Кіріспе

Ислам тарихнамасының бір саласы – Құран тарихы, Исламның қасиетті кітабының жазбаға түсірілуі мен қолжазбаларының шығу тегі, бұл тарихи мәліметтерге негізделген. Ол бірнеше ғасырды қамтиды және Исламның алғашқы тарихының маңызды бөлігін құрайды. Мұсылман сеніміне және ислам ғалымдарының айтуынша, Құран аяты Мұхаммед пайғамбарға 610 жылы, періште Жәбірейіл Мекке қаласының жанындағы Хира үңгірінде пайда болған кезде басталады. Мұсылмандар Мұхаммед пайғамбардың 632 жылы қайтыс болғанға дейін аяндарды алуын жалғастырғанына сенеді. Дегенмен, кейбір шиит мұсылмандары Әли ибн Әби Талибті Құранды бірінші болып жазбаға түсірген адам деп санайды, бұл жұмыс Мұхаммед пайғамбардың өлімінен кейін көп ұзамай аяқталған. Ислам империясы кеңейе бастағанда, түрліше оқылымдар пайда болды. Осыған байланысты, үшінші халифа Усман ибн Аффанның (644-656 жж.) басшылығымен Құранның әріптік негізі (расм) оқылымның біркелкілігі үшін жинақталды. Сондықтан, бүгінгі Құран Осман кодексі деп те аталады. Франсис Эдвард Петерстің (1991) сөзіне сәйкес, Құранмен жасалған өзгерістер өте консервативті болған және мазмұны редакциялық қиылыстардан сақтау үшін механикалық жолмен құрастырылған. Араб графикасы екінші ғасырға дейін дамыды, бұл Құран қолжазбаларында расмның әртүрлі оқылу түрлерін жазуға мүмкіндік берді. Алайда, Йемен үкіметі тапсырған Сана қолжазбаларын қалпына келтіру жобасының бұрынғы жетекшісі, исламтанушы Герд Р. Пуин, Құран мәтіндік эволюцияға ұшырағанын, яғни мәтінде өзгерістер болғанын, тараулардың (суралардың) реті дәстүрлі емес болғанын, сирек кездесетін графикалық стильдер қолданылғанын және Мұхаммед пайғамбар өзінің миссиясын бастамас бұрын жазылған, кейіннен қайта жазылған оқиғалар болуы мүмкін екенін айтты. Кейін Йемен үкіметі оған қолжазбаларға қол жеткізуге тыйым салды. Мұсылман емес адамдар Мұхаммед пайғамбардың аяндарының мәнісі мен жолдарына күмән келтірді. Меккеліктер Құран аятын өздерінің "ухи" (жіберу) түсінігіне сәйкес түсіндірді. Олар үшін поэзия жоғары рухани көзден келген шабытпен тығыз байланысты болды. Сондықтан, Мұхаммед пайғамбар уағыз айта бастағанда және Құранды оқығанда, Меккеліктер оны ақын немесе "қалған ақын" деп айыптады.

Этимология

Әр түрлі этимологиялық түсіндірулер бар, соның бірі – «Құран» сөзі араб тіліндегі «قرء» (qaraʾa) «оқу» етістігінен туындаған, «fuʿlān» فعلان үлгісіндегі етістік атауы арқылы «оқылым» мағынасын береді. Басқа пікірлер бойынша, бұл кітапқа Құдай берген есім, оның бұрынғы этимологиясы жоқ. Сондай-ақ, сөз «قرن» (qarana) «қосу, біріктіру» етістігінен шыққан, бұл уахидың жиналуын білдіреді, немесе «قرائن» (qarāʾin) сөзінің көпше түрінен шыққан, оның мағынасы «дәлел», «қосылу», «бірлік» деп аударылуы мүмкін. Он имамның тоғызы өз дәстүрлерінде оны хамзамен – «Құран» (Qur'ān) деп оқыса, Ибн Катирдің дәстүрінде хамзасыз – «Құран» (Qurān) деп оқылады.

