Кіріспе

1945 жылғы Екінші дүниежүзілік соғыстың шайқасы

Солтүстік Борнео шайқасы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде одақтас әскерлер мен жапон күштері арасында өтті. Тынық мұхиты соғысының Борнео кампаниясының бір бөлігі болған бұл шайқас 1945 жылдың 10 маусымы мен 15 тамызы аралығында Солтүстік Борнеода (кейін Сабах деп аталды) болды. Шайқасқа Бруней шығанағы маңындағы материктегі түрлі нүктелерге және шығанақтың төңірегіндегі аралдарға австралиялық әскерлердің десант түсіруі кірді. Жапондықтардың десантқа қарсылығы бастапқыда сирек болды, бірақ кампания барысында бірнеше маңызды шайқастар болды және екі тарап та ауыр шығынға ұшырады, алайда ірі шайқастар көбінесе Лабуан және Бофорт маңында шектелді. Материкте одақтас әскерлердің конвенциялық операциялары көбінесе Бруней шығанағының жағалау аймақтарына бағытталса, даяк тайпалары мен Әскери барлау бөлімінің шағын тобы ішкі аймақта конвенциялық емес операциялар жүргізді. Одақтастар аймақты бақылауға алды. Дегенмен, Солтүстік Борнеоны бағындырудың көптеген стратегиялық артықшылықтары 1945 жылдың тамызында соғыстың күрт аяқталуымен жойылды.

Стратегиялық жағдай және жоспарлау

Операция "Обо 6" деп аталды. Аймақты басып алғаннан кейін, мұнай ресурстары жапон соғысының қажеттіліктері үшін пайдаланылды. Арал тұрғындары да қатал оккупациялық саясатқа ұшырады. Бұл 1943 жылдың соңында Джесселтон қаласында көтеріліске әкелді, ол жапондықтар тарапынан қатал түрде басып таңылды, нәтижесінде көптеген азаматтар қаза тапты. Борнеодағы одақтас әскерлердің науқанының бірінші кезеңі 1945 жылдың мамыр айында басталды, сол кезде бригада құрамындағы күш Борнеоның солтүстік-шығыс жағындағы Тараканға жағаға шығарылды. Солтүстік Борнеодағы операцияны генерал Дуглас Макартурдың Тынық мұхитының оңтүстік-батыс аймағындағы бас штабы жоспарлады. Үш кезеңнен тұратын – дайындыққа бомбалау, күштеп қону және ілгерілеу – одақтас операцияның мақсаты Бруней шығанағында Ұлыбританияның Тынық мұхиты флоты үшін "алдыңғы флот базасын" құру болды, бұл одақтастарға теңіз операцияларын жүргізу үшін терең су портын ұсынды. Сондай-ақ, аймақтағы мұнай мен каучук қорын басып алу және британдық азаматтық басқаруды қайта орнату көзделді. Нәтижесінде, бес одақтас тобы Борнеоға "Агас" операциясы аясында енгізілді, ал төртеуі "Семут" операциясы бойынша жөнелтілді. Австралия және АҚШ әскери ұшақтарының Солтүстік Борнеоға жасаған алғашқы әуе шабуылдары 3 мамырда басталды, ал 5 маусымда негізгі қону аймақтарына бағытталды. Осы уақытта, мина тазарту кемелері операцияны қолдауға тағайындалған одақтас теңіз күштері үшін теңіз жолдарын тазалау жұмыстарын бастады. Бұл күш 78.1 жедел тобы деп аталды және контр-адмирал Форрест Б. Роялдың басшылығымен Австралия мен АҚШ әскери кемелерінен құралды. Бастапқыда одақтастар Солтүстік Борнеодағы операцияларды мамыр айының соңында бастауды жоспарлаған, бірақ кемелердің жетіспеуі шабуыл жасаушы күштерді Моротай аралындағы базаға жеткізуді кешіктірді, нәтижесінде операция маусым айының басына дейін ықпалдастырылды.

