Кіріспе

Шотланд саясаткері (1650–1715)

Джон Драммонд, 1-ші Мелфорт графы, Якобит аристократиясында Мелфорт герцогы атанған (8 тамыз 1650 – 25 қаңтар 1715), шотланд саясаткері және Джеймс VII мен II-нің жақын кеңесшісі болды. Католик дініне ауысқан Мелфорт және оның інісі Перт графы Джеймске қарсыластарымен келісімге бармауға тұрақты түрде кеңес берді, бұл оның оқшаулануына және 1688 жылғы Даңқты революцияда тақтан түсірілуіне себеп болды. Шет елде Мелфорт алғашқы Якобит Мемлекеттік хатшысы болды, бірақ басқа Якобиттер арасындағы оның танылмауы 1694 жылы отставкаға әкелді. Ол Джеймстің Римдегі Папалық елшісі қызметін атқарды, бірақ бұрынғы беделін қайтара алмады және белсенді саясаттан қол үзді. 1715 жылғы 25 қаңтарда Парижде қайтыс болды.

Өмір

Джон Драммонд, кейіннен Мелфорт графы, 1649 жылы, шамамен, Пертширдегі Стобхоллде туған, себебі отбасылық үйі – Драммонд қамалы сол кезде Жаңа үлгідегі армия бақылауында болды. Перттің 3-ші графы Джеймс Драммондтың (1615–1675 жж.) және леди Энн Гордонның (1621–1656 жж.) екінші ұлы, оның ағасы Джеймс Драммонд, Перттің 4-ші графы, жақын саяси одақтасы болды. 1670 жылдың қыркүйегінде Мелфорт Фифтегі Лундин иелігінің мұрагері және Лаудердейл герцогының қызы София Мэтландқа үйленді; олардың алты баласы болды, София 1680 жылы қайтыс болды. 1695 жылы жер аударылғаннан кейін оның барлық атақтары мен мүлкі тәркіленді, бірақ Софияның иелігі 1688 жылдың желтоқсанында олардың қалған балаларына берілді. Одан кейін олар әкесімен байланысын үзіп, «Лундин» тегін қабылдады. Софияның 1680 жылы қайтысынан кейін ол Евфемия Уоллеске (шамамен 1654–1743) үйленді, олардың тағы жеті баласы болды, олар Францияда өсті. Джон Драммонд, Мелфорттың 2-ші графы, 1715 жылғы Якобит көтерілісіне қатысты, ал оның немерелері Джон мен Луи Драммонд 1746 жылы Каллоден шайқасында Корольдік шотланд полкімен шайқасып, француз офицерлері болып мансабын аяқтады.

Шотландтық саясаткер (1670-1688)

