occupied Europe before the country severed diplomatic relations with Nazi Germany under Allied pressure in January 1944. All are believed to have been exterminated.

Ватикан мен католик шіркеуі

Пий XII понтификаты Екінші дүниежүзілік соғыс пен нацистік Холокостпен бірге келді, онда Адольф Гитлердің Германиясы миллиондаған еврейлер мен басқаларды индустриалды түрде жаппай қырды. Пий соғыс кезінде нацистердің құрбандарына көмектесу үшін дипломатиялық жолдарды қолданды және шіркеуіне еврейлерге құпия көмек көрсетуді тапсыру арқылы мыңдаған адамның өмірін сақтап қалды. Пий Германиядағы қарсыластармен байланысын сақтап, одақтастармен барлау ақпаратын бөлісті. Дегенмен, оның геноцидтің қатты айыптауы одақтас державалар үшін жеткіліксіз саналды, ал нацистер оны Ватикан бейтараптығы саясатын бұзған одақтас жақтас деп қарады. Римде көптеген итальяндық еврейлерді депортациядан құтқару үшін шаралар қабылданды, оның ішінде бірнеше жүз еврейді Әулие Петр базиликасының катакомбаларында жасырды. 1941 және 1942 жылғы Рождество үндеулерінде понтифик бұл мәселеге қатысты қатты айтты, бірақ нацистерді есімдерімен атамады. Рим папасы епископтарды нацистік режимге қарсы сөйлеуге және өз діндегі үйлерін еврейлерді жасыру үшін ашуға шақырды. 1942 жылғы Рождествода еврейлердің өнеркәсіптік қырғыны туралы дәлелдер пайда болғаннан кейін, ол «ұлттылығы немесе нәсілі» үшін «жүздеген мың» «күнәсіз» адамдардың өлтірілуіне алаңдаушылық білдірді. Пий 1942 жылдан 1944 жылға дейін түрлі елдерде еврейлерді нацистердің депортациялауына кедергі келтіруге тырысты. 1943 жылы Римді 60 мың неміс әскері мен гестапо басып алғанда, мыңдаған еврейлер шіркеулерде, монастырьларда, пасторлық үйлерде, Ватикан мен папаның жазғы резиденциясында жасырынды. Жозеф Лихтеннің сөзіне сәйкес, Римдегі еврей қауымының кеңесі Ватиканнан нацистердің жүз фунт алтын талабын орындауға көмектесуді сұрады. Кеңес 70 фунт жинауға үлкерді, бірақ толық сома 36 сағат ішінде берілмесе, 300 еврей түрмеге қамалады деп ескертілді. Римнің бас раввині Золли айтқандай, папа осы өтінішті қабылдады. Ақша төленгеніне қарамастан, 1943 жылдың 16 қазанында 2091 еврей депортацияланды, олардың көпшілігі Германияда қайтыс болды. 1958 жылы қайтыс болғаннан кейін Пийді Израильдің сыртқы істер министрі және басқа да әлемдік көшбасшылар жоғары бағалады. Бірақ Ватикан бейтараптығына берілгендігі және нацистерді қақтығыстың қылмыскерлері деп атаудан жалтарғандығы кейбір топтардың қазіргі және келешектегі сын-ескертпелеріне негіз болды. Ватикан мұрағаттары мен халықаралық дипломатиялық хат алмасуларын зерттеу әлі де жалғасуда.

