Сириядағы білім жүйесінің шолуы

Кіріспе

Сириядағы білім берудің жалпы шолуы

Білім беру 6 жастан 15 жасқа дейін тегін және міндетті. Сирия Араб Республикасында оқу араб тілінде жүргізіледі. Ағылшын тілі 1-сыныптан бастап оқытылады, ал француз немесе орыс тілі негізгі оқу кезеңінде 7-сыныптан бастап бірінші қосымша тіл ретінде оқытылады. 2007 жылғы халық санауы бойынша Сириядағы мектептердің 98 пайызы мемлекеттік (мемлекеттік басқаруда), 1,8 пайызы жекеменшік, ал 0,2 пайызы босқындар балаларына арналған Біріккен Ұлттар Ұйымының қарым-қатынас және жұмыс агенттігінің мектептері. 2007 жылы Сирияның білім беру жүйесінде 8 миллион оқушы болды (4 миллион негізгі білім беруде, 1,4 миллион орта білім беруде және 2,3 миллион жоғары білім беруде). Мектеп жасындағы халықтың қазіргі өсім қарқынын ескере отырып, 2015 жылға қарай Сирияның білім беру жүйесіне негізгі және орта білім беруде қосымша 1 миллион оқушыны қабылдау қажет болады деп күтілуде. Сириядағы мектеп жүйесі негізгі және орта білім деңгейлеріне бөлінеді:
1-6 сыныптар: Бастауыш білім деңгейі. 1-ден 4-сыныпқа дейін – Бірінші цикл (حلقة أولى; халака оула), ал 5-ші және 6-шы сыныптар – Екінші цикл (حلقة ثانية; халака тания) деп аталады.
7-9 сыныптар: Орта білімге дайындық деңгейі (تعليم إعدادي; taelim 'edady).
10-12 сыныптар: Жоғары орта білім (تعليم ثانوي; taelim thanawi), ол жоғары мектеп деңгейімен тең. Жоғары білім беру – Жоғары білім беру министрлігінің құзыретінде.

Ерте балалық шақтағы тәрбие мен тәрбие (ЕБББ)

Сирия үкіметі бастауыш немесе ерте балалық білім беруді ұйымдастыруға да жауапты. 1990 жылдардың басына дейін ерте балалық білім беру бағдарламаларын көбінесе үкіметтік емес ұйымдар жүзеге асырды, олардың бір бөлігі мемлекеттік секторға қарасты болса, қалғандары жекеменшік немесе Мұғалімдер синдикаты, Жалпы жұмысшылар одағы (GUW) және Әйелдер федерациясы басқаруында болды. 1990 жылы 3-тен 5 жасқа дейінгі балалардың 5 пайызы ғана 793 балабақшаға қабылданды. Он жыл өткен соң бұл жастағы балалардың 7,8 пайызы балабақшаға баруға тіркелді. Сирия Білім министрлігінің мәліметтері бойынша 2004 жылы балабақшалар саны 1096-дан 1475-ке дейін артты.

Негізгі білім беру

2000 жылы негізгі білім беру деңгейіндегі бастауыш білімге жалпы қабылдау көрсеткіші 104,3 пайызды құрады және ол тұрақты түрде өсіп, 2007 жылы шамамен 126,24 пайызға жетті. Дегенмен, қыздардың қабылдануы ұлдардан төмен. 2006 жылдан бері қыздар мен ұлдардың қабылдану арақатынамын көрсететін гендерлік теңдік индексі 0,955 құрады. 2000 жылдың басынан бастап төменгі орта білім беру бағдарламаларына қабылдау деңгейі айтарлықтай өсті, қазіргі жалпы қабылдау көрсеткіші 95,3 пайызды құрайды. Сирияда орта мектеп оқушыларының салыстырмалы түрде үлкен бөлігі кәсіптік училищаларда оқиды; 2004 жылы орта мектеп оқушыларының шамамен 36 пайызы кәсіптік училищаларда білім алды. UIS мәліметтері бойынша 2007 жылы техникалық және кәсіптік білім беруде (жеке және мемлекеттік) жалпы қабылдау саны 2006 жылғы 113 994 оқушыдан 103-ке дейін азайды. Осы жалпы санының 41 898-і ТКБ-ға (техникалық және кәсіптік білім беруге) қабылданған қыздар еді. 1990 жылдары үкімет ТКБ-ға қабылдауды арттыруды мақсат етіп, орта мектепті бітірген түлектердің 70 пайызын кәсіптік училищаларға бағыттап, осылайша 1990 жылғы 20 пайызды құраған ТКБ-ның жалпы қабылдаудағы үлесін 2000 жылы 40 пайызға дейін екі есеге арттыруды жоспарлады. Алайда, бұл кейіннен тұрақты емес болып шықты. Содан кейін 2000 жылы жаңа саясат қабылданды, ол орта білім алушыларды жалпы білім беретін және кәсіптік орта білім беретін мектептерге 50:50 арақатынаста бөлуді көздейді, бірақ бұл көрсеткіш кейін 40 пайызға дейін төмендетілді. Студенттер төрт негізгі мамандық бойынша білім алады: коммерциялық, өндірістік, ауыл шаруашылығы және қолөнер. Сириядағы ТКБ жүйесі өте қатаң, формальды білім беру жүйесіне қайта оқуға мүмкіндік жоқ.

