Кіріспе
Неміс мектебінің философы, теологы және математигі Генрих Лангенштейн, сондай-ақ Генрих Гессендік Үлкен (Генрих фон Лангенштейн; туған Heinrich Heinbuche; шамамен 1325 – 11 ақпан 1397) – неміс мектебінің философы, теологы және математигі.
Henry of Langenstein, also known as Henry of Hesse the Elder (Heinrich von Langenstein; born Heinrich Heinbuche; c. 1325 – 11 February 1397), was a German scholastic philosopher, theologian and mathematician.
Өмірбаян
Генрих Гессен жеріндегі Лангенштейнге жақын Хайнбухта (Хембухе) дүниеге келді. Париж университетінде оқып, 1363 жылы философия магистрі дәрежесін, ал 1376 жылы теология магистрі дәрежесін аяқтады және сол жылы философия профессоры болды. 1368 жылы, замандас астрологтардың болашақтағы белгілі бір оқиғалардың сенімді белгісі деп санайтын кометаның пайда болуына орай, ол "Quaestio de cometa" атты трактат жазды. Университет тарапынан сұралған соң, ол осы тақырыпта тағы үш трактат жазды, олар 1373 жылы аяқталды. Өзінің ғылыми еңбегінде А. Кромби Оресмнің импульс теориясын психология саласына қарай бағыттап, дамытқанын жазды. Оның ізбасарларының бірі Генрих, белгілі бір заттың элементтерінің пропорцияларын және мақсатын толықтай білу мүмкін емес екеніне күмәнданып, басқа түрдің денесінен, мысалы, өлген иттің денесінен түлкінің пайда болу мүмкіндігін мұқият қарастырды. (Августиннен Галилейге, 2 том, 1922, 114 бет). 1378 жылы Батыс схизмасы басталғанда Генрих VI Урбан жағына шығып, Климент VII-ге қарсы оның қорғанында түрлі трактаттар жазды. 1379 жылы ол "Epistola pacis" (Helmstädter Program, 1779 және 1780 қараңыз) атты трактат жазды, онда урбанист пен клементиан арасындағы пікірсайыс арқылы жалпы кеңес немесе келісім жолымен схизманы тоқтатуды ұсынды. 1381 жылы жазылған "Epistola concilii pacis" трактатында, сондай-ақ осыған ұқсас еңбекке негізделген Конрад Гелнхаузеннің "Epistola Concordiae" трактатында ол жалпы кеңестің қажеттілігін одан да қатты талап етіп, шіркеу ішінде орын алған көптеген бұзушылықтарды қатты сынады. Генрихтің осы екі трактаты және Конрадтың "Epistola Concordiae" трактаты Кардинал Пьетро Филаргидің, болашақ Александр V-тің Пиза кеңесінің бірінші сессиясында (1409 жылғы 26 наурыз; Bliemetzrieder in Historisches Jahrbuch (Мюнхен, 1904), XXV, 536-541) сөйлеген сөзінің негізін құрады. Генрихтің "Epistola concilii pacis" трактаты фон дер Харттың "Concilium Constantiense", II, 1, 3-60 еңбегінде жарияланды, бірінші және екінші тарауларын қоспағанда, олар кейіннен Discrepantia mss. et editionum (Хелмштадт, 1715), 9-11 еңбегінде сол автор жариялады. 1382 жылы француз соты Сорбонна колледжінің (Париж университеті) профессорларын антипапа Климент VII-ді мойындауға мәжбүрлегенде Генрих университеттен кетіп, Висбаденге жақын орналасқан цистерциандық монастырда біраз уақыт өткізді. Ол мұнда Вормстың епископы Эккардқа жазған және "De schismate" деген атаумен белгіленген хатын Сомерфельдт "Historisches Jahrbuch" (Мюнхен, 1909), XXX, 46-61 журналында жариялады. Ол сондай-ақ епископтың бауырының қайтысымен байланысты сол епископқа жазған тағы бір хатты "De contemptu mundi" деп атады (Сомерфельдттың "Zeitschrift für katholische Theologie" (Инсбрук, 1905), XXIX, 406-412 журналында жарияланды). 1384 жыл шамасында жазылған екінші көңіл айту хатын Сомерфельдт "Hist. Jahrbuch" (Мюнхен, 1909), XXX, 298-307 журналында жариялады. 1384 жылы Австрия герцогы Альберт III-тің шақыруымен Генрих Вена университетіне барып, теология факультетінің құрылуына көмектесті. Ол өмірінің соңына дейін мұнда догматикалық теологияны, экзегезисті және канондық құқықты оқытып, көптеген трактаттар жазды. 1384 жылы Генрих фон Лангенштейн әріптесі және досы Генрих Тотинг фон Ойтамен (қазіргі Фрисойт қаласынан шыққан Солтүстік Германиялық) бірге жаңадан құрылған Вена университетінде (1365 жылы құрылған, алғашқы студенттер 1385 жылы тіркелген) оқыту және әкімшілік жұмыстарын атқарды. Ол Венада қайтыс болды, VI Урбан ұсынған епископтық лауазымнан бас тартты.
