Кіріспе

Йемендік Гуантанамо тұтқыны Аднан Фархан Абдул Латиф (1981 – 8 қыркүйек, 2012), сондай-ақ Аллал Аб Альжалил Абд ар-Рахман ретінде де белгілі, 2002 жылдың қаңтарынан бастап Кубадағы Гуантанамодағы АҚШ әскери түрмесінде қамалған Йемен азаматы. Ол сол жерде қамауда қайтыс болды, бұл өзіне-өзі қол жұмсау деп танылды. Латиф 2001 жылдың тамызында емделу үшін Йеменнен Пәкістанға барғанын айтты, ал АҚШ үкіметі оның "Әл-Қаида" тобына жататын жандардан әскери оқып үйрену үшін барғанын мәлімдеді. 2001 жылдың желтоқсанында Пәкістан мен Ауғанстан шекарасындағы арабтарға қарсы өткізілген кең ауқымды операцияда тұтқындалып, 2002 жылдың қаңтарында Гуантанамо түрмесіне жеткізілді. Алайда, 2004 жылдың маусым айында АҚШ Жоғарғы Соты "Расул против Буш" ісінде Гуантанамо тұтқындарының негізгі habeas corpus құқығына ие екенін, оларды ұстауды негіздеген айыптаулар туралы хабардар етілуге және оларды жоққа шығаруға тырысуға құқылы екенін шешті. Латифтің адвокаттары Марк Д. Фалькофф және Дэвид Ремес 2004 жылы оның атынан habeas corpus өтінішін берді. Жоғарғы Соттың "Расул" ісі бойынша шешімінен кейін, 2004 жылдың шілдесінде Қорғаныс министрлігі Жауынгерлік мәртебесін тексеру трибуналдарын (CSRT) құрды. Аднан Латифке қатысты айыптаулар мынадай болды: әскерилер оның "Әл-Қаида" мүшесі және оператившісі екенін, ол Ауғанстанға джихад үшін барғанын, "Ауғанстанда әскери немесе террористік оқып үйренгенін" және "Талибан үшін соғысқан" деді. Латифтің 2004, 2005 және 2007 жылдардағы сот отырыстарына қатысқанына куәліктер бар. 2005 жылдың соңында Гуантанамо тұтқынының habeas corpus құқығы тағы да шектелді және АҚШ Конгресінің 2005 жылғы Тұтқындарға қатысты заң мен 2006 жылғы Әскери комиссиялар туралы заңды қабылдағаннан кейін "DTA шағымы" деп аталатын әлдеқайда шектеулі тексерумен ауыстырылды. Алайда, 2008 жылдың маусым айында АҚШ Жоғарғы Соты бұл заңдардың ережелерін жоққа шығарып, тұтқындарға habeas corpus құқығын қайта берді. 2010 жылдың шілдесінде Латифтің habeas corpus өтінішін қараған аудандық сот судьясы Генри Кеннеди оны қамауда ұстаудан босатуға бұйырды. Оның шешімінде үкімет оның "Әл-Қаида" немесе оған байланысты күштердің бір бөлігі екенін дәлелдемегені айтылды. Латифтің адвокаты Ремес: "Бұл психикалық денсаулығы нашарлаған адам, ол бастапқыда Ауғанстанға емделу үшін барғанын айтты, себебі ол төлей алмады. Соңғы рет сот оның шындықты айтқанын мойындап, оны босатуға бұйырды", - деді. Алайда, бұл шешімге шағымданылды және үш судьядан тұратын округтік апелляциялық сот 2011 жылдың 14 қазанындағы бөлінген шешімімен үкіметтік айыптауларға үлкен сенімділік беріп, шешімді күштен шығарды. Жоғарғы Сот апелляциялық соттың шешімін қайта қараудан бас тартты.