Виртуалды университет

2002 жылдың қыркүйегінде студенттер халықаралық оқу орындарынан дипломдар алуға мүмкіндік беретін алғашқы виртуалды университет құрылды. Бұл университет Сирия виртуалды университеті деп аталады.

Сириядағы мекемелердің рейтингісі

Сириядағы жоғары білім беру мекемелерінің рейтингісі Сирия дағдарысының салдарынан өзгерді. 2023 жылы Дамаск университетінің QS рейтингісіндегі орны 1201-1400 диапазонына көтерілді. Бұл тұрақты даму мақсаттарымен байланысты зерттеулер мен сілтемелер сияқты бірнеше факторлардың ықпалынан болды. Сондай-ақ, Дамаск университетінің Вебометрия рейтингісі де университет веб-сайтына байланысты жақсарды, осы рейтингтің 2023 жылғы екінші нұсқасында 3150-ден төмен көрсеткішті алды.

Компьютерлік сауаттылық

Бұл шара және оған ұқсас шаралар, мысалы, жоғары сыныптарда компьютерлік сауаттылықты міндетті ету және бастауыш мектептерде ағылшын және француз тілдерін міндетті түрде оқыту, білім беру жүйесі арқылы экономиканы жаңғырту үшін оқушыларды компьютерлік және тілдік дағдылармен қамтамасыз етуді мақсат етеді.

