Кіріспе

Неміс мектебінің философы, теологы және математигі Генрих Лангенштейн, сондай-ақ Генрих Гессендік Үлкен (Генрих фон Лангенштейн; туған Heinrich Heinbuche; шамамен 1325 – 11 ақпан 1397) – неміс мектебінің философы, теологы және математигі.

Өмірбаян

Генрих Гессен жеріндегі Лангенштейнге жақын Хайнбухта (Хембухе) дүниеге келді. Париж университетінде оқып, 1363 жылы философия магистрі дәрежесін, ал 1376 жылы теология магистрі дәрежесін аяқтады және сол жылы философия профессоры болды. 1368 жылы, замандас астрологтардың болашақтағы белгілі бір оқиғалардың сенімді белгісі деп санайтын кометаның пайда болуына орай, ол "Quaestio de cometa" атты трактат жазды. Университет тарапынан сұралған соң, ол осы тақырыпта тағы үш трактат жазды, олар 1373 жылы аяқталды. Өзінің ғылыми еңбегінде А. Кромби Оресмнің импульс теориясын психология саласына қарай бағыттап, дамытқанын жазды. Оның ізбасарларының бірі Генрих, белгілі бір заттың элементтерінің пропорцияларын және мақсатын толықтай білу мүмкін емес екеніне күмәнданып, басқа түрдің денесінен, мысалы, өлген иттің денесінен түлкінің пайда болу мүмкіндігін мұқият қарастырды. (Августиннен Галилейге, 2 том, 1922, 114 бет). 1378 жылы Батыс схизмасы басталғанда Генрих VI Урбан жағына шығып, Климент VII-ге қарсы оның қорғанында түрлі трактаттар жазды. 1379 жылы ол "Epistola pacis" (Helmstädter Program, 1779 және 1780 қараңыз) атты трактат жазды, онда урбанист пен клементиан арасындағы пікірсайыс арқылы жалпы кеңес немесе келісім жолымен схизманы тоқтатуды ұсынды. 1381 жылы жазылған "Epistola concilii pacis" трактатында, сондай-ақ осыған ұқсас еңбекке негізделген Конрад Гелнхаузеннің "Epistola Concordiae" трактатында ол жалпы кеңестің қажеттілігін одан да қатты талап етіп, шіркеу ішінде орын алған көптеген бұзушылықтарды қатты сынады. Генрихтің осы екі трактаты және Конрадтың "Epistola Concordiae" трактаты Кардинал Пьетро Филаргидің, болашақ Александр V-тің Пиза кеңесінің бірінші сессиясында (1409 жылғы 26 наурыз; Bliemetzrieder in Historisches Jahrbuch (Мюнхен, 1904), XXV, 536-541) сөйлеген сөзінің негізін құрады. Генрихтің "Epistola concilii pacis" трактаты фон дер Харттың "Concilium Constantiense", II, 1, 3-60 еңбегінде жарияланды, бірінші және екінші тарауларын қоспағанда, олар кейіннен Discrepantia mss. et editionum (Хелмштадт, 1715), 9-11 еңбегінде сол автор жариялады. 1382 жылы француз соты Сорбонна колледжінің (Париж университеті) профессорларын антипапа Климент VII-ді мойындауға мәжбүрлегенде Генрих университеттен кетіп, Висбаденге жақын орналасқан цистерциандық монастырда біраз уақыт өткізді. Ол мұнда Вормстың епископы Эккардқа жазған және "De schismate" деген атаумен белгіленген хатын Сомерфельдт "Historisches Jahrbuch" (Мюнхен, 1909), XXX, 46-61 журналында жариялады. Ол сондай-ақ епископтың бауырының қайтысымен байланысты сол епископқа жазған тағы бір хатты "De contemptu mundi" деп атады (Сомерфельдттың "Zeitschrift für katholische Theologie" (Инсбрук, 1905), XXIX, 406-412 журналында жарияланды). 1384 жыл шамасында жазылған екінші көңіл айту хатын Сомерфельдт "Hist. Jahrbuch" (Мюнхен, 1909), XXX, 298-307 журналында жариялады. 1384 жылы Австрия герцогы Альберт III-тің шақыруымен Генрих Вена университетіне барып, теология факультетінің құрылуына көмектесті. Ол өмірінің соңына дейін мұнда догматикалық теологияны, экзегезисті және канондық құқықты оқытып, көптеген трактаттар жазды. 1384 жылы Генрих фон Лангенштейн әріптесі және досы Генрих Тотинг фон Ойтамен (қазіргі Фрисойт қаласынан шыққан Солтүстік Германиялық) бірге жаңадан құрылған Вена университетінде (1365 жылы құрылған, алғашқы студенттер 1385 жылы тіркелген) оқыту және әкімшілік жұмыстарын атқарды. Ол Венада қайтыс болды, VI Урбан ұсынған епископтық лауазымнан бас тартты.

Мұра

2008 жылы Вена университеті Генрих фон Лангенштейн мен Генрих Тотингке арналған үшінші ескерткіш тақтаны Венадағы Санкт-Стефан соборындағы университет шіркеуіне орнатты (біріншісі: 1397 жылы Апостол хорында жерленген кезде, екіншісі: екі достың 1510 жылы Екатерина капелласында қайта жерленген кезде). Бұл тақта екі оқытушыны Вена университетінің "негізін қалаушы профессорлары" ретінде мойындады.