Мәтіндік сын

1970 жылдары "күдікші ғалымдар толқыны" деп сипатталған зерттеушілер исламтануда қалыптасқан көптеген көзқарастарға күдік келтірді. Олар ислам тарихының берілу барысында қатты бұрмаланғанын айтты. Монеталар, жазулар және ислам емес дереккөздер сияқты, сенімдірек деп есептелетін басқа дереккөздерден исламның ерте тарихын түзетуге немесе қайта құруға тырысты. Осы топтың ең үлкені Джон Вэнсбро (1928–2002) болды. Вэнсброның еңбектері кеңінен белгілі болды, бірақ, мүмкін, көп оқылмаған. Corpus Coranicum жобасы – Құранның ғылыми басылымын жасауға бағытталған үздіксіз жүріп жатқан жұмыс.

Апокрифтік аңыздармен ұқсастықтар

Киелі кітаптан басқа, Құран бірнеше апокрифтік көздерге сүйенеді, мысалы, Яковтың протоевангелиесі, Псевдо-Матфейдің Ізгі хабары және бірнеше балалық шаққа арналған Ізгі хабарлар. Көптеген әңгімелер еврей Мидраш Танума жұмысынан алынған аңыздарға негізделген, мысалы, 5:31 аятта Қабылдың Әбілдің денесін қалай жерлеуді білгені туралы айтылған.

Кодекстердің өзгеруі және қасиетті деп жариялаудың басталуы

Усман Құранның канонын орнатуға дейін, толық күйде әртүрлі нұсқалар немесе кодекстер болған болуы мүмкін, бірақ олардың ешқайсысы әлі табылған жоқ. Мұндай кодекстер кеңінен қабылданбады және мұсылмандар оларды жеке тұлғалардың жеке даналары деп қарастырды. Осы кездегі ең беделді екі кодекс – ʿАбдулла ибн Масʿуд пен Убай ибн Каʿбтікі. Әл-Құрази Ибн Масʿуд, Убай және Зейд ибн Табит қолданған мушафтарды көріп, олардың арасында ешқандай айырмашылық таппағанын айтты.

ʿАбдулла ибн Масудтың кодексі

Бұл күдікті түрде әртүрлі болған кодекстердің ең ықпалдысы – Мұхаммедтің жеке қызметшісі болған Абдулла ибн Масудтің кодексі еді. Ол Мұхаммедтен тікелей шамамен жетпіс сүрені жаттап алған, ал Мұхаммед оны Құранды дұрыс оқуды үйретуші алғашқы ұстаздардың бірі етіп тағайындаған. Кейіннен оны халифа ʿУмар Куфа қаласында әкімшілік қызметке тағайындады, онда ол Құран мен Сүннет бойынша маңызды білушіге айналды. Кейбір дереккөздер Ибн Масуд ʿУсмани кодексі ресми түрде бекітілген кезде өзінің Құран көшірмесін жоюға немесе оны оқытуды тоқтатуға бас тартқанын көрсетеді. Басқа да айырмашылықтардың көпшілігі бірдей дауыссыз әріптердегі дауысты дыбыстардың өзгеруімен байланысты, бұл оқу ережелерінде айырмашылықтарға алып келді.