Қарсылас күштер

Солтүстік Борнеоны бағындыру үшін одақтастар барлығы 29 000–30 000 әскер жұмылдырды, олардың көп бөлігін генерал-майор Джордж Вуттеннің басқаруындағы Австралияның 9-шы дивизиясы құрады. 9-шы дивизия үш бригададан – 20-шы, 24-ші және 26-шы бригадалардан тұрды. Алайда, Солтүстік Борнео операциясы кезінде 26-шы бригада 1945 жылдың мамырында дивизиядан бөлініп, Таракан операциясына қатысты, сондықтан Солтүстік Борнео операциясына тек екі бригада бөлінді. Австралиялықтарға екі АҚШ әскері бөлімшесі де қосылды: LVT-лерді басқарған 727-ші амфибиялық трактор батальоны және 593-ші инженерлік қайықтар мен жағалау полкінің қайық батальоны. Осы уақытта одақтас елдердің барлау қызметі Борнеода шамамен 31 000 жапон әскері бар екенін, олардың 8 800-і Солтүстік Борнеода екенін бағалады. Жапондық 37-ші армия, генерал-лейтенант Масао Баба басшылығында, аймақты қорғау міндетіне ие болды және штабы Джесселтон қаласында орналасқан еді. Аймақтағы жапондық негізгі күштеріне 56-шы тәуелсіз аралас бригаданың құрамына кіретін алты батальон (366-дан 371-ге дейін) және тағы бір тәуелсіз батальон кірді. Жапондық әуе күштері аймақта күрт азайды және Ява мен Суматрадан басқа, тиімсіз болды, бірақ Кенингау мен Кучингте аз ғана ұшақтар болды.

Лабуан

10 маусымда австралиялықтар Солтүстік Борнеода екі негізгі қону жасады. Мамыр айында Моротай аралында шоғырланғаннан кейін, онда күрделі қону жаттығулары өткізілді. Шабуылға крейсерлер, минометтер мен ракеталық кемелерден ауыр артиллериялық оқ жаудырды, сондай-ақ сегіз "Либертатор" ауыр бомбалаушы эскадрильясы жапондық әскерлерді жоспарланған жағалауға түсу аймақтарында нысанаға алу үшін персоналға қарсы бомбаларды қолданды. Осы қолдаумен одақтастардың негізгі қонулары көбінесе қарсылықсыз жүзеге асты, себебі жапондық қорғаушылар жарым аралдағы жағалаулардан шығып кетіп, Муара аралы толығымен тастап кетті. Лабуанда австралиялық әскерлер Викторияға жақын жерге түсті және ауыр артиллерия мен теңіз оғының қолдауымен екі батальон әуежайға қарай жылды. Жеңіл қарсылық жеңілді және қала мен әуежай бірінші күнінің соңына қарай жапондық бекіністерімен және ұшақтарды тарату алаңдарында шайқасқан әскерлермен ұсақ қақтығыстардан кейін бақылауға алынды. Осы уақытта 2/11 коммандос эскадрильясы батыстан фланкті қорғады. Бастапқы табысқа қарамастан, Лабуандағы шайқас осы кезеңде күшейді, өйткені жапондық қорғаушылар "Қап" деп аталатын мықты бекініске шегінді және тығыз ормандар мен батпақтар бойында австралиялықтарды ұстап тұруға тырысты. 2/12 коммандос эскадрильясы 12 маусымда дивизиялық резервтен жағаға шығарылды және аралдағы алғашқы шабуыл кезінде айналып өткен қарсылық ошақтарын тазартатын міндет алды.

Соғыстың осы кезеңінде австралиялық командирлерге қаза тапқандарды шектеу және "қажетсіз тәуекелдерден сақтану" туралы қатаң бұйрықтар берілді, жапондық қорғанысты шабуылға дейін әлсірету үшін мүмкіндігінше оттық қолдауды пайдалануды ұстанып. 17 маусымда жапондық қорғанысты әлсірету мақсатында үш күндік теңіз және әуе шабуылы басталды. Осы уақытта 100 жапондық австралиялық бригаданың техникалық қызмет көрсету аймағына және әуежайға шабуыл жасады, ал австралиялықтар 21 маусымда жаңадан шабуылға шықты. Осы кезде 2/28 батальонының екі ротасы жапондықтардың позициясына шабуыл жасады. Теңізден және әуеден жанама отпен, ал танктер мен от тастағыштардан тікелей отпен қолдау көрсетілді, австралиялықтар жапондық қорғаушыларды жеңіп, Лабуандағы қалған қарсылықты жойды. Шайқастан кейін 180 жапондық өлгені анықталды, Лабуандағы шайқаста қаза тапқандардың жалпы саны 389-ға жетті. Бұл шайқаста австралиялықтардың 34 адамы қаза тауып, 93 адам жараланды.

