Кіріспе

Самарқандағы Биби Ханым мешіті (; مسجد بی بی خانم; сонымен қатар Ханум, Ханом, Ханум, Ханим деп те жазылады) – Өзбекстанның Самарқандағы ең маңызды ескерткіштерінің бірі. 15 ғасырда ол Ислам әлеміндегі ең ірі және сәнді мешіттердің бірі болған. Бұл Тимур дәуірінің қайта жаңғыруының шедеврі саналады. 20 ғасырдың ортасына таман мешіттің тек ғажайып қираған қалдықтары ғана сақталды, бірақ Кеңес кезеңінде мешіттің көп бөлігі қайта жаңартылды.

Тарих

1399 жылы Үндістанға жасаған жорығынан кейін Тимур (Тамерлан) өзінің жаңа астанасы Самарқанда алып мешіт салуды бастады. 1404 жылы Тимур әскери жорығынан оралғанда мешіт дерлік аяқталған еді. Дегенмен Тимур құрылыстың барысына қанағаттанбады және бірден түрлі өзгерістер енгізді, әсіресе басты күмбезге. Құрылыс басталғалы тұра, ғимараттың құрылымдық тұрақтылығына қатысты мәселелер анықталды. Мешітті сақтап қалу үшін түрлі қайта құрулар мен нығайту жұмыстары жүргізілді. Бірақ бірнеше жыл өткен соң михрабтың үстіндегі алып күмбезден бірінші кірпіштер құлап түсе бастады. Тимурдың жоспарларының масштабы сол кездегі құрылыс технологияларын шегіне дейін сынап тастады, ал құрылыстың асығыс болуы ғимараттың тұтастығына оң әсер етпеді. 16 ғасырдың соңында Абдулла хан II (Абдулла хан Өзбек) (1533/4-1598), Бухараның соңғы Шайбани әулетінің ханы, Биби Ханым мешітіндегі барлық қалпына келтіру жұмыстарын тоқтатты. Осыдан кейін мешіт жайлап тозығып, жел, ауа райы және жер сілкінісінен зардап шеккен қираған үйіндіге айналды. Портал құрылысының ішкі аркасы 1897 жылы болған жер сілкінісі кезінде толық құлады. Ғасырлар бойы Самарқан тұрғындары қираған ғимараттарды тонап, құрылыс материалдарын, әсіресе мармар бағаналармен бірге тас қаланған галереялардың кірпіштерін іздеді. Кеңес кезінде қираған ғимараттарды сақтап қалу бойынша алғашқы зерттеулер жүргізілді. 20 ғасырдың соңында Өзбек үкіметі үш күмбезді ғимаратты және басты порталды қалпына келтіруге кірісті. 1974 жылы Өзбек КСР үкіметі мешітті күрделі жөндеуден өткізуді бастады. Күмбездер мен қасбеттердің әшекейлері кеңінен қалпына келтіріліп, жаңа элементтер қосылды. Осы жөндеу жұмыстары барысында мешіттің негізгі киелі бөлігі – иванға Құранның «әл-Бақара» сүресінен үзінділер жазылған жазулар қосылды. 2016 жылғы мәліметтерге сәйкес, мешітті қалпына келтіру жұмыстары жалғасуда.

Сәулет

Қолжазбаларға сәйкес, мешіт Тимурдың бұйрығымен 1399–1405 жылдары салынған. Ол көптеген мұсылман ортағасырлық құрылыстарға тән қасиеттерге ие, әсіресе айван композицияларына ұқсайды. Мешіт аула мешітінің негізгі жоспарымен салынған. Оның сыртқы қабырғалары 167 метр (182,63 ярда) ұзындығы және 109 метр (119,20 ярда) ені бар төртбұрышты аумақты қамтиды және шамамен солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай созылады, қибла бағытында. Дегенмен, жабық галереялары жоқ жердің көлемі 78 x 64 метр ғана болды. Мешітке солтүстік-шығыстан кіре беріс, 35 метр биіктіктегі әсем портал арқылы аулаға апарады. Ауланың қарама-қарсы жағында 40 метрдей биіктіктегі шаршы негізде монументалды күмбез көтеріледі. Бұл күмбез мешіттің ең ірі күмбезі. Бірақ күмбез ауладан көрінбейді, себебі бүкіл ғимараттың ішін монументалды, терең орналасқан иванмен шектеген ұлы пиштак жауып тұр. Иван күмбезді тұрғызған негізгі құрылысқа тікелей кіруге жол бермейді, ол үшін тек қана қабырғаларынан өтуге болады. Ауланың ұзын қабырғаларының ортасына қарай, иванмен байланысты тағы екі, кішірек күмбез қарап тұрады. Осылайша Биби Ханым мешіті «төрт иван схемасы» деп аталатын классикалық архитектуралық үлгіні іске асырады. Бұрын аула ішінде 7,2 метр биіктіктегі ашық галереялар болған. Олардың жабыны 400-ден астам мәрмәр бағаналар мен тіреулермен қолдау көрсетілген көптеген кішкентай, жалпақ кірпіштен жасалған күмбездер мен шатырлардан құралған. Бүгінде галереялардың іздерін ғана көруге болады. Сыртқы бұрыштарындағы төрт минарет қайта қалпына келтірілді. Кіреберіс аркасының екі жағындағы және басты күмбезді ғимараттың пиштагын қатар тұрған тағы төрт әсем минарет әлі толыққан жоқ. Ауланың ортасында әсем мәрмәр блоктардан жасалған тас тұғыр – үлкен Құран тірегі орналасқан. Бұл керемет көрініс Тимур заманынан жеткен. Үш күмбезді бөлмелері, жабық галереялары және ашық ауласы бар Биби Ханым мешіті Самарқанд қаласының барлық еркек халқын жұма намазына жинау үшін салынған. Биби Ханым мешіті Тимурид дәуірінің ең маңызды архитектуралық жобаларының бірі болды және Орталық Азия, сондай-ақ Иран мен Ауғанстан архитектурасына үлкен әсер етті.