Душанбедегі соңғы Бухар синагогасының қирауы

Кіріспе

19 ғасырдағы Бухара синагогасы, қаланың еврей қауымдық орталығының бір бөлігі, қазір бұзылып қалған. Душанбе синагогасы (Душанбинская синагога), сондай-ақ Бухар синагогасы (Бухарская синагога) деп те аталады, Тәжікстанның астанасы Душанбеде 19 ғасырдағы екі еврей кварталының бірінде салынған. Бұл синагога еврей қауымдық кешенінің құрамына кірген, онда діни ғимараттар мен мектеп те болған. 2006 жылдың ақпан айында Тәжікстан Үкіметі қалалық жаңару жоспары аясында, жаңа президенттік резиденция – Ұлт сарайы және оған іргелес жасыл жеңілдіктер салу үшін еврей қауымының кешенін бұзуды бастады. Халықаралық наразылықтар мен сот процестерінің нәтижесінде синагоганың бұзылуы 2008 жылдың маусым айының соңына дейін кешіктірілді, содан кейін ғимарат толығымен қиратылды.

Бұрынғы мәжілісхана ғимараты

Бұхарлық яһуди қауымы 19 ғасырдың соңында салған синагога 1920 жылы кеңес үкіметі тарапынан тартып алынып, 1952 жылы мемлекеттік меншікке берілді. 1958 жылы еврей қауымына ғимаратқа қайта кіруге рұқсат берілді, бірақ жер мемлекеттік басқаруда қалды (Тажикстандағы барлық жер сияқты). Синагога 1991 жылы Тәжікстан тәуелсіздік алғаннан кейін және 1992-1997 жылдар аралығындағы азаматтық соғыс кезеңінде де жұмыс істеді. 1995 жылы еврей үйлері тоналып, синагога да зардап шекті. 2003 жылдың мамыр айында еврей қауымына сол жылдың шілдесіне дейін ғимаратты, оның ішінде синагоганы босату туралы ресми хат жіберілді. Алғашқы жоспар 2004 жылы бұзуды көздеген, бірақ 2006 жылдың ақпан айының басында қауымның миквасы (діни ваннасы), кошерлік қасапханасы және оқу сыныптары бұзылды. Халықаралық наразылықтар мен сот процестері салдарынан синагоганы бұзу 2008 жылдың маусымына дейін кейінге шегерілді. Синагога 2008 жылдың 22 маусымында толыққанды қиратылды. Бұзу жұмыстары басталған кезде синагога Душанбедегі шағын еврей қауымына (150-350 яһуди) қызмет ететін діни орын болды. Бұл Тажикстандағы соңғы синагога еді. Үкімет ғимараттың тарихи маңызы жоқ екенін және қала құрылысының қажеттіліктеріне сәйкес бұзуға болатынын мәлімдеді. Еврей қауымы болса, бұл ғимараттың екі мың жылдан бері яһудилер мекендеген елдегі соңғы еврей дұға үйі ретінде зор тарихи маңызы бар екенін айтты. Ғимаратқа қатысты меншік құқығы да даулы болды. Еврей қауымы ғимараттың кеңестік кезеңге дейінгі бастапқы меншік иесі екенін және синагога салынған жерді сатып алғанын растайтын құжаттары бар екенін мәлімдеді. Душанбе қалалық билігі, керісінше, 1952 жылы кеңес билігінің шешімімен жер мен ғимараттың мемлекеттік меншікке өткенін дәлелдеді. 2004 жылы Орталық Азияның бас раввині, раввин Абрахам Довид Гуревич антисемитизм мәселесін көтеріп, Ұлттар сарайының қасында синагоганың болуы билік өкілдерін ұялтатынын айтты. ЮНЕСКО 2004 жылы Тәжікстан үкіметіне синагоганы жою "мәдени мұраны қорғау жөніндегі халықаралық стандарттарға қайшы келеді" деп хат жолдады. 2006 жылы BBC хабарлағандай, "бұзуға қарсылық көрсеткендер билік өкілдері тарапынан қорқытылды және қауымның көп бөлігі сөйлеуге қорқады". 2006 жылдың наурыз айында Тәжікстан үкіметі шешімін кері қайтарып, еврей қауымына синагоганы қазіргі орнында қалдыруға рұқсат бергені хабарланды. Бірақ 2006 жылдың мамыр айында синагога "қала орталығындағы жаңа орынға" қайта салынатыны жарияланды. Дегенмен, Душанбе еврей қауымы халықаралық қоғамдық пікірдің ықпалымен ескі синагоганы бастапқы орнында сақтауға талпынысын жалғастырды, бірақ 2008 жылдың маусым айында Душанбе қалалық соты ескі синагоганы бұзу туралы шешім шығарды. Үкімет ғимараттың жоғалуы үшін еврей қауымына өтемақы төлеуден бас тартса да, қаланың батысындағы Фирдавси ауданында Душанбинка өзенінің жағасында жаңа синагога салу үшін 1500 шаршы метр жер бөліп берді. 2008 жылдың маусым айының соңында ескі синагога қиратылғаннан кейін, ТМД-ның еврей қауымдастықтары федерациясының президенті Лев Левиев Душанбеге жасаған сапары барысында жаңа орында синагога құрылысының жақын арада басталатынын растады, қаржыландыру ТМД-ның еврей қауымдастықтары федерациясы, Бұхарлық яһуди конгресі және жеке демеушілер есебінен жүзеге асырылады.