Бруней және Муара аралы

10 маусымда екінші одақтас десант жасағы, бригадир Виктор Виндейердің 20-бригадынан екі батальон – 2/15-ші және 2/17-ші батальондар – Муара аралына және Бруктонның солтүстігіндегі құрлық жарым аралына десант түсірді, оларды 2/9-шы бронеполкінен Матильдалардың екінші эскадрильясы қолдады. Серияда австралиялықтар 37 мұнай ұңғымасын өртенген күйде тапты, оларды жапондық қорғаушылар шегінетін кезінде әдейі тұтандырған еді, ал 2/3-ші далалық инженерлік ротасының инженерлері өртті сөндіруге шақырылды, бұл жұмыс үш айдан астам уақыт алды. Куала-Белайтке 24 маусымда жетілді. Мақсаттарына жеткен соң 20-бригада патрульдік операцияларды бастады, жағалау бойындағы өзендер мен арналармен жылдам қозғалу үшін десанттық кемелерді пайдаланды. Құрлықтағы жапондық әскерлердің басты міндеті – ішкі аймаққа шегіну болды. Осының салдарынан, жапондық тыл әскерлерімен ұсақ шайқастар болды, олар көбінесе нашар жабдықталған және тәжірибесіз еді. Австралиялықтар Мириден тысқары аймаққа жылжыған сайын, осы тыл әскерлерінің қарсыласуы мен шабуылдары күшейді. Жалпы алғанда, ішкі аймақтағы партизандық күштер өздерінің операцияларын жағалау аймақтарындағы әскери күштерден бөлек жүргізді. Дегенмен, наурыз барысында бірнеше үйлестірілген іс-қимылдар орындалды. Шілде айында Семут операциясына бекітілген партизандар Барем өзені бойындағы Маридиді жапондықтардың Мириден шегінуін бұзу мақсатында басып алды. Жапондықтардың күшті қарсы шабуылы жеңіл қаруланған Семут тобынан ауылды қайтарып алды, содан кейін партизандар 2/17-ші батальонының әдеттегі австралиялық жаяу әскерімен бірігіп, 15 шілдеде оны қайта басып алды. Наурызға қатысқан 20-бригаданың жоғалғандары салыстырмалы түрде аз болды, бар болғаны 40 адам зардап шекті. Маусымның соңы мен тамыз айының басында RAAF ұшақтары, соның ішінде Mosquitos және Beafighters, Солтүстік Борнеодағы жапондық нысаналарға – баржаларға, кемелерге, казармаларға және әуежайларға шабуылдар жасады, Табуан өзенінің жанында 800 тонналық кемені батырып, бірнеше жапондық ұшақтарды жерде жойды. Wirraways тактикалық барлау үшін де пайдаланылды, ал басқа да истребительдер тікелей әуе қолдауына ұшып шықты.