Қиындықтар

Сирия халық санының өсуімен қатар, негізгі білім беруді және белгілі бір деңгейде негізгі білімнен кейінгі білім беруді қолжетімді етуде үлкен прогресс көрсетті. Дегенмен, Сирияның білім беру жүйесінде толыққанды өзгерістерді жүзеге асыру үшін әлі де көп жұмыс жасау қажет. Сирияда мектепке дейінгі білім беруге қолжетімділік басқа төменгі орташа табысқа ие елдермен салыстырғанда төмен деңгейде. Сирияда мектепке дейінгі білім беруге қатысу деңгейі 10 пайызды құрайды, ал 2007 жылы Ближний Шығыс және Солтүстік Африка айманында бұл көрсеткіш 15,7 пайызды құрады. Сирия үкіметі мектепке дейінгі білім беруге қолжетімділікті жақсарту үшін инфрақұрылымға маңызды инвестициялар жасауы керек. Үкімет мектептерді кеңейтуге, әсіресе, осал топтарға жататын, жетіспейтін аймақтарда басымдық беруі керек. Зерттеулер көрсеткендей, нашар экономикалық жағдайдағы балалар ерте балалық шақ бағдарламаларынан ең көп пайда көреді, олар жұмысқа қажетті негізгі дағдыларды дамытып, оларды жоқ-жұмыстан шығарады. Қазіргі уақытта Сириядағы балаларға күтім мен білім беру қызметтерінің көп бөлігі жеке балабақшалар және қалалық жерлерде орналасқан коммерциялық емес ұйымдар (ҚЕҰ) арқылы ұсынылады. Білім берудің барлық деңгейлерінде қолжетімділікті арттыру арқылы адам капиталын арттырғанмен, білім беру және оқыту жүйесінің сапасын жақсарту және осының салдарынан адам капиталының сапасы – Сирия үкіметінің шешуі керек тағы бір мәселе. Соңғы екі онжылдықта еңбек өнімділігінің өсуінің баяулауы Сириядағы білім беру сапасының төмендігімен байланысты. TIMSS халықаралық сынақтарының нәтижелері көрсеткендей, бұл халықаралық емтиханға қатысқан студенттердің 44 пайызы ең төменгі халықаралық деңгейден төмен нәтиже көрсеткен. Сондықтан, жалпы білім беру жүйесінің сапасын жақсарту қажеттігі артып отыр. Бұл студенттерді жаһандық әлемнің қажеттіліктеріне жақсырақ дайындау үшін коммуникация және технологияны пайдалану қажеттілігін де қамтиды. Қазіргі уақытта Сирияда компьютер мен интернетті пайдалану деңгейі көптеген көршілес елдермен салыстырғанда өте төмен және төменгі орташа табысқа ие елдердің орташа көрсеткіштерінен әлдеқайда төмен. Сирияда да оқуды қайталау және тастап кету көрсеткіштері жоғары. Бастауыш мектептерде оқуды қайталау деңгейі өте жоғары, 2006 жылы 12 пайызды құрады және 2003 жылдан бері үнемі өсіп келеді. Орта мектептерде оқуды қайталау деңгейі шамамен 20 пайызға жетті. 2004/05 жылдардағы соңғы деректерге сәйкес, 1-6 сыныптарда оқуды қайталау деңгейі 6 пайыз, 7-9 сыныптарда 13,3 пайыз және 10-12 сыныптарда 7,3 пайызды құрады. 1-6 сыныптарда оқуды тастап кету көрсеткіші 2,2 пайыз, 7-9 сыныптарда 8 пайыз және 10-12 сыныптарда 7,3 пайызды құрады. Жоғары оқуды қайталау және тастап кету көрсеткіштерімен қатар, студенттер мен мұғалімдердің арақатынасының төмен болуы да білім беру жүйесіндегі ішкі тиімсіздікті көрсетеді. Сирияда бұл көрсеткіш студенттер санымен салыстырғанда мұғалімдердің салыстырмалы түрде көп санына байланысты төмен. 2000-2006 жылдар аралығында мұғалімдердің саны жылдық 7 пайызға өсті, бұл студенттер санының өсу қарқынынан екі есе көп, нәтижесінде негізгі білім беруде 19:1 және орта білім беруде 9:1 арақатынасы болды. Ішкі тиімділікті арттыру үшін үкімет білікті және тәжірибелі мұғалімдерді жұмысқа алуға, оқу бағдарламасын реформалауға және тестілеу, бағалау және өлшеуді дамытуға бағытталуы керек. Сонымен қатар, жұмыссыздықтың өсуі, әсіресе жастар арасында, білім беру сапасының нашарлығын және халықтың өсуін қабылдауға қабілетсіз инфрақұрылымды көрсетеді. 2003 жылы Сирияда жастар арасындағы жұмыссыздық деңгейі 19 пайызды құрады. Қазіргі жүйе еңбек нарығында қажетті дағдылар мен құзыреттілікті қамтамасыз ете алмайды. Сондықтан білім беру мекемелерін, әсіресе жоғары білім беру және кәсіптік оқу орындарын еңбек нарығымен байланыстыру және оқу бағдарламаларын түлектердің жұмысқа орналасу мүмкіндігін арттыратын дағдылармен үйлестіру қажет. Оқу бағдарламасын жақсартумен қатар, үкімет елдің өсіп келе жатқан халқына білім беру жүйесін бейімдеу үшін ірі инфрақұрылымдық өзгерістер жасауы керек. 2007 жылы Сирияның білім беру жүйесі шамамен 8 миллион оқушыға қызмет көрсетті. Мектеп жасындағы халықтың жылдық 4,3 пайыздық өсу қарқынын ескере отырып, 2015 жылға қарай Сирияның білім беру жүйесіне негізгі және орта білім беруде қосымша 1 миллион оқушыны қабылдау қажет болады деп күтілуде.

