Кіріспе

Құранда еске алынған құпия діни топ – Сәбилер, кейде Сәбилер немесе Сәбелер деп те жазылады, Құранда үш рет айтылады (صَابِئُون ALA, кейінгі дереккөздерде الصَّابِئَة ALA), онда олардың «Кітап халқына» (ahl al-kitāb) жататыны білдіріледі. Олардың бастапқы кім екендігі ерте заманнан бері ұмытылып, оны «шешілмеген Құрандық мәселе» деп атаған. Қазіргі ғалымдар оларды мандайлықтар, манихейлер, сабейлер, эльхасаиттер, архонттар, хунафалар (гностиктердің бір түрі ретінде немесе «сектанттар») немесе Харранның жұлдыздық дінінің жақтастары деп әртүрлі жорамалдаған. Кейбір ғалымдар олардың кім болғанын нақты анықтау мүмкін емес деп санайды. Кем дегенде тоғызыншы ғасырдан бастап, Құрандағы «Сәби» эпитетін мұсылман билігінен заңды қорғауға лайық «Кітап халқы» (дхимма) ретінде танылуды сұраған түрлі діни топтар пайдаланды. Олардың ішінде Харран Сәбилері бар, олар Месопотамияның жоғарғы бөлігіндегі Харран қаласында орналасқан, бірақ көп ұзамай түсініксіз болып қалған, көпқұдайлық діннің жақтастары еді. Бұл Харрандық Сәбилер эллинистік элементтермен біріктірілген ежелгі семит политеизмін ұстанды. IX-XI ғасырларда әл-Саби ретінде танылған тарихи тұлғалардың көпшілігі осы Харран дінінің мүшелері немесе олардың ұрпақтары болған болуы мүмкін, әсіресе Харрандық астрономдар мен математиктер Табит ибн Құрра (901 жылы қайтыс болды) және әл-Баттани (929 жылы қайтыс болды). X ғасырдың басынан бастап «Сәби» термині ежелгі египеттіктер мен гректер немесе буддистер сияқты түрлі «бұтқа табынушыларға» қолданыла бастады. Ибн Вахшия (шамамен 930 жылы қайтыс болды) бұл терминді ежелгі Ассирия-Вавилон дінінің элементтерін сақтаған Месопотамияның бұтқа табынушылық түріне қолданды. Бүгінде Ирак пен Иранда «Сәби» атауы көбінесе мандаиларға қолданылады, олар өздерінің пайғамбары Жахья ибн Закарияның (Яхия ибн Закария) үйретітерін ұстанатын қазіргі этно-діни топ. Бұл Мандей Сәбилерінің ең маңызды діни рәсімі – шомылу, ал Мандей Сәби пайғамбарларына Адам, Сет, Нұх, Шем және Жахья кіреді. Адам діннің негізін қалаушы, ал Жахья – ең үлкен және соңғы пайғамбар.

Этимология

Арабша Ṣābiʾ сөзінің этимологиясы даулы. Бір түсіндірме бойынша, бұл араб түбірінің белсенді түрі ṣ b ʾ ('бұрылу'), яғни 'исламға кіргендер'. 1856 жылы алғаш рет Даниель Швольсон ұсынған тағы бір кең таралған гипотеза – бұл сөз арамей тіліндегі 'суға батыру' немесе 'шомылдыру' мағынасын білдіретін түбірден шыққан. 'Исламға кіргендер' деген түсіндірмені ортағасырлық араб лексикографтары мен филологтары көптеп келтірген, сондай-ақ Ибн Хишам (834 жылы қайтыс болған, Мұхаммедтің ең ертедегі өмірбаянының редакторы) сақтап қалған дәстүр де қолдайды. Бұл терминді Мұхаммедке және ерте мұсылмандарға олардың кейбір жаулары (болжам бойынша, яһудилер) қолданған, оларды 'бұрылып', дұрыс діннен жаңғыруға бет бұрған деп есептеген. Осылайша, бұл терминді ерте мұсылмандар алдымен өзін-өзі тану ретінде, содан кейін Мұхаммедтің жаңа уахиларын қабылдаған яһуди-христиандық түбегінен шыққан басқа адамдарды атау үшін қолданған болуы мүмкін. Құрандағы осы термин кездесетін жерлерде, ол дінін тастап, оның кемшіліктерін тапқан, бірақ әлі исламға келмеген барлық адамдарды білдіруі мүмкін. Осы мағынада, ṣābiʾ термині ḥanīf терминімен мәнісі жақын. Бұл терминді 'суға батырушылар' немесе 'шомылдырушылар' деп түсіну, Құрандағы сабилерді Эльхасаиттер немесе Мандеилер сияқты баптист секталарымен байланыстыратын түсіндірмелерге сәйкес келеді. Басқа этимологиялар да ұсынылған. Джуда Сегалдың сөзіне қарағанда, бұл термин Жоғарғы Месопотамиядағы Нисибис қаласының сириялық атауы – Ṣōbā-ға сілтеме жасайды. Сондай-ақ, бұл сөз еврейше "аспан әскері" (ṣābā) деген сөзбен байланысты, яғни жұлдызға табынушылар.