Вестон

16 маусымда одақтас күштер Бруней шығанағының солтүстік-шығыс бөлігіндегі Уэстон қаласында құрлыққа тағы бір десант түсірді. Кибидаганды сол күні 2/43 жасағы басып алды, ал 2/32 жасағы Падас өзені бойымен одан әрі жылжыды, екі батальон бірікті. Осыдан кейін, 2/28 батальонынан екі рота Лабуаннан Беуфортқа көшірілді, онда негізгі шабуылға дайындалуда артқы аймақтың қауіпсіздігін қамтамасыз етуге кірісті. 2/43 батальонына негізгі шабуыл міндеті, ал 2/32 батальонына қанаттарды қорғау міндеті жүктелді. Күнделікті жаңбырлар мен қиын жерге байланысты қиындықтарға қарамастан, 2/32 батальоны Падас өзенінің оңтүстік жағалауын бақылауға алды, ал 2/43 батальонынан бір рота қалаға, екіншісі болса жапондықтардың шегінуі күтілетін бағыттар бойынша сақтық позицияларын алу үшін қанатқа аттанды. 2/28 батальоны өзеннің солтүстігіндегі байланыс жолдарын қамтамасыз етті. Осы іс-қимыл барысында 2/43 батальонының жеке сарбазы Том Старцевич Виктория кресімен марапатталған ерліктер жасады. 29 маусымда жапондықтар Бюфорттан шағын топтармен шегіне бастады. 1 шілдеде Австралияның 7-дивизиясы Борнеоның қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін одақтас операцияның соңғы кезеңін жүзеге асырды, Оңтүстік-Шығыс жағалауындағы Баликпапанға десант түсірді. Солтүстік Борнеода одақтас күштер күшейтулер келгенге дейін қысқа үзіліс жасады. 3 шілдеде Уэстонға келген 2/3 танкіге қарсы полкі, танкіге қарсы рөлінен гөрі жаяу әскер ретінде қолданылды, 2/28 батальонын ауыстырып, Беуфортқа жол тартты. 6 шілдеде австралиялықтардың шабуылы жаңадан басталды. Стратегиялық жағдайға байланысты, қазаларды азайту үшін жанама отпен баяу және сақтықпен шабуыл жасауға шешім қабылданды. 12 шілдеде 2/32 батальоны Папарды басып алды, содан кейін патрульдер солтүстікке және өзен жағалауымен жіберілді, шабуылдық операциялар аяқталды. Соғыс тоқтатылғаннан кейін, Жапонияға жоспарланған одақтас шабуыл қажет болмай қалды, ал Солтүстік Борнеоны басып алу арқылы қол жеткізген стратегиялық табыстар күмән тудырды, оның ішінде Бруней шығанағын теңіз базасына айналдыру да ешқашан іске аспады. Бұл жағдай Австралияда "Обо" операцияларының, сондай-ақ Жаңа Гвинеяның Аитапе-Вейвак аймағындағы, Бугенвиль және Жаңа Британиядағы науқандардың "қажетсіз" болғаны және осының салдарынан артық қаза болғаны туралы пікірлерге әкелді. Солтүстік Борнеодағы шайқастар барысында австралиялықтар 114 сарбазын өлтіріп немесе жараланғаннан қайтыс болды, ал тағы 221 сарбазы жарақат алды. Жапондықтар кем дегенде 1234 сарбазын жоғалтты, ал 130-ы тұтқынға түсті. Бұдан өзге, ішкі аймақтағы партизандық күштердің салдарынан тағы 1800 жапондық сарбаздың қаза тапқаны болжалды, олардың көпшілігі жағалаудағы десанттан кейін ішкі жерге шегінген жапондық әскерлері болды, олар партизандардың шабуылына ұшырады немесе осы күштердің бағытталған әуе шабуылдарынан зардап шекті. Бұл күштер соғыс аяқталғанға дейін Саравак және Солтүстік Борнеоның оңтүстік бөлігінде үлкен аумақтарды басып алды. Соғыс аяқталғаннан кейін австралиялықтар британдық азаматтық басқаруды орнату, зақымдалған инфрақұрылымды қайта жаңарту және соғыста жер аударылған азаматтарды қамтамасыз ету жұмыстарын бастады. Бұл маңызды міндет болып шықты, 9-дивизия ауруханалар, диспансерлер және мектептер құруға тырысты. Жапондықтар санитарлық-гигиеналық жағдайды қамтамасыз етпегендіктен, жергілікті тұрғындар ауруға шалдығып, дұрыс тамақтанудан талмаған. Инфрақұрылымды австралиялық инженерлер қайта жаңартып, 9-дивизияның медициналық қызметкерлері жергілікті тұрғындарға тікелей медициналық көмек көрсетті. Солтүстік Борнео темір жолы да қайта іске қосылды. Соғысқа дейінгі бомбалау және кейінгі ұрыстарда қираған үйлер де қайта салынды. Соғыс тоқтатылғаннан кейін Солтүстік Борнеода әлі де көптеген жапондық әскерлері болды, 1945 жылдың қазан айына қарай Солтүстік Борнеода 21000-нан астам жапондық сарбаз бен азаматтар бар екендігі анықталды, ал 9-дивизия осы қызметкерлерді тапсыруды ұйымдастыру, қамтамасыз ету және қорғау үшін жауапты болды. Сондай-ақ, олар Кучингтегі Бату-Линтан лагерінде тұтқындалған одақтас азаматтық интернированных және әскери тұтқындарды босатуға және Агас және Семут операцияларына тағайындалған партизандарды қарусыздандыруға міндеттелді. Азаматтық басқару баяу қалпына келтіріліп, 1945 жылдың қазан айында Австралияның демобилизация процесі басталды. Бастапқыда бұл процесс баяу болды, өйткені Борнеодағы австралиялық күштерді алмастыратын әскерлердің жетіспеушілігіне байланысты, тек ұзақ қызмет еткен сарбаздар ғана Австралияға қайтарылды. 9-дивизияның көптеген сарбаздары үшін бейбіт өмірге оралу жолы болды, бірақ Австралияның Жапонияны оккупациялауға қосқан үлесінің бір бөлігі ретінде 9-дивизиядан бірқатар сарбаздар 34-бригаданың құрамында құрылып жатқан 67-батальонға ауыстырылды. Австралиялық соғыс мемориалының мәліметінше, 9-дивизия мен Солтүстік Борнеоның азаматтық халқы арасындағы қарым-қатынас соншалықты жақсы болғандықтан, дивизияның бөлімше белгісі соғыстан кейін Британ Борнео колониясының гербіне енгізілді, 1963 жылға дейін, аймақ Малайзияның Сабах штабына енгенге дейін сақталды.