Кіріспе

Исламның қасиетті кітабы Құран араб тілінен Африка, Азия және Еуропаның көптеген тілдеріне аударылған. Ислам дінтануы бойынша, Құран – араб тілінде нақты түсірілген уахи, сондықтан оны тек қана Құрандық араб тілінде оқу керек. Басқа тілдерге жасалған аудармалар – адамның еңбегі, демек мұсылмандар пікірінше, араб тіліндегі түпнұсқаның ерекше қасиеттілігін жоғалтады. Осы аудармалар мағынаны аздап өзгертетіндіктен, оларды көбінесе "түсіндірулер" немесе "мағыналардың аудармасы" деп атайды (мұндағы "мағыналар" сөзі, аяттардың мағыналары мен әрбір сөздің жеке алғандағы көптеген мүмкін мағыналары арасындағы екіұштылықты білдіреді, соңғысы аударманың тек бір мүмкін түсіндірме екенін және түпнұсқамен толыққанды тең емес екенін мойындауды білдіреді). Мысалы, Пикталл өзінің аудармасын жай ғана "Құран" деп атамай, "Даңқты Құранның мағынасы" деп атады. Құранды аудару – оңай шаруа емес; кейбір араб тілінде сөйлейтіндер, Құранның кейбір аяттарын тіпті түпнұсқа араб жазуында түсінудің қиын екенін айтады. Бұл, кез келген аударманың туа біткен қиындығынан туындайды; араб тілінде, басқа тілдер сияқты, бір сөздің бірнеше мағынасы болуы мүмкін. Хадистегі ислам дәстүріне сәйкес, Эфиопия патшасы Негус және Византия императоры Гераклий Мұхаммедтен Құран аяттары жазылған хаттар алған. Алайда, Мұхаммедтің өмір кезеңінде Құранның бір де бір аяты осы тілдерге немесе басқа тілдерге аударылмаған. Құранның толыққанды, куәландырылған алғашқы аудармалары 10-12 ғасырларда классикалық парсы тіліне жасалған. Саманид әмірі Мансур I (961-976) Хорасаннан ғалымдар тобына араб тілінде жазылған "Тафсир әл-Табари" кітабын парсы тіліне аударуды тапсырды. 11 ғасырда Хуажа Абдулла Ансаридің шәкірттерінің бірі парсы тілінде Құранның толық тафсирын жазды. 12 ғасырда Наджм әл-Дин Омар әл-Насафи Құранды парсы тіліне аударды. Осы үш кітаптың қолжазбалары сақталып, бірнеше рет жарияланды. 1936 жылы 102 тілге аудармалар белгілі болды. Оның басылымында Құранның арабша мәтіні латын тіліндегі аудармасымен, түсініктілігін арттыру үшін түсіндірмелермен және сол заманғы дау-дамай рухымен жазылған "Құранды жоққа шығару" атты эссесі бар, онда Марраччи католик дінінің тұрғысынан исламды жоққа шығарады. "Жоққа шығарудың" исламға қарсы бағыты болғанына қарамастан, Марраччидің аудармасы дәл, лайықты түсіндірілген және көптеген ислам деректемелерінен үзінділер келтіреді. Марраччидің аудармасы да басқа еуропалық аудармалардың бастауы болды (біреуі Францияда Савори, екіншісі неміс тілінде Нерретер аударған). Кейінгі аудармалардың көпшілігі шындыққа сай емес, тіпті олардың бірі 1165 жылы Меккеде жарияланғанын мәлімдеген. 1547 жылы Андреа Аривабене итальян тіліне аударған тағы бір роман тіліндегі аударма Кетенесистен алынған. 1616 жылы Нюрнбергте итальян аудармасы алғашқы неміс аудармасын жасау үшін қолданылды, ол өз кезегінде 1641 жылы алғашқы голланд аудармасын жасау үшін қолданылды. Содан бері 1861 жылы Джон Медоуз Родуэлл және 1880 жылы Эдвард Генри Палмердің ағылшын тіліндегі аудармалары жарық көрді, олардың екеуі де өздерінің еңбектерінде аударма және түсіндіру қателіктерін көрсетті, бұл олардың негізгі мақсатына күмән тудырады. Олардан кейін 1937 жылы Ричард Белл және 1950 жылдары Артур Джон Арберри аудармалары пайда болды. Шығыс Бенгалияда (қазіргі Бангладеш) туған Мирза Әбуль Фазлдың (1910) Құран кітабы, кейіннен Үндістанның Аллахабад қаласына көшіп барды. Ол араб тіліндегі түпнұсқа мәтінмен бірге Құранның ағылшын тіліне алғашқы аудармасын жасаған мұсылман болды. Қазіргі мұсылман ғалымдарының бірі Әбу Фазл Құранның хронологиялық ретін зерттеуге қызығушылық танытып, мұсылман ғалымдарының назарын оның маңыздылығына аударды. 