The pontificate of Pius XII coincided with the Second World War and the Nazi Holocaust, which saw the industrialized mass murder of millions of Jews and others by Adolf Hitler's Germany. Pius employed diplomacy to aid the victims of the Nazis during the war and, through directing his Church to provide discreet aid to Jews, saved thousands of lives. Pius maintained links to the German Resistance, and shared intelligence with the Allies. His strongest public condemnation of genocide was, however, considered inadequate by the Allied Powers, while the Nazis viewed him as an Allied sympathizer who had dishonoured his policy of Vatican neutrality. In Rome action was taken to save many Jews in Italy from deportation, including sheltering several hundred Jews in the catacombs of St. Peter's Basilica. In his Christmas addresses of 1941 and 1942, the pontiff was forceful on the topic but did not mention the Nazis by name. The Pope encouraged the bishops to speak out against the Nazi regime and to open the religious houses in their dioceses to hide Jews. At Christmas 1942, once evidence of the industrial slaughter of the Jews had emerged, he voiced concern at the murder of "hundreds of thousands" of "faultless" people because of their "nationality or race". Pius intervened to attempt to block Nazi deportations of Jews in various countries from 1942 to 1944. When 60,000 German soldiers and the Gestapo occupied Rome in 1943, thousands of Jews were hiding in churches, convents, rectories, the Vatican and the papal summer residence. According to Joseph Lichten, the Vatican was called upon by the Jewish Community Council in Rome to help fill a Nazi demand of one hundred pounds of gold. The council had been able to muster seventy pounds, but unless the entire amount was produced within thirty six hours had been told three hundred Jews would be imprisoned. The Pope granted the request, according to Chief Rabbi Zolli of Rome. Despite the payment of the ransom 2,091 Jews were deported on October 16, 1943, and most of them died in Germany. Upon his death in 1958, Pius was praised emphatically by the Israeli Foreign Minister and other world leaders. But his insistence on Vatican neutrality and avoidance of naming the Nazis as the evildoers of the conflict became the foundation for contemporary and later criticisms from some quarters. Studies of the Vatican archives and international diplomatic correspondence continue.

Қызыл Крест халықаралық комитеті

Халықаралық Қызыл Крест комитеті Холокост кезінде еврейлерді құтқаруға салыстырмалы түрде аз күш жұмсады және Люблиндегі поляк еврей тұтқындарының өлтірілуі сияқты нацистердің ұйымдастырылған геноциді туралы хабарларды ескермеді. Ол кезде Қызыл Крест өзінің әрекетсіздігін еврей тұтқындарына көмек көрсетудің басқа одақтас әскери тұтқындарға көмектесу мүмкіндігіне зиян келтіретінімен түсіндірді. Сонымен қатар, Қызыл Крест егер Еуропадағы еврейлердің жағдайын жақсарту үшін белсенді ұстаным қабылдаса, Халықаралық Қызыл Кресттің штаб-квартирасы орналасқан Швейцарияның бейтараптығына қауіп төндірілетінін мәлімдеді. Бүгінде Қызыл Крест Холокост кезіндегі өзінің немқұрайлылығын мойындайды және осыған байланысты өкініш білдіреді.

Эвиан конференциясы

1938 жылы шілдеде Франклин Рузвельт бастамасымен еврей босқындары мәселесін талқылау үшін Эвиан конференциясы шақырылды. 6 шілдеден 15 шілдеге дейін он күн бойы Францияның Эвиан-ле-Бен қаласында отыз екі елдің делегаттары бас қосты. Бірақ, батыс елдерінің көпшілігі еврей босқындарын қабылдауға құлшынбады, және мәселе шешілмеді. Доминикан Республикасы ғана 100 мыңға дейін еврей босқындарын қабылдауға ниет білдірді.

Бермуд конференциясы

Ұлыбритания мен АҚШ 1943 жылғы сәуір айында Бермудада кездесіп, одақтас күштер босатып алған еврей қашқындылары және нацистік Германия басып алған Еуропада қалған еврейлер мәселесін талқылады. Бермуда конференциясы саясатта ешқандай өзгеріске әкелмеді; американдықтар қашқынды қабылдау үшін иммиграциялық квоталарын өзгертуге келіспеді, ал британдықтар Палестинаға кіруге рұқсат беру үшін иммиграциялық саясатын өзгертуден бас тартты. Бермуда конференциясының нәтижесіз аяқталуы АҚШ-тың қазынашылық министрі Генри Моргентауды, Франклин Д. Рузвельттің кабинетіндегі жалғыз еврей мүшесін, «Еврейлерді өлтіруге осы үкіметтің ықтияр бергені туралы хатшыға баяндама» деген атпен ақ қағаз жариялауға итермеледі. Бұл Соғыс қашқындылары жөніндегі кеңес құрылуына себеп болды.