Syria has shown great progress in providing access to basic education and to some extent, post basic education to the growing population. Still Syria has a long way to go to bring about a comprehensive change in the education system. Access to pre primary level education is low in Syria when compared to other lower middle income countries. The enrollment at the pre primary level is 10 percent in Syria whereas it is 15.7 percent in the MENA region in 2007. The Government of Syria has to make substantial investments in infrastructure to improve access to preprimary education. The government needs to prioritize expansion of schools especially in underserved areas with vulnerable populations. According to research findings, children of disadvantaged backgrounds are the ones that benefit the most from early childhood programs by developing basic skills necessary for employment thereby moving them out of abject poverty. Currently, most of the Early Childhood Care and Education services in Syria are delivered through private kindergartens and non governmental organizations (NGOs) based in urban areas. Despite increasing quantity of human capital through increasing access to education at all levels, the improvement of quality of the education and training system and consequently the quality of human capital is another challenge that Government of Syria needs to address. Weak growth in labor productivity over the past two decades has been associated with low quality and relevance of education in Syria. The results of International test scores TIMSS show that 44 percent of students who appeared in this international exam performed below the lowest international benchmark. Therefore, there is a greater need to improve the quality of overall education system. This also involves the need to incorporate the use of communication and technology to better prepare students to the demands of the globalised world. Currently, Syria’s computer and internet usage is very low compared to a number of neighboring countries and is much lower than the average for lower middle income countries. Syria also faces high repetition and dropout rates. The repetition rate at primary level has been very high, almost 12 percent in 2006 and has been steadily rising since 2003. At the secondary level, repetition rate has reached almost 20 percent. According to the latest data in 2004/05 the average repetition rate was 6 percent for grade 1 6, 13.3 percent for grades 7 9, and 7.3 percent for grades 10 12. Drop out rates stood at 2.2 percent for grades 1 6, 8 percent for grades 7 9, and 7.3 percent for grades 10 12. Along with high repetition and dropout rates, a fairly low student–teacher ratio also signals internal inefficiency in the education system. The ratio in Syria is low due to the relatively high recruitment of teachers in comparison to the growth of students. The number of teachers grew at an annual rate of 7 percent between 2000 and 2006, which is almost twice the growth rate for students, which resulted in STR of 19:1 in basic education and 9:1 in secondary education. To increase the internal efficiency, the government should focus on hiring trained and competent teachers, reform the curriculum and develop testing, evaluation and measurement. Then the increasing unemployment rate, especially among youth, implies poor education quality along with lack of infrastructure to absorb the rising population. The youth unemployment rate in Syria stood at 19 percent in 2003. The current system is unable to provide with the skills and competencies demanded in the labor market. Therefore, there is a need to connect education institutions, especially higher education and vocational institutes, to the labor market and to align the curricula with skills that could increase employability of the graduates. Apart from improving the curriculum the government needs to make major infrastructure adjustments to absorb the rising population of the country into the already burdened education system. In 2007, the education system in Syria catered for about 8 million students. Given the current growth rate of 4.3 percent per annum of school age population, it is projected that by 2015, the education system in Syria will need to cater for an additional 1 million students in basic and secondary education.

Сириядағы азамат соғысының әсері

Сириядағы азаматтық соғыс Сириядағы барлық балалар мен жастарға сапалы білім беруге елеулі кедергі келтіреді және елдегі даму үлкен жетістіктерін кері қайтарады. Оқу орындарының кең ауқымда бұзылуына себеп болғаннан бөлек, осы дағдарыс салдарынан 2,1 миллионнан астам бала мен жас Сириядан тыс қалды; тағы 3,3 миллион бала мен жасқа Сирияда білім беру көмегі қажет, ал 1,4 миллион сириялық бала мен жас Египет, Ирак, Иордания, Ливан және Түркия сияқты бес қабылдаушы елде белімгерлікке ие. 2011 жылы Сирия бастауыш білім беруге толық қол жеткізген еді және төменгі орта білім беруге жуық болды. Нақтырақ айтқанда, 2011 жылы бастауыш мектеп жасына жеткен балалардың 91% мектепке барып оқыды, бірақ 2015 жылға қарай бұл көрсеткіш 37%-ға дейін күрт төмендеді.