Құранда

Құран сабилерді үш жерде қысқаша айтады: Бақара сүресінде (2:62), Маида сүресінде (5:69) және Хаж сүресінде (22:17). Олар еврейлер, христиандар және –кейбір түсіндірмелерде– зороастрийлер («магияшылар», al majūs) сияқты. Дегенмен, бұл үш аяттың ешқайсысы сабилердің кім болғаны немесе олар неге сенгені туралы ешқандай мәлімет бермейді. Месопотамияны мұсылмандар басып алған кезде мандандардың басшысы Ануш бар Данқа мұсылман билігі алдына келіп, оларға мандандардың қасиетті кітабы – Гинза Раббаның көшірмесін көрсетті және мандандардың бас пайғамбары – Жақия Ибн Закария екенін жариялады. Ол Жақия Ибн Закария Құранда Яхия ибн Закария деп те аталған. Соның салдарынан, мұсылман халифаттары оларды Құрандағы сабилер және Кітап иелері ретінде мойындады. Басқа классикалық араб деректерінің ішінде Ибн әл-Надимнің «Фихрист» (шамамен 987 ж.) кітабы бар, онда оңтүстік Месопотамиядағы сабилердің бір тобы – Могтасила («Мухтасила» немесе «өзін-өзі тазартушылар») туралы айтылады. Олар мандандармен немесе эльцесаиттермен байланыстырылады. Ал Бируни (XI ғасырдың басында жазған) «нағыз сабилер» – «Кирустың және Артаксеркстің тұсында Иерусалимге кеткеннен кейін Вавилонде қалған яһуди тайпаларының қалдықтары» деді. Э. С. Дроуэрдің (1937) сөзіне қарағанда, осы тайпалар магизм мен иудаизмнің араласқан жүйесін қабылдаған. Әбу Юсуф Абша әл-Қади айтуынша, 830 жылы Бағдат халифасы әл-Мамун әскерімен Харран қаласының қақпасында тұрып, харрандықтардан олардың қандай қорғалған дінге жататынын сұраған. Олар мұсылман да, христиан да, яһуди де, зороастрий де болмағандықтан, халифа олардың сенімсіздер екенін айтқан. Олар мұсылман болулары керек немесе ол Византияға қарсы жорықтан оралғанда Құранда танылған басқа діндердің бірін қабылдауы керек, әйтпесе ол оларды өлтіретінін мәлімдеген. Харрандықтар заңгермен кеңесіп, оларға Құранның II.59 аятынан жауап табуды ұсынған, онда сабилерге төзімділік көрсетілген. «Сабиан» деген атаудың қасиетті мәтінде қандай мағынасы бар екенін білмей, олар осы атауды қабылдады. Харранның мұшрик халқы Исламның қорғауына ілігу үшін сабилермен бірдей екенін мәлімдеді. Харрандықтар өздерінің діни сенімдерін сақтап қалу үшін сабилер деп танысқан болуы мүмкін. Орта ғасырлардағы көптеген дереккөздер Харрандық сабилер Гермес Трисмегистті өздерінің пайғамбары деп мойындағанын айтады. Гермес Құранда Идрис (яғни Енох) ретінде танылғандықтан (19.57 және 21.85), ол олардың пайғамбар екеніне дәлелдеме болды. Бұл қазіргі ғалымдарды Харрандық сабилерді герметиктер деп ойлауға итермеледі, бірақ мұны растайтын нақты дәлел жоқ. 767 жылы қайтыс болған заңгер Әбу Ханифа өзінің екі шәкіртімен Харран сабилерінің құқықтық мәртебесін талқылаған.

Маймонид

Яһуди ғалымы Маймонид (1125–1204) «Набатей егіншілігі» кітабын аударды, оны сабилердің нанымдарының дәл тіркелгені деп санады. Сабилер бұтқа табынушылық пен «Набатей егіншілігінде» айтылған басқа да шарлатандыққа сенді. Ол «Аң-таң болғандарға арналған нұсқаулық» (1186–1190 жж.) еңбегінде осы бұтқа табынушы сабилер туралы толық мәлімет берді.

Бахаи жазбалары

Сабиандар бахай дінінің әдебиеттерінде де еске алынады. Бұл сілтемелер көбінесе қысқа болып келеді және сабиандардың екі тобын сипаттайды: "жұлдыздар есімінен сәнге келген бейнелерге табынған, діндерінің Сет пен Идриске қатысты екеніне сенген" (Харран сабиандары), және "Захарияның ұлына (Жақып пайғамбарға) иман келтірген, бірақ Мәриям ұлының (Иса Мәсіхтің) келуін қабылдамаған" (Мандаяндар). Абдул-Баха Сетті "Адамның ұлдарының" бірі деп қысқаша сипаттайды. Бахаулла бір Тақтасында Идрис пен Гермес Трискегистті бірдей екендігін айтады. Дегенмен, ол Идриске сабиандардың пайғамбары деп нақты атау бермейді. Кейде сабеандар деп те аталатын бұл діни топ бахай сенімінде бұрынғы дәуірлердегі көптеген ежелгі діндердің арасында еске алынады. Бахай жазбаларында, Абдул-Баханың "Құдайлық өркениеттің құпиялары" еңбегінде сабиандар логика ғылымының негіздерін қалыптастыруға үлес қосуы мүмкін екендігі айтылады.