Убай ибн Кабтың кодексі

Екінші ең ықпалды кодекс – Мұхаммед пайғамбардың хатшысы болған Убай ибн Кабтың кодексі еді. Ол Құранды Ибн Масудтан да жақсы білген маман болған деп саналады. Кейбір мәліметтерге сәйкес, ол заң мәселелеріне қатысты маңызды уахиларды жаттап алып, Мұхаммедке оларды қайталап оқуды тапсырған. Бірнеше хадисте Убай түрлі рөлдерде кездеседі. Мысалы, кейбір жағдайларда Убайдың «жазулары» Хафсаның жазуларының орнына айтылады, ал кейде ол Зейдтің орнына хадистерде Құранды жазушыларға диктанттаған. Оның Құран нұсқасына Осман мен Ибн Масуд мәтіндерінде жоқ екі қысқа сүре кірген: үш аяттан тұратын әл-Хал сүресі және алты аяттан тұратын әл-Хафд сүресі. Профессор Шон Энтони осы екі сүренің мәтіндік тарихын егжей-тегжейлі талқылап, олардың Убайдың (және шамалы дәрежеде басқа серіктердің) үлгісі бойынша жасалған мушафтарда «біздің ең ерте және сенімді көздерімізде берік көрсетілгенін» атап өтті. Бізде қолжазба түріндегі нақты дәлелдер болмаса да, мұсылмандық көптеген дереккөздер осындай мушафтардағы сүрәлерге тікелей сілтеме жасайды. Убайдың кодексіндегі сүрәлердің реті Усман мен Ибн Масудтың кодексінен де өзгеше болған. Алғашқы сүре, «әл-Хал» («бөліну»), былай аударылады: «Уа, Алла, біз Сеннен көмек тілейміз және Сеннен кешірім сұраймыз, Саған мақтау айтамыз және Саған қарсы келмейміз. Біз Сенің алдында күнә жасағандардан бас тартамыз және оларды тастап кетеміз». Екінші сүре, «әл-Хафд» («асығу»), былай аударылады: «Уа, Алла, біз тек Саған ғибадат етеміз, тек Саған дұға етеміз және тек Саған сәжде етеміз, тек Саған асығып-жүгіреміз және тек Саған қызмет етеміз. Біз Сенің рақымыңа үміт артамыз және Сенің жазаңнан қорқамыз. Сенің жазаң, әрине, сенімсіздерге жетеді». Бұл екі сүре құнуттан (Мұхаммедтің таңғы немесе уитр намазында Құран сүрелерін оқығаннан кейін оқыған дұғаларынан) тұрады. Олар хадис жинақтарында келтірілген құнуттың кейбір бөліктерімен сәйкес келеді. (Науауи, әл-Азкар, Каир, 1955, 57-58 беттерді қараңыз.) Бір ғана қосымша аят былай аударылады: «Егер Адам баласына өзендей байлық берілсе, ол екінші өзенді тілер еді. Егер оған екі өзендей байлық берілсе, ол үшіншісін сұрар еді. Адам баласының қарнына тек топырақ толады. Ал Аллаһ тәубешіге кешірімді». Бұл мәтін Мұхаммедтен келген хадис екені белгілі. (Бухари, VIII, № 444, 47.) Ибн Аббас (№ 445) және Убай (№ 446) бұл мәтін кейде Құранның бір бөлігі деп есептелген. Алайда Убай өзі 102-ші сүренен кейін: «Маған уахи келгеннен кейін, сахабалар жоғарыда айтылғанды Құранның бір бөлігі деп санамады» деді. (Бухари, VIII, № 446.) Убайдың осы түсіндірмесі Мұхаммедтің сахабаларының уахи тоқтағаннан кейін Құранның не екені және не емесі туралы ешқандай дау-жанжал болмағанын анық көрсетеді. Сондай-ақ, хадистің Убайдың мушафында пайда болу себебі оның жеке пайдалануы үшін болғанын атап өту маңызды, яғни оның жеке жазба кітабында, онда ол Құрандық материалды және хадисті әрқашан ажыратпаған, өйткені кітап қоғамдық пайдалануға арналмаған және ол өзінің жазбаларынан не істеу керектігін жақсы білген. Мұхаммедтің барлық сахабаларының жеке пайдалану үшін жазбалары бар Құранның көшірмелері болғаны айтылады. Мұхаммедтің сахабаларының Құранның осы көшірмелері туралы исламдық мәліметтерде тек оларға жеткен мәліметтерге сәйкес түрлі айырмашылықтар туралы айтылады (мысалы, Бухаридегі хадис, VIII, № 446, Убайдың бұл сөйлемді ерте кезде Құранның бір бөлігі деп санағаны туралы). Алайда осы Құран көшірмелерінің қолжазбалары сақталмаған, ескірген деп есептеліп, жойылған.

