Бедфорд қалысының ортағасырлық қамалы

Кіріспе

Бедфорд қаласындағы ортағасырлық қамал, Англия

Бедфорд қамалы – Англияның Бедфорд қаласындағы ірі ортағасырлық қамал. 1100 жылдан кейін Генрих I салдырған бұл қамал Анархия дәуіріндегі азаматтық соғысқа және Бірінші Барон соғысына елеулі үлес қосты. Қамал тастан кеңейтілгені мәлім, бірақ соңғы жоспары әлі анықталған жоқ. Англияның Генрих III 1224 жылы Фалькс де Брейтемен туындаған даудан кейін қамалды қоршауға алды; қоршау сегіз аптаға созылып, Англияның түкпір-түкпірінен жиналған 2700 сарбаз бен қару-жарақтан тұратын әскер жұмылдырылды. Қамалдың тапсырылуынан кейін король оны қиратуға (бұзуға) бұйрық берді. 17 ғасырда Англия азаматтық соғысы кезінде ішінара нығайтылғанымен, 19 ғасырда Бедфорд қаласының кеңеюіне дейін қамал қираған күйінде сақталды. Бүгінде қамалдан тек моттың бір бөлігі ғана қалды, ол 2007-2009 жылдар аралығында салынған археологиялық парктің құрамына кіреді.

Ерте тарихы (11001153)