Oresme extended the impetus theory to psychology. One of his followers, Henry, while doubting whether the proportions and intentions of the elements of a given substance were knowable in detail, seriously considered the possibility of the generation of a plant or animal from the corpse of another species, for example of a fox from a dead dog. (Augustine to Galileo, Vol. 2, 1922, p. 114)
When the Western Schism broke out in 1378, Henry sided with Urban VI against Clement VII, and wrote various treatises in defence of the former. In 1379 he composed "Epistola pacis" (see Helmstädter Program, 1779 and 1780) in which, under the form of a disputation between an Urbanist and a Clementine, he advocates the suppression of the schism by way of a general council or a compromise. In his Epistola concilii pacis, composed in 1381, and based on a similar work, the Epistola Concordiae of Conrad of Gelnhausen, he urges still more strongly the necessity of a general council and severely criticises the many abuses that were permitted to go on within the Church. These two treatises of Henry, and the Epistola Concordiae of Conrad, formed the basis of a discourse delivered by Cardinal Pietro Philargi, the future Alexander V, at the first session of the Council of Pisa (26 March 1409; see Bliemetzrieder in Historisches Jahrbuch (Munich, 1904), XXV, 536 541). Henry's Epistola concilii pacis is printed in von der Hardt's Concilium Constantiense, II, 1, 3 60, with the exception of the first and the second chapter, which were afterwards published by the same author in Discrepantia mss. et editionum (Helmstadt, 1715), 9 11. When in 1382 the French court compelled the professors of the College of Sorbonne (University of Paris) to acknowledge the antipope Clement VII, Henry left the university and spent some time at Eberbach Abbey, a Cistercian monastery near Wiesbaden. A letter which he wrote here to Bishop Eckard of Worms, and which bears the title De scismate was edited by Sommerfeldt in Historisches Jahrbuch (Munich, 1909), XXX, 46–61. Another letter which he wrote here to the same bishop, on the occasion of the death of the bishop's brother, is entitled De contemptu mundi (edited by Sommerfeldt in Zeitschrift für katholische Theologie (Innsbruck, 1905), XXIX, 406 412). A second letter of condolence, written about 1384, was edited by Sommerfeldt in "Hist. Jahrbuch" (Munich, 1909), XXX, 298–307. Following the invitation of Albert III, Duke of Austria, he went to the University of Vienna in 1384, and assisted in the foundation of a theological faculty. Here he spent the remainder of his life, teaching dogmatic theology, exegesis, and Canon law, and writing numerous treatises. In 1384 Heinrich von Langenstein, together with his colleague and friend Heinrich Totting von Oytha (who descended from the Northern German town now known as Friesoythe), took up teaching and administrative duties at the newly established University of Vienna (founded 1365, first students subscribed 1385). He died at Vienna, having refused an episcopal see which was offered him by Urban VI.
Мұра
2008 жылы Вена университеті Генрих фон Лангенштейн мен Генрих Тотингке арналған үшінші ескерткіш тақтаны Венадағы Санкт-Стефан соборындағы университет шіркеуіне орнатты (біріншісі: 1397 жылы Апостол хорында жерленген кезде, екіншісі: екі достың 1510 жылы Екатерина капелласында қайта жерленген кезде). Бұл тақта екі оқытушыны Вена университетінің "негізін қалаушы профессорлары" ретінде мойындады.