Built by the Bukharian Jewish community in the late 19th century, the synagogue was seized by the Soviets in 1920 and nationalized in 1952. The Jewish community was again allowed access to the building in 1958, although the land remained in government hands (as all land was and still is state owned in Tajikistan). The synagogue functioned after Tajikistan's independence in 1991 and throughout its civil war from 1992 to 1997. It was vandalized in 1995 in an incident which also included the ransacking of Jewish homes. In May 2003, the Jewish community received an official letter ordering them to vacate the buildings, including the synagogue, by July of that year. Demolition, originally scheduled for 2004, began in early February 2006 with the destruction of the community's mikvah, or ritual bath, kosher butcher, and classrooms. Demolition of the synagogue was delayed until June 2008 due to international protests and a series of court actions. The synagogue was finally demolished on 22 June 2008. At the time demolition began, the synagogue was a functioning house of worship serving Dushanbe's small Jewish community (150 to 350 Jews). This was the last remaining synagogue in Tajikistan. While the government argued that the building was of no historical significance and could be demolished in accordance with city planning needs, the Jewish community stated that, as the last remaining Jewish house of prayer in a country that had been a home to Jews for at least two thousand years, the building was of considerable historical significance. The ownership of the building was also disputed. The Jewish community reported that it had documentation of its original (pre Soviet) ownership of the building and the purchase of the land on which the synagogue had been constructed. The Dushanbe municipal authorities argued, on the other hand, that the state owned the land and the building since it underwent nationalisation in 1952 by the Soviet authorities. Back in 2004, the Chief Rabbi of Central Asia, Rabbi Abraham Dovid Gurevich, raised the issue of antisemitism, hinting that the prospect of a synagogue standing next to the Palace of Nations would cause embarrassment to the authorities, UNESCO wrote a letter to the government of Tajikistan in 2004 that destruction of the synagogue would be in "contradiction with international standards for the protection of cultural heritage". The BBC reported in 2006 that "those opposed to the demolition had been threatened by officials and most of the congregation are afraid to speak out". In March 2006 it appeared for a short time that the Government of Tajikistan had reversed their decision and would allow the Jewish community to keep the synagogue on the current site. In May 2006, however, it was announced that the synagogue would be rebuilt on "a suitable new site at the center of the city". Still, the Dushanbe Jewish community, spurred by international public opinion, continued its attempts to save the old synagogue on the original site, but in June 2008, the Dushanbe municipal courts finally ruled that the demolition of the old synagogue would proceed as ordered. Although the government refuses to compensate the Jewish community for the loss of the building, it has allocated a plot of 1,500 square meters for the construction of a new synagogue on the banks of the Dushanbinka River in the Firdavsi municipal district in the west of the city. At the end of June 2008, immediately after the destruction of the old synagogue, Lev Leviev, the President of the Federation of Jewish Communities of the CIS (FJC), confirmed during a visit to Dushanbe that the construction of a synagogue on the new site would begin soon, financed by FJC, the Bukharian Jewish Congress, and private donors.

Жаңа Душанбе синагогасы

Жаңа Душанбе синагогасы 2009 жылдың 4 мамырында, тәжік кәсіпкері Хасан Асадуллозоданың осы мақсатқа арнап сыйға берген бұрынғы ғимаратында ашылды. Хасан Асадуллозода президент Эмомали Рахмонның жеңесі болып табылады. Ашылу салтанатына АҚШ-тың Тәжікстандағы елшісі Трейси Энн Джейкобсон, Тәжікстанның Мәдениет министрінің орынбасары Мавлон Мухторов және имам Хабибулло Азамхонов қатысты.