Бедфорд қамалы шамамен 1100 жылдан кейін Генрих I-ге Ұлы Уз өзеніне қарап, Бедфорд қаласында салынды. Қамал қаланың ішінде салынды, сондықтан көптеген ежелгі англосаксондық көшелерді бұзуға және оларды жаңа бағытқа бұруға тура келді, бұл қаланың жоспарында мәңгілік із қалдырды. Қамал мотта және бейли стилінде салынған, ал кейінірек салынған қамалдан әлдеқайда кіші болды, тек мотта мен ішкі бейлиден тұрды. 12 ғасырдың басында қамалды патшаның кастеляны, 1066 жылы Англияны жаулауға көмектескен Хью де Бошамптың ұлы Саймон де Бошамп басқарды. Сол кездегі адамдар қамалды «үлкен топырақ қоршау және суарнамен толығымен қоршалған, қалың және биік қабырғамен нығайтылған, берік және қимылсыз бекініспен күшейтілген» деп сипаттады. 1137 жылы Саймон қайтыс болды, ал король Стивен Саймонның қызын Хью Кедеймен үйлендіруге келісті, ал қамал Хьюге берілді, оның орнына Стивен Майлзге өтемақы сыйлықтары мен құрметтер берді. Майлз және Пейн де Бошамп, Саймонның ағасы Роберт де Бошамптың ұлдары, қамал Майлзге тиесілі екенін мәлімдеді және оны Хьюге беруден бас тартты. Осы уақытта Англияда король Стивен мен императрица Матильда арасында азамат соғысы басталды, бұл «Анархия» деп аталатын хаос кезеңіне әкелді. 1137 жылы Шотландия королі Давид I Матильданың талабын қолдау үшін Англияға басып кірді. Майлз де Бошамп Стивенді қолдағанын мәлімдегенімен, король солтүстікке аттанғаннан бұрын Бедфорд қамалын қайтарып алуға шешім қабылдады. Винчестер епископы Генрих Блуа келіссөздер арқылы шешім табуға тырысты. Майлз бен Генрих келісімі бойынша, айналасындағы жерлер Бошамптардың қолында қалды, ал 1141 жылы Майлз қайтып оралып, қамалды қайтарып алды, бірақ оған қалай қол жеткізгені туралы ешқандай мәлімет жоқ. Майлз кейіннен императрицаны қолдады, ал 1146 жылы Честер графы Ранулф, уақытша корольдің жағында, Бедфорд қаласына шабуыл жасап, басып алды, бірақ қамалды ала алмады, оны Майлз бірнеше жылдан кейін қайтыс болғанға дейін басқарды. Соғыстың соңына қарай Бедфорд қамалы тағы да шабуылға ұшыраған болуы мүмкін; Генрих II 1153 жылы, соғыстың соңғы жылы Бедфорд арқылы өтіп, құжаттамалық деректер сол кезде қалаға зиян келгенін көрсетеді. Тарихшылар қамалдың сол кезде қоршауға алынғаны туралы әртүрлі пікірде. Соғыс жалғасқанда, Фолкс Плимптон, Крайстчерч және Карисбрук қамалдарын бақылауға алды, сонымен қатар Бедфордты ұстап тұрды. 1216 жылы король Джон қайтыс болғаннан кейін соғыс бүлікші барондарға қарсы бұрылды, және корольдік фракция, соның ішінде Фолкс, жас Генрих III-ті Англия тағына қайта орнатуға қол жеткізді. Соғыстан кейін Фолкс Бедфорд қамалын өзінің штаб-пәтері етіп қойды және оны айтарлықтай кеңейтті, Дэвид Бейкер бұл «маңызды нығайту» деп сипаттады. Фолкс жаңа бейлиге орын жасау үшін көршілес Сент-Полс және Сент-Кутберт шіркеулерін қиратты және қамал үшін тастарды қайта пайдаланды. Бұл кеңеюден кейін қамалдың нақты пішіні белгісіз болып қала береді. Қамал төртбұрышты болған, батыс жағы қазіргі Хай-стриттің артқы жағымен, ал солтүстік жағы қазіргі Рам-Ярд және Касл-Лейн жолдарымен жалғасқан. Қамалда жаңа барбикан, сыртқы және ішкі бейли болды, ішкі бейли оңтүстік-шығыс бұрышында, ішкі суарнамен және таспен қапталған қоршаумен қорғалған; қамалдың айналасында таспен қапталған суарналар салынған; және моттада жаңа күзет мұнарасы салынды. Браун жаңа күзет мұнарасы, Лаунсестон немесе Бунгейдегідей, мұнарасы бар қабық мұнара болған деп күдіктенеді. Қамалда өзенге қараған артқы су қақпасы және ортасындағы ішкі бейлиде кем дегенде 13 метр (43 фут) ені және 40 метр (131 фут) ұзындығы бар үлкен зал болды. Сыртқы қабырғада үлкен тас қақпа үйі орналасқан болуы мүмкін. Генрих III Бедфорд қамалын оның бастапқы иесіне, Уильям де Бошампқа қайтару керек деп шешті және Фолкстің бұдан бас тартуына қатты ренжіді; жағдай Фолкстің кастеляндыры Генрих Брейбрукты, Фолкске қарсы сот істерін қараған корольдік судьяны тұтқындаған кезде шиеленісті күйге жетті. Фолкс судьяны босатудан бас тартқанда, Генрих шіркеудің, Кентербери архиепископы Стивен Лэнгтонның қолдауымен әскер жинап, Бедфордқа қарай аттанды. Фолкс қаланы тастап, ағасы Вильям де Бреотеге, қамалды патшаға беруден бас тартқан сегіз адаммен бірге тапсырды. Фолкс, мүмкін, егер қамал жеткілікті ұзақ уақыт сақталса, папа Хонорий III-ті Генрихке қарсы араласуға көндіруге тырысқан күш-жігері сәтті болады деп үміттенген. Қоршау машиналары Линкольн, Нортгемптон және Оксфордширден әкелінді, ал ағаштар Нортгемптонширден, арқандар Лондон, Кембридж және Саутгемптоннан, тері Нортгемптоннан, ал май Лондоннан әкелінді. Қоршау машиналарына оқтарды беру үшін Корф қамалынан және провинциялардан садақ оқтары тапсырылды; король 43 300 садақ оғын тапсырыс бергенін білеміз. Жергілікті ағаштар кесіліп, қоршау машиналарына оқтар жасау үшін тас карьерлері ашылды. Король үшін шатырлар Лондоннан жіберілді, сонымен қатар сәнді тағамдар мен шарап та жеткізілді. Генрих әскерінің нақты саны белгісіз, бірақ бір уақытта 1600 мен 2700 арасында адам болған болуы мүмкін. Қоршауды қолдау үшін Лэнгтон епископтарына олардың иелігіндегі әр 24 гектар (60 акр) жерден бір адамды жинауға және шіркеулердің иеліктерінен арнайы салық алуға бұйрық берді. Осы ресурстармен Генрих қамалдың айналасында бірнеше қоршау машиналарын орнатты; қамалдың шығыс жағында бір ықтимал требюшет және екі мангонел, күзет мұнарасына шабуыл жасау үшін батыс жағында екі мангонел және солтүстік және оңтүстік жақтарда бір мангонел орнатылды. Қамалдың ішіндегілерді бақылау үшін екі қоршау қамалы салынды. Бедфорд қамалы төрт шабуылдан кейін түсті. Корольдік әскерлер бірінші кезекте барбиканды басып алды, содан кейін сыртқы бейлиге шабуыл жасап, қамалдың көп бөлігін басып алды, бірақ көп шығынға ұшырады. Р. Браун бұл операция кезеңі Генрих әскерлерінің қабық мұнарасына қол жеткізгеніне байланысты екенін айтады. Бедфорд қамалы түскеннен үш күн өткен соң, Папа Генрихтің Фолкске қарсы науқанын тоқтатуды талап ететін хат жазды, бірақ бұл араласу тым кеш болды. Ковентри епископы Александр де Ставенби Фолксті қамалдың түсуінен кейін капитуляцияға көндірді; ол қалған қамалдарын Плимптон мен Сторгурсиде тапсырды және Лэнгтон оны күнәсінен арылтып, жақын арада елден кетуге рұхсат берді. Тарихшы Р. Браун 1224 жылғы Бедфорд қамалының қоршауы қамал гарнизоны «жалпы мемлекеттік әскери ресурстарына» қарсы елу жеті апта бойы тұруға қабілетті болғанын атап өтті. Дэвид Карпентер Бедфорд қамалының түсуі «орталық үкіметтің жеңісін» білдіргенін айтады, бұл бұрынғыда баронның бақылауынан шығып кеткен күштерге қарсы жеңіс болды.

