Кіріспе

1939 жылғы Польша армиясы құрамы
Краков армиясы (Armia Kraków) – 1939 жылғы Польша қорғаныс соғысына қатысқан польша армияларының бірі. Ол 1939 жылдың 23 наурызында Польша қорғанысының басты тірегі ретінде ресми түрде құрылды. Армия қолбасшысы генерал Антони Шиллинг болды. Алғашқы жоспар бойынша Краков армиясы жеті жаяу әскер дивизиясынан, екі атты бригададан және бір тау бригадасынан тұруға тиіс болған. 1939 жылдың 1 қыркүйегінде генерал Шиллингтің құрамында бес жаяу әскер дивизиясы, екі атты бригада және бір тау жаяу әскер бригадасы болды. Барлығы армия 59 батальоннан, 29 эскадрильядан, 352 артиллериялық зеңбіректен, 90 танкіден, екі бронепоездден және 44 ұшақтан құралды. Бұл күштер неміс әскерінің шабуылын тоқтатуға жеткіліксіз болды, әсіресе Ченстохованың солтүстігіндегі аймақта, онда Краков армиясы Лодзь армиясымен байланысты. Вермахттың танк бөлімдерінің басты күші сол жерге бағытталды, ал бұл аймақты Польшаның 7-ші И.Д. ғана қорғады, ол 1939 жылдың қыркүйек айының басында жойылды, бұл Польшаның орталық бөлігіне жол ашты.

Краков армиясының құрылуы

1939 жылғы 15 наурызда Вермахт бөлімдері Прагаға енді, ал екі күн бұрын Берлинде Иоахим фон Риббентроп Польша елшісі Йозеф Липскимен сөйлескенде, неміс тарапының Данциг еркін қаласы және Польша дәлізі арқылы өтетін тас жолға қатысты талаптарына нақты жауап беруді талап етті. 23 наурызда Польша армиясының бірнеше офицері Варшавадағы Қарулы Күштердің Бас инспекторына шақырылды. Генерал Антони Шиллингпен бірге осы офицерлерге (полковник Ян Рзепецкий, майор Владислав Стеблик, майор Казимеж Шпандровский және майор Франциск Чмура) жаңа құрылған Краков армиясының штабын құру тапсырылды. Армияның өзі Эдвард Рыдз-Смиглының жазбаша бұйрығымен құрылды, ол сол күні генерал Шиллингке, толыққанды талаптармен бірге тапсырылды. 25 наурызда Краков армиясының штаб офицерлері Краковқа келді және 5-ші әскери полиция бөлімі орналасқан Ян III Собиски казармасында орналасты. Сол күні түскі уақытта генерал Шиллинг өзіне бағынышты дивизия командирлерімен кездесті, ал 27 наурызда офицерлер ант берді.