20 ғасырдың басында ағылшын тілінде сөйлейтін мұсылмандардың саны артып келе жатқанда, Құранның үш мұсылман аудармасы ағылшын тілінде алғаш рет пайда болды. Біріншісі Мұхаммед Әлидің 1917 жылғы аудармасы, ол Ахмадия тұрғысынан жасалған, ал кейбір кішігірім бөліктері мұсылмандардың басым көпшілігімен дінге жат деп қабылданбады. 1930 жылы мұсылман дінін қабылдаған ағылшын тіліндегі Мармадук Пикталлдың аудармасы жарық көрді. Көп ұзамай 1934 жылы Абдулла Юсуф Әли өзінің аудармасын жариялады, онда 6000-нан астам түсініктемелер бар, әдетте аударманың негізгі мәтінін толықтыру үшін берілген беттің 95% -ын құрайды. Бұл аударма бірнеше түрлі баспаханалар арқылы 30-дан астам басылымға ие болды және Пикталл және Сауд Арабиясының қолдауымен жасалған Хилали Хан аудармаларымен қатар ағылшын тілді мұсылмандардың арасында ең танымал аудармалардың бірі болып табылады. 1950-1980 жылдар аралығында жаңа ағылшын тіліндегі аудармалардың азаюына байланысты, осы үш мұсылман аудармасы дамып, 21 ғасырға дейін сақталып қалуын қамтамасыз ететін беделділікке ие болды, көбінесе жаңа өңделген, жаңартылған басылымдарда оқырмандардың ынтасын қамтамасыз етті. Орынталушы Артур Арберридің 1955 жылғы аудармасы және ирактық еврей Н.Дж. Даудтың 1956 жылғы дәстүрден тыс аудармасы соғыстан кейінгі кезеңдегі ең маңызды еңбектер болды. А.Дж. Арберридің "Құран түсіндірілгені" ағылшын тіліндегі аудармалардың академиялық стандарты болып саналады және ғалымдар кеңінен пайдаланады. Ол өзінің ізбасарларымен "Союздың Алла елшісі" деп аталады. Ол Құранның 19 санына негізделген математикалық құрылымы бар екенін жазды. Ол соңғы екі аяттың Құранның тоғызыншы тарауында канондық емес екенін мәлімдеді, өйткені олар бұрынғы кемшілсіз 19 негізіндегі үлгіні бұзып, Мұхаммедке табынуды қолдайтындықтан, олар құдайға қарсы екенін айтты. Халифаның зерттеулері Батыста көп назар аудармады. 1980 жылы Мартин Гарднер Scientific American журналында осы туралы айтты. Кейін Гарднер Халифа және оның еңбегі туралы толық және сынды шолу жазды. 1990 жылдардың бастауымен Батыс Еуропа мен Солтүстік Америкада жақсы қоныстанған ағылшын тілінде сөйлейтін мұсылман халқының кеңеюіне байланысты, сұранысты қанағаттандыру үшін бірнеше маңызды мұсылман аудармалары пайда болды. Олардың бірі 1990 жылы жарияланды, ол ағылшын тіліне Құранды аударған алғашқы әйел, Аматул Рахман Омар және оның күйеуі Абдул Маннан Омар еңбегі болды. 1991 жылы "Мәңгілік Құранның шақыруы" деген тақырыптағы ағылшын тіліндегі аударма пайда болды, оны Мұхаммед Халилур Рахман (1906-1988) жазды, ол Дакка, Бангладештен шыққан. Ол Үндістанның Бурдван қаласындағы Шамсул Улама Маулана Мұхаммед Ишақтың ең үлкен ұлы және бұрынғы Дакка университетінің оқытушысы болды. 1996 жылы Сауд Арабия үкіметі "Хилали Хан Құран" аудармасын қаржылады, ол Сауд Арабия үкіметі тарапынан әлем бойынша тегін таратылды. Ол олардың нақты түсіндіруіне сәйкес келетіндігі үшін сынға ұшырады. 1997 жылы Сауд Арабияда үш әйелдің аударған "Сахих Интернэшнл Құран" аудармасы жарық көрді, ол әлі де өте танымал. 1999 жылы Абдалхақ және американдық Айша Бьюлидің "Құранның мәңгілік нұсқасы" атты ағылшын тіліндегі жаңа аудармасы Bookwork баспасынан жарық көрді, оның қайта қарастырылған басылымдары 2005 және 2011 жылдары жарық көрді. 2000 жылы "Ұлы Құран: мағынасының ағылшын тіліндегі нұсқасы" төрт түрік сүнни ғалымдарының комитеті тарапынан жарық көрді, олар жұмысты былай бөлісті: Нұреттин Узуноғлу 1-8 аяттарды аударды; Тевфик Рүштү Топузоғлу: 9-20; Әли Өзек: 21-39; Мехмет Максутоғлу: 40-114. Аударма кеңейтілген түсіндірмелермен және қазіргі стандартты ағылшын тіліндегі түсіндірмелермен бірге келді, бұл оны ескі аудармалардан қарағанда түсінуді жеңілдетеді. Парсы тіліндегі Құран және...