Bedford Castle was probably built after 1100 by Henry I in the town of Bedford, overlooking the River Great Ouse. The castle was constructed inside the town itself, and many of the older Anglo Saxon streets had to be destroyed and diverted to make room for it, leaving a permanent mark in the formal grid system. The castle was built in a motte and bailey design and was probably much smaller than the later castle, just consisting of the motte and the inner bailey. By the early 12th century the castle was controlled by the royal castellan, Simon de Beauchamp, the son of Hugh de Beauchamp who had helped conquer England in 1066. Contemporaries described the castle around this time as "completely ramparted around with an immense earthen bank and ditch, girt about with a wall strong and high, strengthened with a strong and unshakeable keep". Simon died in 1137, and King Stephen agreed that Simon's daughter should marry Hugh the Pauper and that the castle would be given to Hugh, in exchange for Stephen giving Miles compensatory honours and gifts. Miles and Payn de Beauchamp, the children of Simon's brother, Robert de Beauchamp, declared that the castle was rightfully Miles' and refused to hand it over to Hugh. Meanwhile, civil war had broken out in England between King Stephen and the Empress Matilda, resulting in a period of chaos known as the Anarchy. Matilda's uncle, David I of Scotland, invaded England during 1137 in support of her claim. Although Miles de Beauchamp declared himself in support of Stephen, the king decided to retake Bedford Castle before marching north. Henry of Blois, the Bishop of Winchester, intervened in an attempt to produce a negotiated solution. The deal struck by Miles and Henry appears to have left the surrounding estates in the hands of the Beauchamps, however, and in 1141 Miles returned and retook the castle itself, although no details are available as to how he achieved this. Miles subsequently supported the Empress, and in 1146, Ranulf, the Earl of Chester and temporarily on the side of the king, attacked and took the town of Bedford, but was unable to take the castle, which continued to be controlled by Miles until his death several years later. Towards the end of the war, Bedford Castle may have been attacked again; Henry II, during the final year of the conflict in 1153, marched through Bedford and documentary evidence shows damage to the town at this time. Historians are divided as to whether the castle was besieged at the same time. As the war continued, Falkes took control of Plympton, Christchurch and Carisbrooke castles, whilst continuing to hold onto Bedford. After the death of King John in 1216 the war turned against the rebel barons and the royalist faction, including Falkes, was able to restore his son, the young Henry III to power in England. After the war, Falkes made Bedford Castle his headquarters and he expanded it considerably, resulting in what David Baker has described as a "major refortification". Falkes destroyed the neighbouring churches of St Paul's and St Cuthbert's to make space for a new bailey, reusing the stone for the castle. The exact form of the castle after this expansion remains uncertain. The castle appears to have been quadrangular, with the western edge running along the rear of the modern High Street and the northern edge running along the modern roads of Ram Yard and Castle Lane. The castle had a new barbican; an outer and an inner bailey, with the inner bailey in the south east corner, protected by an internal ditch and a stone lined palisade; further stone lined ditches lay around the castle; and a new keep was built on the motte. Brown suspects that the new keep was probably a shell keep with a tower, similar to those built at Launceston or Bungay. The castle had a postern watergate facing towards the river, and a great hall within the inner bailey in the middle, at least 13 m (43 feet) wide and 40 m (131 feet) long. There was possibly a large stone gatehouse positioned on the outer bailey wall.]] Henry III decided that Bedford Castle should be returned to its original owner, William de Beauchamp, and became increasingly frustrated with Falkes' refusal to do so; matters came to a head when Falkes' castellans imprisoned Henry of Braybrooke, a royal judge who was hearing law cases against Falkes. When Falkes refused to release the judge, Henry mobilised an army, supported by the Church in the form of Stephen Langton, the Archbishop of Canterbury, and advanced to Bedford. Falkes had left the castle, along with around eighty men, in charge of his brother, William de Breauté, who refused to surrender it to the king. Falkes was probably hoping that if the castle held on long enough, his efforts to convince Pope Honorius III to intervene against Henry would succeed.|group="nb"