Шекара шайқасы

Краков армиясы Германияның Оңтүстік армия тобымен соғысты, оның бөлімшелері 1939 жылдың 1 қыркүйегінде таңғы сағат 4-те шекараны кесіп өтті. Фронттың орталық бөлігінде неміс 10-армиясы шабуылға көшті, Тарновские-Горыдан Вилюньге дейінгі аралықта ұмтылды. 10-армияның солтүстігінде 8-армия (Сиерадз және Лодзь бағытында ілгеріледі), ал оңтүстігінде 14-армия Краковқа қарай жылжыды. 1 қыркүйекте Вермахт поляк бекіністерін бұза алмады, бірақ немістердің Силезияның бекітілген аймағын айналып өтуге тырысқаны анық болды, олар бекіністердің солтүстігі мен оңтүстігіне шабуыл жасады. 1 қыркүйектің 2-сінің түнінде поляктардың жағдайы қиынға соқты, өйткені Ченстохова маңындағы операцияларды жүргізіп жатқан 7-ші И.Д., XVI танк корпусының танктерінің ілгерілеуін тоқтатуға күш жеткізбеді. Бұл дивизия басқа поляк бөлімшелерінен шамамен 40 километр қашықтықта орналасқан, ал оған жақын Волын атты бригадасы болды, оған Мокра шайқасында немістер шабуыл жасады. 2 қыркүйекте неміс 1-ші танк дивизиясы Ченстохованы солтүстіктен айналып өтіп, Люфтваффе қолдауымен Варта өзенін кесіп өтті. Сонымен қатар, Краков атты бригадасына Возники ауданында 2-ші жеңіл дивизия шабуыл жасады. Ауыр шайқастан кейін бригада Заверцеге шегінді, бұл қорғаныс шебінде жарық тудырып, немістерге Жоғарғы Силезиядағы поляк бекіністерін айналып өтуге және 7-ші И.Д.-ге арттан шабуыл жасауға мүмкіндік берді. Нәтижесінде 2 қыркүйекте 7-ші И.Д. жойылды, ал оның қалған бөлімдері Конецполь маңындағы ормандарға қайтарылды. Бұл жеңіліс неміс XVI танк корпусына Киелцеге кез келген қиындықсыз жылжуға мүмкіндік берді. Польша армиясының Ченстоховадан шығысқа қарай резервтік күштері болмағандықтан, Эдвард Смиглы-Рыдц алға жылжып келе жатқан танктарға қарсы шабуыл жасау үшін PZL.23 Karaś бомбалаушыларының отрядын жөнелтті. Бірақ шабуыл сәтті аяқталмады, ал Вермахттың ілгерілеуі жалғасты. Оңтүстікте Вермахт 2 қыркүйекте екі бағытта шабуыл жасады: Миколув/Пшчина және Высока/Рабка. Пшчина маңында поляк 6-шы И.Д. 5-ші танк дивизиясын тоқтатуға күш жеткізбеді, ал сол күні таңертең 2-ші танк дивизиясы Йорданув шайқасында тоқтатылды. Алайда, сонымен бірге немістер Венгерска-Гурка шайқасында жеңіске жетті. 2 қыркүйектің түстен кейін Краков армиясының жағдайы күрт нашарлады. Неміс танктері солтүстікте Козеглувы ауданында және оңтүстікте Йорданув ауданында ірі күштермен шабуыл жасады. Бұған қоса, Пшчина маңындағы поляк шебінің бұзылуы қосымша қиындықтар тудырды, өйткені ол немістерге Жоғарғы Силезия бекіністерін айналып өтуге мүмкіндік берді. Нәтижесінде генерал Шиллинг маршал Смиглы-Рыдцпен сөйлескенде Жоғарғы Силезия мен Транс-Ользадан шегіну және Краковқа қарай қайтару қажеттігін мәлімдеді. Маршал 2 қыркүйекте сағат 16:00-де Шиллингке әскерлерін барынша күш салуға шақырып, шартты түрде рұқсат берді. 2 қыркүйектің кешінде жағдай одан әрі нашарлады, өйткені Краков атты бригадасы Вартадан ығыстырылды, ал 7-ші И.Д.-нің қалған бөлімдеріне дейінгі қашықтық шамамен 30 километрді құрады. Неміс 2-ші жеңіл дивизиясы осы жарыққа еніп, Жаркиге қарай жылжыды. Люфтваффе поляк қалалары мен теміржол тораптарын бомбалады, генерал Шиллинг дивизияларының орналасқан жерін анықтай алмады және олардың командирлерімен байланыс орната алмады. Сағат 18:00-де Шиллинг Смиглы-Рыдцпен тағы да сөйлесті, ал 30 минуттан кейін маршал Краков армиясын Нида және Дунаец өзендерімен белгіленген шекараға шегіруге келісті. Бұл қиын шешім болды, өйткені ол соғысқа дейінгі поляк қорғаныс жоспарынан (Батыс жоспарына қараңыз) бас тартуды білдірді. Алайда Смиглы-Рыдц шегіну Краков армиясын толық жойылудан сақтайды деп үміттенді.