Лаудердейл Шотландиядағы тәждің өкілі болды және оның немересіне үйлену Мельфортқа жерлер мен лауазымдар әкелді; 1673 жылдың қыркүйегінде ол Foot Guards капитаны болып тағайындалды. 1679 жылы Эдинбург қамалының вице-губернаторы, 1680 жылы генерал-лейтенант және артиллерия шебері болып тағайындалды. Карл II-нің көптеген заңсыз балалары болған, бірақ заңды балалары болмаған, сондықтан Джеймс мұрагер ретінде қалды. Оның католицизмге өтуі және Людовик XIV саясатының тудырған қаупі католиктерге қарсы Папалық қастандық және 1679–1681 жылдардағы мұрагерлік дағдарысына әкелді. Бұл ағылшын саяси элитасын Джеймсті тақтан қуғысы келгендер, яғни вигтер және олардың қарсыластары, торилер деп екіге бөлді. Шотландияда оған көбірек қолдау болды, бірақ Лаудердейл 1680 жылы Папалық қастандықпен әділетсіз айыпталған Виконт Стаффордты өлім жазасына кесуге дауыс бергеннен кейін отставкаға кетті. 1681 жылы Джеймс Шотландия Парламентіне Лорд-жоғарғы комиссар болып тағайындалды және Драммонд, Куинсбери және Гамильтон сияқты шотландтық қолдау базасын құрды. Олардың көмегімен Шотландия Парламенті 1681 жылы Тест заңын қабылдады. Бұл заң бойынша үкімет қызметкерлері монархқа «дінге қарамастан» шартынсыз адал болуға ант беруі керек еді, бірақ маңызды толықтыру ретінде олар «нағыз протестанттық дінді сақтауға» да уәде беруі керек еді. Мельфорт 1682 жылы Шотландияның қазынашысының орынбасары, ал 1684 жылы Шотландияның бірлескен мемлекеттік хатшысы болып тағайындалды, оның ағасы лорд-канцлер болды. 1638–1651 жылдардағы Үш Патшалық соғыстары көптеген адамдарды Джеймсті тақтан қуғызудың салдарынан қорқытты, сондықтан ол Англия, Шотландия және Ирландияның барлық үш патшалығында кең қолдау тауып патша болды. Англия мен Шотландияда бұл Англия және Шотландия шіркеулерін әлсірету үшін ештеңе істемейтінін және бұл католиктік династияның бастамасы емес, уақытша мәселе екенін білдірді. 1685 жылы Джеймс 52 жаста болды, оның екінші некесі 14 жылдан кейін баласыз қалды, ал мұрагерлері оның протестант қыздары Мэри мен Анна болды. Бұл 1688 жылдың маусым айындағы дағдарысқа дейінгі жылдары күшейіп бара жатқан сынға ұшырады және Мельфорт көп жауапкершілікті мойнына алады. Бауырлар Шотландияны тиімді басқарды, бірақ 1684 жылдан кейін олардың көп уақытын Лондонда өткізді, бұл оларды сол жердегі саяси оқиғалардан ажыратты. Нәтижесінде Джеймс Шотландияда көбінесе ескірген немесе қате ақпаратқа негізделген саясатты жүргізді, ең бастысы оның жеке сенімдерін қабылдау католицизмге кеңінен тарамайтынын білдірді. Оның «сабырлық» шаралары, әсіресе 1685 жылдың қазан айындағы Фонтенбло жарлығы француз гугеноттары үшін оны күшін жойғанда, протестанттық Еуропаға француздық католиктік контрреформация қауіп төндіреді деген қорқынышты күшейтті. 1685 жылы католицизмге өту Драммондтардың оқшаулануын білдірді, сонымен қатар Джеймске қолдауды әлсірететін саясатты қолдады; тіпті орташа католиктер де бұған алаңдаушылық білдірді. XVII ғасырдағы діни бөліну көптеген шотландтардың жеңілдіктерді ықтимал тұрақсыздық ретінде қарастырғанын білдірді, бұл 1685 жылғы Аргилл мен Монмут көтерілістерінің тез құлдырауына әкелді. 1686 жылы Шотландия Парламенті тоқтатылды және Квинсбери католиктер мен пресвитериан диссиденттеріне «сабырлықты» қолдамағаны үшін қызметтен шығарылды. 1686 жылы Мельфорт графтығына ие болды және Англияның құпия кеңесіне тағайындалды, бұл ағылшын торилерінің арасында үлкен наразылық тудырды; сонымен қатар Джеймстің ең жақын кеңесшісі Шотландия мен Англияның саяси элитасынан оқшауланды. Ол сондай-ақ Джеймстің шотландтық қолдаушыларын марапаттауды көздеген «Тисл» орденінің қозғаушы күші болды, оның мүшелері Мельфорт сияқты католиктерді, оның ағасы Перт графы, Думбартон графы және Арран графы сияқты протестанттарды қамтыды. 1688 жылдың маусым айындағы екі оқиға қарсылықты ашық көтеріліске айналдырды; Джеймс Франциск Эдуардтың 10-ы тууы католиктік мұрагерді жасады, Джеймстің протестант қызы Мэри мен оның күйеуі Вильгельм Орандықты мұрагерлік тізімінен шығарды. Жеті епископты бүлікшіл жала жабу үшін соттап, Джеймс католицизмге төзімділіктен тыс, Англия шіркеуіне шабуыл жасады; 30 маусымда олардың ақталуы оның Шотландиядағы, сондай-ақ Англиядағы саяси билігін жойды. 1685 жылы көптеген адамдар егер Джеймс тақтан қуылса, азаматтық соғыс болады деп қорқып отырды; 1688 жылы католиктерге қарсы көтерілістер оның жойылуы ғана оны болдырмайтын сияқты көрсетті. Саяси элитаның өкілдері Вильгельмді ағылшын тағына отыруға шақырды, ол 5 қарашада Бриксемге келді. Мельфорт бұған жауап ретінде ықпалды вигтерді жаппай тұтқындауға шақырды, бірақ Джеймстің әскері оны тастап кетті және ол 23 желтоқсанда эмиграцияға кетті.

