Кіріспе

Чам (Cham: ꨌꩌ, Jawi: چام) – Вьетнам мен Камбоджаның австронезиялық тілі, Оңтүстік-Шығыс Азияның чам халқының сөйлейтін малайя-полинезия тілі. Ол негізінен қазіргі Оңтүстік Вьетнамды қамтитын бұрынғы Чампа Корольдігінің аумағында, сондай-ақ Чампаның құлдырауы мен жойылуы кезінде қашқан босқындар ұрпақтарынан тараған Камбоджадағы маңызды халықтың арасында таралған. Батыс диалектісінде Камбоджада 220 000 адам, Вьетнамда 25 000 адам сөйлейді. Ал Шығыс диалектісінде Вьетнамда шамамен 73 000 адам сөйлейді, барлығы шамамен 491 448 адамды құрайды.

Дифтонгтар

, (тек алдында қолданылады), , , , (тек алдында қолданылады), , , , .

Номиналды

Шығыс Азиядағы көптеген тілдер сияқты, чам тілі де сандық жіктеуіштерді мөлшер білдіру үшін қолданады. Жіктеуіш әрқашан саннан кейін келеді, ал есім жіктеуіш-сан жұбының алдында немесе соңында тұрады. Жоғарыдағы мысалдар boḥ жіктеуішін көрсетеді, ол сөзбе-сөз "жұмыртқа" дегенді білдіреді және ең көп қолданылатыны – әсіресе дөңгелек және көлемді заттар үшін. Басқа жіктеуіштер: адамдар мен құдайлар үшін ôrang (адам), ұзын заттар үшін ḅêk, жазық заттар үшін blaḥ (жапырақ) және тағы да басқалары. Айдың күндері де ұқсас жүйемен есептеледі, екі жіктеуіш қолданылады: біреуі (bangun) – толу айына дейінгі күндерді санау үшін, екіншісі (ranaṃ) – толу айынан кейінгі күндерді санау үшін. Жеке есімдіктер қарапайым есімдер сияқты жұмыс істейді және ешқандай жақ ерекшеліктерін көрсетпейді. Әдептілік деңгейіне қарай түрлі формалары бар. Мысалы, бірінші тұлға жеке есімдігі ресми немесе алыс жағдайда kău, ал әдетте сыпайы жағдайда dahlak (Вьетнамда) немесе hulun (Камбоджада) болып табылады. Аймақтағы көптеген тілдерде болғандай, туыстық атаулар көбінесе жеке есімдіктер ретінде қолданылады.

Жазу жүйелері

Чам жазуы – брахми жазуының бір түрі.

Сөздіктер

Мин династиясының қытай аудармашылар бюросы қытай тіліндегі Чам тілінің сөздігін жасады. Джон Кроуфурдтың 1822 жылғы "Сиам және Кочинқытай соттарына жасалған елшілік сапарының күнделігі" атты еңбегінде Чам тілінің сөздер тізімі кездеседі.