Жатақхана

2 қыркүйек күні кешке поляк бөлімшелеріне шегіну бұйрығы жетті. Краков кавалерия бригадасы 7-ші I. Д. -мен бірге 2-ші жеңіл дивизияның ілгерілеуін тоқтата отырып, Йендрежовқа қарай қозғалуға тиіс болды. 22-ші тау I. Д. Олкуцке қарай шегінуге, ал Операциялық Силезия тобын (кейін Операциялық Ягмин тобы деп аталды) қолдауға міндеттелді, ол өзі Премзаның артына шегінуге тиіс болды. Операциялық топ Биелско (кейін Операциялық Борута тобы деп аталды) Скава артына шегініп, Затор мен Вадовице арасында бекініп алу керек еді. Дунайец пен Нидаға қарай жалпы шегіну қыркүйектің 2-3 күндері түнде басталуға тиіс болды. Генерал Шиллинг майданның ортасында орналасқан бөлімшелердің алдымен шегіну керектігін атап өтті, бұл солтүстік және оңтүстіктен жылдам ілгерілеген неміс танктерінің қоршауына түспеу үшін жасалды. Алайда, бұл жоспар орындалмады, өйткені 3 қыркүйектегі таңда поляк 7-ші I. Д. 14-ші жаяу әскер дивизиясы, 4-ші жаяу әскер дивизиясы және 2-ші жеңіл дивизиясымен толықтай жойылды. Шегіну Краков армиясының жағдайын жақсартпады, өйткені армия қамалды қорғаныс позицияларын, сондай-ақ ауыр техникасын тастап кетті. Польша тарихшылары Чеслав Гжелак пен Генрих Станьчик "Kampania polska 1939 roku" кітабында бірнеше тарихшы генерал Шиллингтің шешімін дұрыс емес деп санайтынын жазады, олардың пікірінше, соғыстың екінші күні шығысқа қарай шегіну туралы шешім тым ерте болған. Тадеуш Юрга былай деп жазды: "Қорғаныс позицияларында қалу неміс 10-армиясының ілгерілеуін тоқтатуға мүмкіндік берген болар, ал ол кейіннен Пруссия армиясын жойды. Сонымен қатар, Краков армиясының қорғаныс позициялары соғыстан бұрын салынған бекіністерге негізделген. Бұл бекіністер Вермахттың технологиялық артықшылығын жойды. Олардан бас тарту және ашық жерде шайқасу Краков армиясының қорғаныс қабілетін төмендетті". Оңтүстік-батыс Польшаны тастау шешімінің ауқымды салдары болды, өйткені Краков армиясы қорғаныс жоспарының орталық буыны болды. Дунайец пен Нида бойындағы жаңа қорғаныс шебі жеткілікті дайындалмаған еді, ал шегінудің өзі өте қиын болды, өйткені поляк бөлімшелері Люфтваффе мен неміс моторизацияланған дивизияларының тұрақты қысымына тап болды. 3 қыркүйек күні таңертең генерал Шиллинг армиясын екі топқа бөлді: Ягмин операциялық тобы (Висланың солтүстігінде, 23-ші, 55-ші және 22-ші I. Д., Краков кавалерия бригадасы және Силезия бекіністі тобының әскерлерінен тұрады) және Борута операциялық тобы (Висланың оңтүстігінде, 6-шы және 21-ші I. Д., 10-шы моторизацияланған бригада және 1-ші тау бригадасынан тұрады). Шиллинг 7 қыркүйекке қарай қорғаныс шебіне жетуге үміттенді, ал шегінудің алғашқы күндері салыстырмалы түрде тыныш өтті, өйткені Вермахт күштерін Пиотрков Трибуналский ауданында шоғырландырды.