Гуантанамодағы өмір

Латиф пен басқа тұтқындар 2004 жылдың қарашасында Латифтің адвокаты Фалькофқа және басқа да АҚШ адвокаттарына алғаш рет оларға баруға рұқсат етілгенде, Гуантанамодағы жағдайды сипаттады: “Олар үш жыл бойы толық оқшауланған жағдайда ұсталды, оларға бірнеше рет стресс позицияларын қабылдату, ұйқыдан айыру, қатты музыка, сондай-ақ шексіз тергеулер кезінде ыстық пен суықтың күйінде ұшырату жасалды.” Латиф сондай-ақ Лакофқа “Жедел әрекет ететін күштер” тобының оның камерасына келгенін айтты: “Оның кінәсі: тамақ ойығынан тамағы беріліп тұрғанда, камерасы еденіне салынған сызықты басып өтуі.” – деді ол. “Кенеттен тәртіп сақшылары келді, бірақ кімге келгенін ешкім білмеді. Олар менің тереземнен басқа барлық терезелерді жапты. Бір әйел сарбаз үлкен баллоншадағы бұрыш газбен келді. Соңында олар маған келіп жатқанын түсіндім. Ол маған бұрқыратып шашыды. Мен тыныс ала алмадым. Құлап түстім. Басыма төсек жаптым. Өліп бара жатырмын деп ойладым. Есікті ашты. Мен төсекте жатып едім, бірақ олар мені қалқандарымен тепкілеп, ұрып жатты. Басымды унитазға тықты. Маған таспа салып, алып кетті.” 2008 жылы Латифтің адвокаты Ремес федералдық сотқа жедел шағымдану арқылы Латифтің ұстамаға түскенін және оған тиісті ем көрсетілмейтінін мәлімдеді. Латифтің медициналық құжаттарын, жастықты және қосымша көрпе сұраған шағым қабылданбады. Фалькофф еске алды: “Біз оның медициналық жазбаларын, жастығын және көрпесін алуға тырысқанда, оны сұхбат беру камерасының еденінде әлсіз және салмақтан айырылған күйде таптық.” Бұл есепте адвокат Дэвид Реместің Абдул Латифтің және оның басқа клиенттерінің сыртқы түріне қатысты бағалаулары келтірілген: Ремес Латифтің сұхбат беру бөлмесіндегі үстелдің жанындағы сынған қаптаманың жиегін пайдаланып, білегіндегі тамырларын кесіп, қанды жасырып, бөлмедегі бейнекамерадан жасырғанын айтты. Ремес Латиф бұрын өзіне зиян келтіруге тырысқанын және осы себепті кейде түрмедегі психиатриялық бөлімде ұсталып тұрғанын мәлімдеді. “Олар маған қалай қарайтындарынан, менің жоғалуымды қалайтындары белгілі, бірақ олар оны тудырды деп айыпталудан қашып, осылай істегісі келеді”, - деді ол адвокатына. Сол мақалада 2010 жылы екі рет лагерь қызметкерлері Латифті Реместің қызметінен айыруға итермелеуге тырысқаны жазылған. Бір рет ол әскери заңгермен кездесу алдында белгісіз препаратты инъекция арқылы салған. Кейінірек Латиф Ремеске (адвокат жазбаларына сәйкес, Truthout мақаласында сипатталғандай) оның өлімі туралы ешкімге хабарламауды талап еткенін айтты.

Ашылу рұқсаттары

2011 жылдың 25 сәуірінде WikiLeaks ұйымы Гуантанамодағы бірлескен жұмыс тобының сарапшылары жасаған бұрынғы құпия бағалауларды жариялады. Латифтің тоғыз беттік бағасы 2008 жылдың 17 қаңтарында жасалып, лагерь командирі Марк Бузби қол қойды, және ол Қорғаныс министрлігінің бақылауынан шығарылуын ұсынды. "Гуантанамо файлдары" кітабының авторы, тарихшы Энди Уортингтон 2008 жылғы бағалау Латифті босату туралы алдыңғы ұсыныстарды қайталады деп жазады. Уортингтон хабарлағандай, Латифті Гуантанамодағы бірлескен жұмыс тобы, АҚШ округтік сотының судьясы Генри Кеннеди босатуға келісім берген, сондай-ақ президент Барак Обама 2009 жылы билікке келген кезде құрған Гуантанамо жөніндегі комиссия да босатуға келісім берген.

Өлім

2012 жылдың 10 қыркүйегінде Латиф Гуантанамода қайтыс болды. Ол 2002 жылдың 17 қаңтарында келгеннен кейін 10 жыл, 7 ай және 25 күн бойы сол жерде ұсталды. 10 қыркүйекте лагерь басшылары баспасөзге 5-ші лагерьдің жазалау изоляторында ұсталған бір тұтқынның 10 қыркүйек күні түстен кейін қайтыс табылғанын хабарлады, бірақ тұтқынның есімін жарияламады және өлімнің себебі анық емес екенін мәлімдеді. Келесі күні бұл тұтқынның Аднан Латиф екені белгілі болды, ал кейіннен әскери сараптамада өлімнің себебі өз-өзіне қол жұмсау деп танылды. Әскери-теңіз күштерінің қылмыстық тергеу қызметінің толыққанды тергеу қорытындылары 2013 жылы белгілі болады деп күтілді. Латифтің кім екені жарияланбас бұрын, Гуантанамодағы бірнеше тұтқынға habeas corpus өтінішін дайындауға көмектескен адвокат Уэллс Диксон тұтқындардың бейшаралық сезімін сипаттады, оны жақындағы сот шешімдеріне байланысты деп түсіндірді.