The siege of Bedford Castle required huge resources. Siege engines were brought from Lincoln, Northampton and Oxfordshire, while carpenters built others on site using timber from Northamptonshire; ropes from London, Cambridge and Southampton; hides from Northampton and tallow from London. Crossbow bolts were ordered from a depot at Corfe Castle and from the provinces; 43,300 crossbow bolts are known to have been ordered by the king. Local trees were cut down, and stone quarrying begun to provide ammunition for siege engines. Tents and pavilions for the King were sent from London along with supplies of luxury foods and wine, also for the King.|group="nb" it is uncertain exactly how large Henry's army was, but potentially there were between 1,600 and 2,700 men present at any one time. To support the siege, Langton instructed his bishops to mobilise one man from every 24 hectares (60 acres) of land they owned and levied a special tax on the churches' estates. With these resources, Henry erected a number of siege engines around the castle; one probable trebuchet and two mangonels were set up to the east of the castle; two mangonels were placed on the west side, to attack the keep, and one mangonel on both the north and south sides.|group="nb" Two siege castles were established to observe the occupants of the castle. Bedford Castle finally fell through a sequence of four attacks. Royal forces first captured the barbican and then stormed the outer bailey, seizing most of the castle's supplies but taking considerable losses.#tag:ref|R. Brown believes that this phase of the operations refers instead to Henry's forces gaining access to the shell keep. Three days after the fall of Bedford Castle, the Pope wrote a letter demanding that Henry cease his campaign against Falkes, but this intervention had occurred far too late to be of use. Alexander de Stavenby, the Bishop of Coventry, convinced Falkes to surrender after the fall of the castle; he handed over his remaining castles at Plympton and Storgursey and was absolved by Langton, going into exile shortly afterwards. Historian R. Brown has noted that the 1224 siege of Bedford Castle was remarkable in that the castle's garrison was able to hold out against "the concentrated military resources of the whole kingdom" for an impressive eight weeks. David Carpenter argues that the fall of Bedford castle "concluded the triumph of central government" over the previously uncontrollable forces of the local barons.

Кейінгі тарих (13-19 ғасырлар)

Қоршаудан кейін Генрих III қамалды бұзуға бұйрық берді, ал жұмысшылар орларды толтырып, тас қабырғалардың биіктігін жартысына дейін төмендетті. Вильям де Бошампқа қамалды қайта құруға тыйым салынды, оның орнына ішкі бекіністе қоршалмаған үй салды. 1224 жылы арзан тас кенеттен қолжетімді болғандықтан, Бедфорд қаласының көптеген көшелері қайта төселді. Жергілікті дәстүрге сәйкес, Бедфордтағы алғашқы тас көпір – Ұлы көпір – қамалдан алынған тастармен салынған. 1361 жылы қамал орны «бұрынғы қабырғалармен қоршалған бос жай» деп сипатталды және орта ғасырдың көп бөлігінде құлай бастаған күйде болды. Антиквар Джон Лиланд 16 ғасырда бұл жерге сапар шегіп, қамалдың «қазір толық бұзылғанын» байқады. 17 ғасырдың басындағы карта жасаушы Джон Спид 1611 жылы Бедфордтың картасын жасады, онда мот және бейлі қабырғасының бір бөлігі әлі де бос жайдың үстінде тұрғаны көрсетілген. Ағылшыл азамат соғысы басталғанда Бедфорд Парламент жағына қосылды; 1643 жылы қала Рейн принці Рупертпен уақытша басып алынды және қамал соғысқа дейін қайтадан нығайтылды. Моттың қалдықтарына ағаштан жасалған бекініс және түрме салынды, оны жүз адамдық гарнизон қорғады. Соғыстан кейін мот 19 ғасырға дейін боулинг алаңы ретінде пайдаланылды. Бедфорд 19 ғасырдың соңында шығысқа қарай кеңейе бастады және қамалдың бейлі аумақтары тұрғын үй салу үшін ізделіс мүлікке айналды; 1851 жылы коттедждер салу үшін барбиканның соңғы бөліктері бұзылды.

Қазіргі кезең (20-XXI ғасырлар)

Бүгінде Бедфорд замкісінің тек моттаның негізі ғана сақталған, биіктігі 7,5 метр, ал жоғарғы жағындағы ені 49 метр. Бұл ескерткіш ретінде тіркелген. Қазба жұмыстарын жүргізу қиын болғанымен, қамал тарихын жақсырақ түсіну үшін археологиялық зерттеулер жүргізілді, себебі бұл орын қалалық жерде орналасқан. 2007 жылғы зерттеулерден кейін 2007-2009 жылдар аралығында қамалдың бір бөлігінде археологиялық саябақ салынды, ол мейрамханалар мен пәтерлерден тұратын көп мақсатты кешеннің орталық бөлігін құрады. Саябаққа 1973 жылы қайта табылган қамалдың әктас пешінің бірі және қамал ішінде ашылған залдың негізі енгізілді.