Алғашқы қолжазбалар мен соңғы каноникалық мәтін

Усман басқа кодекстерді жойғаннан кейін де, Құранның оқу және мәтінінде айырмашылықтар сақталды. Дегенмен, ғалымдар мәтіннің маңызды өзгерістерге ұшырауы мүмкін емес екенін айтады, себебі қосымша, жою немесе өзгерткіштік дауға соқтырар еді, ал оның іздері аз. Олар Осман мұсылмандар арасында танымал болғанымен, оған Құранды жалпы түрде өзгерту немесе бұрмалау туралы айып тағылмағанын атап көрсетеді. Қолжазба дәуірінде Құран араб тіліндегі ең көп көшірілген мәтін болды. Сенеді, Құранды көшіру жазушыға және иесіне береке әкеледі. Мұхаммедтің (ﷺ) заманында қазіргі араб жазуы болған жоқ (өйткені араб жазу стилі уақыт өте дамыды), ал Құран жатқа айту және әртүрлі материалдардағы жазба сілтемелер арқылы сақталды. Араб қоғамы жазуды жиі пайдалана бастағанда, жазу дағдылары да сол сияқты дамыды. Ерте Құран араб тіліндегі жазу, дәлдігі жоқ, себебі диакритикалық белгілердің (а’жам) болмауынан дауыссыздарды ажырату мүмкін емес еді. Сондай-ақ, ұзартуды немесе дауыстыларды көрсету үшін дауысты белгілер (ташқил) да болмады. Осының салдарынан сөзді қате айтудың көптеген мүмкіндіктері туды. Қазіргі араб жазуы, яғни нүктелі және толық дауысты жазу (скрипта плена), 9-ғасырдың ортасына дейін толыққанды жетілмеді. Осы кезеңде 72/691-692 жылдары Иерусалимдегі Қабырға күмбезі салынды, ол Құран жазуларымен безендірілді. Қабырға күмбезіндегі жазулар Құраннан белгілі ең ерте жазбалы үзінділерді көрсетеді. Осы жазуларда көптеген әріптер диакритикалық нүктелермен жабдықталған. Бұл жазулардың ерекшелігі – олардың жазу стилі. Көптеген қолжазбалардағы әріптер ауыр, салыстырмалы түрде қысқа және көлденеңге қарай созылған. Умәйд дәуіріндегі алифтің көлбеу оқшауланған түрі толығымен жойылды және оның орнына келесі әріптен едәуір қашықтықта орналасқан тік оқпан, оң жағында айқын аяғы бар әріп пайда болды. Сонымен қатар, хижази жазуларынан айырмашылығы, олар көбінесе алтын және басқа түстермен әсемделген. Тағы бір айырмашылық – сүре тақырыптары айқын көрсетілген және тікбұрышты панельдерге енгізілген, шеттерінде ою-өрнектер немесе пальметтер орналасқан. Бұл ерте Аббасид кезеңінің Құрандары ағаш тақталармен байланған, барлық жағынан жабық қорап сияқты құрылымдалған, жылжымалы жоғарғы жамылғысы бар, ол былғары шнурлармен бекітілген. Осы кезеңде Әбу Бәкір ибн Мұжахид (324/936 жылы қайтыс болған) да маңызды тұлға болды. Оның мақсаты сенімді оқулардың санын шектеу және тек біркелкі дауыссыз мәтінге негізделгендерді қабылдау еді. Ол 2/8 ғасырлардағы жеті белгілі Құран оқытушысын таңдап, олардың оқулары құдайдан келген, ал қалғандары емес деп жариялады. Ол бұл шешімін Мұхаммедтің (ﷺ) Құран оған "жеті аһруф" түрінде түсірілгенін айтқан хадисіне негіздеді. Осы кезеңде Куфа, Басра, Мәдина, Дамаск және Меккеде Құранның күшті дәстүрлері болды. Осыған байланысты Ибн Мұжахид Мәдина, Мекке, Басра және Дамаск үшін бір оқуды таңдады: Нафи (785 жылы қайтыс болған), Ибн Катир (737 жылы қайтыс болған), Әбу Амр (770 жылы қайтыс болған) және Ибн Әмір (736 жылы қайтыс болған), ал Куфа үшін үш оқу: ʿАсим (744 жылы қайтыс болған), Хәмза (772 жылы қайтыс болған) және әл-Киса (804 жылы қайтыс болған). Оның канондық оқулардың санын жетіге дейін шектеу әрекеті бәріне де ұнамады, ал бес қаланың көпшілігінде баламалы оқуларға қолдау көрсетілді. Қазіргі кезде ең көп таралған оқу – Хафс арқылы 'Асим әл-Куфи. Он бірінші ғасырдың соңына дейін сақталған жеті толық немесе жартылай толық Куфи Құранның төртеуі аяттар санын қамтиды. Бұл шағын үлгі болса да, аяттар санын қолдану Куфи Құрандарында б.