Краков армиясының соңы

5 қыркүйекте неміс 2-ші танк дивизиясы, 3-ші тау дивизиясы және 7-ші жаяу әскер дивизиясы бірлесіп Пчим маңындағы польша шебін бұзып, Мысленце, Бохня және Вишняч қалаларын басып алды, осылайша Борута операциялық тобының шегініп бара жатқан бөлімшелерінің артына шықты. Сол күні, Вермахттың бас командасы 5 қыркүйек нұсқауын шығарды, онда неміс дивизияларына Тарнув және Жешуға қарай шабуылды жалғастыруға бұйрық берілді. 6 қыркүйекте неміс 4-ші жеңіл дивизиясы Тарнув маңындағы поляк 24-ші I. Д. әскерлеріне шабуыл жасап, Закличиннің оңтүстігінде Дунайец өзенін кесіп өтті. Поляк әскерлері немістерді тоқтатуға қол жеткізді, ал олардың командирі полковник Болеслав Крыжановский Борута операциялық тобы үшін Дунайец желісін сақтап тұруға үміттенді. 6 қыркүйек күні кешке генерал Казимеж Фабричи оған Вислока өзеніне шегінуді бұйырды. Сол күні поляк әскерлері Краковты тастап кетті. 6 қыркүйекте маршал Смиглы-Ридз Кіші Польшаның оңтүстігіндегі әскерлерді қайта ұйымдастырды. Борута операциялық тобы Карпат армиясына қосылды, ал көп ұзамай Карпат армиясы Операциялық топ Ягминмен біріктіріліп, генерал Фабричи басқаратын Малопольска армиясы құрылды. Смиглы-Ридз Дунайец және Нида желісін ұстап тұру мүмкін емес екенін және Санға қарай одан әрі шегінудің жалғыз жолы екенін жақсы білген.

Ұйым

Армияға генерал Антони Шиллинг басшылық етті; оның штаб бастығы полковник Станислав Вилох болды. Ол бес жаяу әскер дивизиясынан, бір мотоатқыштар бригадасынан, бір тау бригадасынан және бір атқыштар бригадасынан құралды. 22-ші таулық жаяу әскер дивизиясы (полковник Леопольд Эндель Рагис) Лодзь армиясының резерві болуы тиіс еді, бірақ теміржол байланыстарының бұзылуына байланысты бұл дивизия Польшаның орталық бөлігіне ешқашан жетпеді. Ол Кжешовице мен Требиняға жақын орналасты, ал 2 қыркүйекте Краков армиясына қосылып, Ченстохова маңында жойылған 7-ші И.Д. орнын басты. Краков армиясының бөлімдері Полякша атауы Командир Ескертулер Армия бөлімдері генерал Антони Шиллинг 6-шы жаяу әскер дивизиясы 6-шы жаяу әскер дивизиясы Бернард Монд 7-ші жаяу әскер дивизиясы 7-ші жаяу әскер дивизиясы генерал-бригадир Януш Гассиоровский Краков кавалерия бригадасы Краков кавалерия бригадасы генерал-бригадир Зигмунд Пиасецкий 10-шы мотоатқыштар бригадасы 10-шы кавалерия бригадасы полковник Станислав Мачек 22-ші таулық жаяу әскер дивизиясы 22-ші таулық жаяу әскер дивизиясы полковник Леопольд Эндель Рагис 2 қыркүйекте Краков армиясына қосылды Сляск операциялық тобы генерал Ян Ягмин Садовский 23-ші жаяу әскер дивизиясы 23-ші жаяу әскер дивизиясы полковник Владыслав Повьерза Жоғарғы Силезия 55-ші жаяу әскер дивизиясы 55-ші жаяу әскер дивизиясы полковник Станислав Калабинский резервте Биелско операциялық тобы генерал Мичислав Борута Спиехович 21-ші таулық жаяу әскер дивизиясы 21-ші таулық жаяу әскер дивизиясы генерал Юзеф Кустронь 1-ші тау бригадасы 1-ші тау бригадасы полковник Януш Галадык көбінесе элиталық КОП әскерлері