Жапония және Жапонияның қоныстауындағы Оңтүстік-Шығыс Азия

1936 жылы нацистік Германия мен Жапон империясы арасында неміс-жапон келісімі жасалды. Алайда, 1938 жылғы 6 желтоқсанда Жапония үкіметі Жапонияда, Маньчжурияда және жапондықтар басып алған Қытайдың қалған бөліктерінде яһудилерді қуғынға салуға тыйым салу туралы шешім қабылдады. 31 желтоқсанда Сыртқы істер министрі Ёсукэ Мацуока жапон армиясы мен теңіз күштеріне нацистік Германиядан еврей босқындарын қабылдауды тапсырды. Дипломат Чиунэ Сугихара 2000-нан астам транзиттік виза беріп, Литвадан 6000 еврей босқынының өмірін құтқарып қалды.

Нюрнберг сынақтары

Екінші дүниежүзілік соғыс пен Холокост кезінде жасалған соғыс қылмыстарына халықаралық реакция – Нюрнберг халықаралық трибуналын құру болды. АҚШ, КСРО және Ұлыбритания сияқты үш ірі соғысқа қатысушы ел кінәлілерді жазалауға келісті. Осы сот процестері адам құқықтарын жаһандық саясат аясына енгізіп, әлемдік деңгейде моральдық нормаларды қайта қарастырды және адамзатқа қарсы қылмыстар түсінігіне саяси маңыз берді, онда соғыс қылмыстары үшін жеке адамдар, емес үкіметтер жауапкершілікке тартылды. Он екі адам өлім жазасына кесілді, олардың оны асып, жеті адам түрлі мерзімге түрмеге жіберілді, ал үш адам ақталды. Нацистік партияның басшылық құрамы, СС, Гестапо және СД – төрт ұйым қылмыстық деп танылды.

Ұлтқа қарсы қылмыс

Екінші дүниежүзілік соғыстың аясында поляк еврейі Рафаэль Лемкин Біріккен Ұлттар Ұйымы мен АҚШ үкіметінің құрамында геноцидті қылмыс ретінде мойындау үшін белсенді түрде күш салды. Көбінесе оның күш-жігері мен оның лоббисінің қолдауының нәтижесінде Біріккен Ұлттар Ұйымы шараларға көшті. Лемкиннің ұсыныстарына жауап ретінде Біріккен Ұлттар Ұйымы 1948 жылы "Геноцид қылмысын алдын алу және оны жазалау" қаулысын қабылдады.

Адам құқықтары туралы жалпыға ортақ декларация

Көптеген адамдар 1948 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясын қабылдауына Холокост кезінде еврейлердің қырылуы түрткі болды деп санайды. Алайда, жақындағы тарихи зерттеулер бұл көзқарасқа күмән келтірді. Бір зерттеу көрсеткендей, Біріккен Ұлттар Ұйымында Дүниежүзілік декларация жасалған кезде нацистердің еврейлерді жаппай өлтіруі туралы ешқандай сөз қозғалмаған, бірақ келіссөздерге қатысушылар нацистердің адам құқықтарын бұзудың көптеген басқа мысалдарын атаған. Басқа тарихшылар 1968 жылы Дүниежүзілік декларация бойынша жұмысы үшін Нобель сыйлығын алған Франция делегаты Рене Кассиннің адам құқықтарын қорғау қызметінің бір бөлігі Холокост кезінде көптеген еврей туыстарының қаза болуы және Холокосттан аман қалғандарға көмек көрсеткен еврей ұйымдарындағы қатысуы болды деп мәлімдеді.