з.д. 950 және 1100 жылдары кең таралғанын көрсетеді. Бағдаттан шыққан, шебер каллиграф Әбу Әли Мұхаммед ибн Мукла (940 жылы қайтыс болған) да осы кезеңде маңызды тұлға болды. Ол үш Аббасид халифасының уәзірі болды және қатаң пропорционалдық ережелерге бағынатын алғашқы жазуды жасады. Ибн Мукланың жүйесі Құран жазуын дамыту мен стандарттау кезінде қолданылды, ал оның каллиграфиялық жұмысы Құранды жазудың стандартты тәсіліне айналды. Бұл "жаңа стиль" үзілістермен және бұрыштық формалармен, сондай-ақ қалың және жұқа штрихтер арасындағы үлкен контрастпен сипатталады. Алғашында бұл жазу әкімшілік және заң құжаттарында қолданылды, бірақ кейін ол бұрынғы Құран жазуларының орнын басып кетті. Бұл жазу қазіргі жазудан едәуір өзгеше болған ерте Аббасид жазуларына қарағанда оқуға оңайырақ болған болуы мүмкін. Экономикалық факторлар да рөл атқарған болуы мүмкін, себебі "жаңа стиль" енгізілген кезде қағаз да Мұсылман әлеміне тарала бастады, ал осы жаңа материалдың пайда болуынан туындаған кітаптар бағасының төмендеуі оларға деген сұранысты арттырды. "Жаңа стиль" басып шығару енгізілгенге дейін Мұсылман әлеміне тараған соңғы жазу болды. Ол 13-ғасырға дейін қолданыста болды, содан кейін ол тек тақырыптар үшін ғана қолданылды. Ол қосымша белгілер жиынтығын және дауысты белгілердің және егжей-тегжейлі мәліметтердің күрделі жүйесін пайдаланады, ол ескі жүйелердің ешқайсысына ұқсамайды. Қайыр өңделісі қазіргі Құран басылымдарының стандарты болды, Солтүстік Африкада (Мысырды қоспағанда) қолданылатын Уарш нұсқасынан басқа. 1907 жылы Әл-Азһар университетінің жетекші профессорларынан тұратын комиссия жоба бойынша жұмыс бастады, бірақ "Қайыр Құран" 1924 жылдың 10 шілдесінде Мысырдың Фуад I-нің қамқорлығымен Әмири баспасында алғаш рет жарияланды, сондықтан оны кейде "патшалық (әмирийя) басылымы" деп атайды. Жаңадан құрылған Мысыр Корольдігі үкіметінің мақсаты басқа қирааттарды жоққа шығару емес, мемлекеттік мектептерде қолданылатын Құрандық мәтіндердегі "қателер" деп аталатын нәрсені жою болды. Осы мақсатта олар он төрт қирааттың біреуін, яғни 'Асим шәкірті Хафстың (796 жылы қайтыс болған) оқуын сақтауды жөн көрді. Оның жариялануы "үлкен жетістік" деп аталды, ал басылым "қазір Құранның ресми мәтіні" деп сипатталды, сондықтан ол сунниттер мен шииттер арасында осылай танымал болды, олардың көпшілігі "Құранның бір мағыналы оқуы бар" деп сенді, яғни 1924 жылғы Қайыр нұсқасы. Кейінірек 1924 және 1936 жылдары шағын түзетулер енгізілді, "Фарұқ басылымы" сол кездегі билеуші патша Фарұқтың құрметіне арналды. Хафс пен Асимнің үлкен танымалдығының себептері оқудың оңайдығынан бастап "Құдай оны таңдады" деген қарапайым мәлімдемеге дейін жетеді. Ингрид Маттсон жаппай өндірілген басылымдардың Құранның жазба нұсқасының қолжетімділігін арттырғанын, бірақ қирааттардың әртүрлілігін де азайтқанын айтады. Жазба мәтін канондық мәртебеге ие болды, ал ауызша оқу бұрынғы теңдігінен айырылды. 1924 жылғы басылымнан кейін Құран мәтініне Басмала қосу туралы мұсылмандық пікірталас консенсусқа келді, ол Құранның 1-тарауының алғашқы аяты ретінде қосылды, бірақ қалған 112 тараулардың алдында нөмірленбеген мәтін жолы ретінде сақталды, 9-тараудан басқа. Қайыр Құран Куфи дәстүрі бойынша аяттарды бөліп, нөмірледі, Ибн Аббасқа жатқызылған тараулардың хронологиялық тәртібін қабылдады, ол 1924 жылдан кейін кең таралды. 1924 жылға дейінгі көптеген Құрандар Найл өзеніне тастау арқылы жойылды.

