Кіріспе

Спондиас момбин, сары момбин, шошқа құрмасы, амра немесе кахазеира деп те аталады, анакардиа тұқымдасына жататын ағаш және гүлді өсімдік түрі. Ол тропикалық Америкаға тән, соның ішінде Батыс Индияға да жатады. Бұл ағашты португалдықтар 17 ғасырдың басында Оңтүстік Азияға әкелген. Африканың кейбір аймақтарында, Үндістанда, Непалда, Бангладеште, Шри-Ланкада, Багам аралдарында, Индонезияда және Кариб теңізінің басқа аралдарында табиғи түрде өседі. Бразилияның солтүстік-шығысындағы аймақтардан басқа жерлерде көбінесе өсірілмейді. Піскен жемісінің қабығы жылтыр және жұқа қабықшасы бар. Тұқымының майлылығы 31,5% құрайды.

Сипаттама

Спондиас момбин – биіктігіне дейін және айналысы бойынша шағын жапырақты ағаш, орташа түрде тамырлары тіректелген. Қабығы қалың, қабықты, терең жарылған. Кесілгенде ашық қызғылт түсті болып, тез қарайады. Бұтақтары төменге қарай сағайды, жапырақшалары глабрус (түксіз). Жапырақтары қауырсын тәрізді, 5-8 жапырақшадан тұрады, қарама-қарсы жұптарда және ұшындағы жапырақшасы бар, сопақ немесе сопақ-ланцет тәрізді, кеңінен үшкірленген, глабрус. Гүлдері қаңтар-мамыр айларында гүлдейді, ұсақ ақ гүлдердің ірі, кең жайылған шоғырларынан тәтті иіс шығады. Жемістері шілде-қыркүйек айларында піседі, шамамен ұзындығында, жұмыртқа тәрізді, сары, қышқыл, құрғағанда бүршіктелген. Жемістерінің дәмі сүйкімді, бірақ қышқыл, және оларды жеуге болады. Олардың қабығы бір тікенді дәнекті қоршап тұрады.

Тамақ ретінде пайдалану

Жемістің қалыңдығы жаңа піскен күйінде жейді немесе шырын, концентрат, желе, шербет дайындайды. Непалда бұл жеміс лапси (लप्सी) деп аталады, ал кейбір аймақтарда амаро деп те атайды. Бұл жеміс қалыңдығы негізінен "Ләпси ко ачар" (लप्सीको अचार) деп аталатын тұздыққа және сондай-ақ "Ләпси ко маада" (लप्सीको माड़ा) деп аталатын кептірілген жеміске қолданылады. Таиландта бұл жеміс макок (มะกอก) деп аталады және сом тамға қосымша ингредиент ретінде қолданылады. Жас жапырақтары сәл ащы да, қышқыл да болады, кейде оларды тайлық бұрыш пастасының (нам фрик) кейбір түрлерімен бірге шикі күйінде береді. Бангладеште бұл жеміс амра (আমড়া) деп аталады және оны бұрыш ұнтағымен бірге ұсынады. Үндістанда ол коканди тілінде Амадо, малаялам тілінде амбажам (അമ്പഴം) және ассам тілінде омора деп аталады. Сумақтың (Anacardiaceae) тұқымдасына жататын бұл түрдің шырынына тию, улы лозаға (poison ivy) ұқсас аллергиялық реакцияға әкелуі мүмкін. Урушиолға сезімтал адамдар осы түрді тұтыну немесе онымен жұмыс істеу кезінде сақтық танытуы керек.

Дәстүрлі медицина

Дәстүрлі медицинада Спондиас момбин әртүрлі қолданысқа ие. Жемісі зәр айдайтын және қызба түсіретін дәрі ретінде пайдаланылады. Қабығы құрыштайтын әсерге ие, құсуты, дизентерия, геморрой, гонорея және лейкореяны емдеу үшін қолданылады. Солтүстік Мексикада және Кубаның көп бөлігінде оны цируэла деп атайды. Кубадағы Пало Майомбе дінінің Хабла Конго тілінде оны "нкуния генгуэре кунансието" деп атайды. Непалда оны лапси (लप्सी) деп атайды. Коста-Рикада ол ағылшын тіліндегі "gully plum" атауынан туындаған юплон деп аталады. Сальвадорда оны Жокоте де Корона дейді. Ағылшын тілінде сөйлейтін Кариб аралдарында сары момбин немесе шошқа құрмасы деп танылады. Ямайкада оны испан алмасы, шұңқыр алмасы немесе кули алмасы деп те атайды. Суринамда жемісті мопе дейді. Бразилияда жемісті cajá, taperebá және ambaló сияқты әртүрлі атаулармен біледі. Перуде оны увос немесе манго цируэло дейді. Ганада оны шошқа құрмасы немесе Ашанти құрмасы, ал Эве тілінде сөйлейтін аймақтарда Акукор деп атайды. Нигерияда жемісті урхобо тілінде Угиген, йоруба тілінде Иейе немесе Йее, игбо тілінде нгулунгу, хауса тілінде исада дейді. Сомалиде оны Исбаанди деп атайды. Бенгал тілінде ол Амра (আমড়া) деп аталады. Оңтүстік Үндістанның Керала штатында оны Амбажанга (അമ്പഴങ്ങ) дейді. Каннада тілінде AmateKaayi (ಅಮಟೆ ಕಾಯಿ) деп аталады. Гоада ол Амбадде деп танылады. Телугу тілінде ол karakkaya (కరక్కాయ) деп аталады. Шри-Ланкада оны Амбаралла (ඇඹරැල්ල) дейді. Палау тілінде оны титимел деп атайды. Басқа да кең таралған атаулары: құшақ құрмасы, нағыз сары момбин, алтын алма немесе Ява құрмасы.