Даниял Швольсон

Дэниел Швольсонның "Сабейлер және сабеизм" (1856) еңбегінде Швольсон Харанның бұтқа табынушы сабейлерін, Ирактың батпақтарындағы мандейлерді шынайы сабейлер деп қарастырып, оларды ажыратады. Халифа Мамун Харандықтарға мойындалған дінді таңдауды, мұсылман болуды немесе өлуді бұйырды. Олар осыдан кейін өздерін сабейлермен теңестірді. Швольсон сондай-ақ Эльсесаиттерді мандейлермен және ессейлермен байланыстырды.

Николас Сиуффи

Сириялық христиан, кейін Мосулдағы француз вице-консулы Николя Сиуффи өзінің «Études sur la religion des Soubbas ou Sabéens, leurs dogmes, leurs moeurs» (Париж: Imprimerie Nationale, 1880) еңбегінде мандалықтардың арасында 4000 сабейді анықтағанын айтты. Сиуффидің еңбегі теософ Г.Р.С. Мидке ұнады, бірақ ғалымдар оның бағалауларын және зерттеуін сынады.

Сэр Остин Генри Лейард

Лейард өзінің саяхат күнделігінде "Сабалық немесе Жақыптың [Шомылдырушының] христиан дінін ұстанушы" болған "саяхатшы күміс шебермен" кездескенін айтады. Ол сол кезде Шоштар мен Басрада шамамен 300-400 отбасы тұрғанын есептеген. Сондай-ақ, сабилердің (Лейард оларды "сабалықтар" деп жазған) түрік және парсы билігінен қысым көргенін мәлімдеген.

ХХІ ғасыр ғалымдары

Жаакко Хамен Антила (2002, 2006) Оңтүстік Ирактың батпақты аймақтарында мандалық діннің үзіліссіз дәстүрі болғандығын, ал 10 ғасырдағы Ислам әлемінде Харранда тағы бір пұтқа табынушы, немесе "Сабиан" орталығы болғандығын көрсетеді. Осы пұтқа табынушы "Сабиандар" Ибн Вахшияның Набатейлер жинағында еске алынады.

Жарамсыз сабиандар

9 және 10 ғасырларда Құрандағы сабилер ретінде танылған түрлі діни топтардың арасында кем дегенде екі тобы мүшрік болған. Сонымен қатар, екеуі де бір түрі жұлдызға табынумен айналысқан сияқты.

Харранның сабилері

Бұл екеуінің ең танымалдары – Харан сабиандары, Жоғарғы Месопотамиядағы Харан қаласында ерте Ислам дәуірінде сақталған грек-рим әсеріне түскен семиттік діннің жақтастары. Бағдадтағы осы сабиан отбасылары туралы, туралы ақпараттың көп бөлігі тікелей емес, Харан сабиандары туралы біздің ақпараттың көп бөлігі олардың бастапқы Харан дінінің философиялық рухтағы басқа түрін ұстанған болуы мүмкін деген болжамдар бар. Дегенмен, оның ішінде вавилондық және грек-римдік діндердің іздері бар екендігі және планеталардың маңызды рөл атқарғаны (оларға қасиетті құрбандықтар шалынған) болмаса, Харан сабиандығы туралы көп мәлімет жоқ. Ғалымдар оларды (нео) платониктер, герметиктер немесе гностиктер деп әртүрлі сипаттаған, бірақ осы сәйкестендірулердің ешқайсысын растайтын нақты дәлелдер жоқ.

Төменгі Месопотамия сабилері

Харран сабиандарынан басқа, Месопотамия батпақтарында «Батпақ сабиандары» (араб. Ṣābiʾat al baṭāʾiḥ) деп аталатын әртүрлі діни топтар да өмір сүрді. Бұл атау көбінесе мандалықтарға сілтеме ретінде түсінілсе де, шындығында Оңтүстік Ирактың батпақтарында кем дегенде бір басқа діни топ та болған. Бұл топ бұрыннан-ақ планеталар мен жұлдыздар түрінде құдайларға табынушылық етілген Вавилон дінімен байланысты пұтқа табынушылыққа беріліп келді. Біздің бұл топ туралы жалғыз дерегіміз – Ибн әл-Надимнің мәліметтеріне сәйкес, олар «ежелгі арамалықтардың [ʿalā maḏāhib] ілімдерін ұстанады және жұлдыздарды құрметтейді». Дегенмен, Ибн Вахшияның (шамамен 930 ж. қайтыс болған) көптеген еңбектері, ең белгілісі – «Набатей шаруашылығы», Савадта тұратын ирақтық сабилердің әдет-ғұрыптары мен нанымдарын, олардың көбі Месопотамия үлгілеріне қайта барады, кеңінен сипаттайды.

Қазіргі сабиандар

Қазіргі Ирак пен Иранда сабиандар – Жақияның (Иоанн Крестителя) үйретулерін ұстанатын адамдар. Олар мандалық сабиандар.