Исламның көзқарасы: сунниттер мен шииттер

Олар Құранның: "Біз осы Кітапты (Жаратушымыз - Аллаһ) түсірдік, оны сақтап қалушымыз да - Біз" деген аяттарына да сенімдерін арттырып, оны толық әрі еш өзгертілмеген деп санайды. Алайда, кейбір сунниттік әдебиеттерде Абу Бакр бастаған Құран жинақталғанға дейін кейбір аяттар жоғалғандығы айтылады. Бірде Омар (р.а.) зина жасаған адамды таспен атқылау туралы Құранның бір аятын іздеп, есіне түсірді. Кейін ол осы аятты жазып қалған жалғыз адамның Ямама шайқасында қаза тапқанын және нәтижесінде аят жоғалғанын білді. Сахабалардың кейбіреулері осы аятты еске алды, соның бірі – Мұхаммедтің (с.ғ.с.) ең кіші әйелі Айша. Ол төсегінің астында таспен атқылау туралы аятты қоса, екі аят жазылған бір қағаз болғанын, ал Мұхаммед (с.ғ.с.) қайтыс болғаннан кейін үй жануары бөлмеге кіріп, сол қағазды жеп қойғанын айтқан. Хадис әдебиеті мамандары бұл хадисті қабылдамады, себебі барлық жеткізу жолдарында дереккөздерді жасыруда адалдықсыздыққа айыпталған риуаятшылар бар, немесе олардың көпшілігі аутентикалық жолдармен жеткенімен, қағаздың желінген бөлігі туралы мәліметті алып тастаған баяндамамен қайшылықта. Кейбір шиит ғалымдары Әлидің (р.а.) алдыңғылары Мұхаммедтің (с.ғ.с.) қайтысынан кейін халифа болу құқығына қатысты барлық сілтемелерді әдейі алып тастады деп мәлімдейді. Кейбір шииттер Осман кодексінің дұрыстығына күмән келтіріп, Мұхаммедтің (с.ғ.с.) отбасының қасиеттері туралы "әл-Нұрайн" (Екі жарық) және "әл-Валая" (Қамқорлық) атты екі сүренің алынып тасталғанын айтады. Әл-Хой сондай-ақ, Усман (р.а.) халифа болған кезде ислам діні соншалықты кең тараған еді, сондықтан Құраннан бірдеңе алып тастау мүмкін емес дейді. Ол өзгерістер енгізе алатын, бірақ Құранды жаттап алғандардың бәрін өзгертуге көндіре алмас еді. Мұндай өзгерістерді Усманның (р.а.) саяси қарсыластары мен өлтірушілері де айтар еді, бірақ ешкім оны бұған кінәламады. Соңында, ол егер Усман (р.а.) Құранды өзгерткен болса, Әли (р.а.) оны Усман (р.а.) қайтыс болғаннан кейін бастапқы күйіне қайтарар еді, әсіресе егер оның билігіне қатысты аяттар алынып тасталса. Бірақ Әли (р.а.) өзінің билігі кезінде Құранды насихаттаған, бұл ешқандай өзгеріс болмағанын көрсетеді. Сана кодексінің төменгі мәтініндегі сүрелердің реті стандартты Құраннан өзгеше. Сонымен қатар, төменгі мәтінде стандартты Құранның теңдесі бар мәтіннен үлкен айырмашылықтар бар; төменгі мәтін – Құранның ерте қолжазбаларының бірі және 'Усмандық дәстүрге сәйкес келмейді. Бұл айырмашылықтардың көпшілігі стандартты Құран оқылысын түсіндіру үшін сөздер мен тіркестерді қосады. Кейбір ғалымдар Пайғамбарымыздың (с.ғ.с.) жеке серіктері сақтаған "сахаба кодекстеріндегі" нұсқалар туралы хабарларда осы өзгерістерге ұқсас болуын ұсынады. Франсуа Дэрош палеографиялық негізде төменгі мәтіннің бірінші ғасырдың екінші жартысында (яғни 672-722 ж.ж.) жазылғандығын айтады және Сана палимпсестінің сипатын былай қорытады: "Кодекс Сана I-нің төменгі жазуы 'Усмандық дәстүрден де, Ибн Масуд пен Убайдың Құран кодекстерінен де өзгеше Құран мәтінін ұстанатын ортада көшірілген".