Якобыт жер аударылуы (16881714)

Яковқа адал болғандар латын тіліндегі Jacobus сөзінен кейін «якобиттер» деп аталды, ал оның артындағы саяси идеология — якобизм деп танылды. Мельфорт 1688 жылдың 3 желтоқсанында әйелі Евфемиямен және екінші некесінен туған жеті баласымен бірге Лондонды қалдырды. Бірнеше күннен кейін ол Париждің жанындағы Сен-Жермен-ан-Лайеге келді, ол келесі 25 жыл бойы шеттегі сарайдың орналасқан жері болды. Англия Парламенті ақпан айында Уильям мен Мэриге Англия тағын ұсынды, ал Шотландияда Шотландия тағының тағдырын шешетін Конвентті сайлау үшін сайлаулар өтті. Франция 1688–1697 жылдары Ұлы Одаққа, Австрияға, Голландия Республикасына және Англияға қарсы тоғыз жылдық соғыста қатысты. Қарсыластарын әлсірету үшін Людовик Джеймске оның патшалықтарын қайтару үшін әскери қолдау көрсетті және 1689 жылдың наурыз айында ол Ирландияға қонды, Мельфорт Мемлекеттік хатшы болып тағайындалды. Шотландия Конвенті Эдинбургте жиналды және 16 наурызда ашылған кезде Мельфорт жазған хат оқылды, ол мойынсұнуды талап етіп, орындамаған жағдайда жазалаумен қорқытты. Якобиттердің саны аз болғанымен, көптеген шотландтар басқа нұсқаларға ынтасыз болды; хат халықтың ашуын тудырды және Джеймстің оның тақтан түсуіне әкелген оқиғалардан ештеңе үйренбегенін көрсетті. Бұл тон протестант «Компондерлер» арасындағы якобиттердің ішкі дауын көрсетті, олар тақты қайтару үшін ұступтар жасауды қажет деп есептеді, ал көбінесе католик «Компондер еместер», Мельфорт сияқты, оны кез келген нәрседен бас тартуға шақырды. 1689 жылғы әскери жағдайды тым оптимистік бағалағандықтан, Мельфорт пен Нон Компондерлердің якобит саясатындағы үстемдігі 1694 жылға дейін сақталды. Мельфорт Англия мен Шотландияны Ирландиядан жоғары қойды, бұл ирландтық якобит көшбасшысы Тирконнелл графымен және француз елшісі граф д’Авомен қақтығыстарға әкелді. 1689 жылдың қазанында ол қайта шақырылып, Джеймстің елшісі ретінде Римге жіберілді, бірақ Александр VIII немесе Иннокентий XII папаларын Джеймсті қолдауға көндіре алмады және 1691 жылы Сен-Жерменге оралды. 1690 жылы Шотландияда және 1691 жылы Ирландиядағы якобиттердің жеңілістерінен кейін 1692 жылдың маусымында Ла-Хогтегі англо-голландия теңіз шайқасынан кейін Англияға шабуыл жасау жоспарлары күйреп қалды. 1692 жылдың сәуірінде Джеймс Мельфорт дайындаған мәлімдеме жасады, ол қалпына келтірілгеннен кейін, адалдығын көрсетпегендерді кешірмейтінін нақтылады. Мельфорттың Джеймстің келісімсіздігін ынталандыруы француз және ағылшын якобиттерінің қолдауын жоғалтты. Протестант Миддлтон графы көбірек шарапаты бар болды және 1693 жылы Сен-Жермендегі сарайға бірлескен хатшы болып қосылды, бірақ Мельфорт 1694 жылдың маусымында отставкаға кетуге мәжбүр болды. Мельфорт Орлеанға, содан кейін Руанға кетті. 1697 жылы оған Сен-Жерменге оралуға рұқсат берілді, бірақ оның саяси мансабы аяқталды, 1701 жылы оның бауырына жазылған хат Лондонға қате жіберілгенде, ол сатқындыққа айыпталды. 1701 жылы Джеймстің қайтысынан кейін Мельфорт Парижде тұрды. Ол 1714 жылдың қаңтарында қайтыс болды және Париждегі Сен-Сұлпис шіркеуіне жерленді. Жалпы, тарих Мельфортқа мейірімді болған жоқ, оның ықпалы көбінесе теріс деп есептелді және бір тарихшы оны «жағымпаздыққа, қызмет көрсетуге және Джеймстің «өкіметтің жоғары түсінігіне» бағынуға негізделген» деп сипаттады. Мельфорттың өнердегі талғамы саяси сезімінен гөрі ақылды болды деп есептеледі. Ол екі маңызды жинақ құрды; біріншісіне Ван Дайк, Рубенс, Бассано және Холбейннің туындылары кірді, бірақ 1688 жылы қалдырылды. Ол Парижде тағы бір жинақ құрды, ол көпшілікке ашық болды, бірақ кейіннен 90 жасқа дейін өмір сүрген Евфемия сатты.