Француз тілі

L'Alcoran de Mahomet / translaté d'Arabe François par le Sieur Du Ryer, Sieur de la Garde Malezair., 1647, 1649, 1672, 1683, 1719, 1734, 1770, 1775 жылдары Андре Дю Райердің француз тіліне аударған алғашқы аудармасы болды. Екі ғасырдан кейін Парижде француз-парсы елшілігінің аудармашысы болған Казимирскийдің 1840 жылғы аудармасы осыған ілесіп келді. Содан кейін, ХХ ғасырдың ортасында француз шығыстанушысы Режи Блашер жаңа аударма жасады, ал бірнеше жыл өткен соң, 1959 жылы мұсылманның француз тіліне түпнұсқа араб тілінен жасаған алғашқы аудармасы пайда болды. Мұхаммед Хамидулланың бұл еңбегі Париж пен Ливанда қайта басылып, жариялануда, себебі ол барлық аудармалардың ішіндегі тілдік тұрғыдан ең дәл деп есептеледі, дегенмен сыншылар араб тіліндегі түпнұсқаның мәнісінің біраз бөлігі жоғалғанын айтады.

Қазіргі грек

Бірінші жаңа грек тіліне аудармасын 1886 жылы Герасимос Пентакис жасаған, бұл Грекияның Георгий I патшасының келісімінен кейін орындалды. 1928 жылы екінші басылымы жарық көрді. 1958, 1980 және 2002 жылдары тағы үш басылым жарық көрді, ең соңғысы Перса Кумутси жасады. Онлайн аудармасы да бар. Грек тілінде бұрын мақалада айтылған Никетас Византийдің 9 ғасырда жасаған аудармасы да бар.

Ресей

1716 жылы Пётр Постинков Андре дю Райердің француз тілінен жасалған аудармасы негізінде Құранның орыс тіліндегі алғашқы аудармасын жариялады. Гордий Саблуков 1873 жылы Құранның араб тіліндегі түпнұсқа мәтінінен жасалған орыс тіліндегі алғашқы аудармасын шығарды. Орыс тілінде шамамен 20 аударма жарық көрген.

Испан тілі

Қазіргі испан тілінде Құранның төрт толық аудармасы қол жетімді. Хулио Кортес аудармасы "El Corán" Солтүстік Америкада кеңінен таралған, оны Нью-Йорк негізді Tahrike Tarsile Qur'an баспасы шығарды. Аргентиналық исламды қабылдаған екі адам – Ахмет Аббод пен Рафаэль Кастелланос "El Sagrado Corán" (El Nilo, Буэнос-Айрес, Аргентина, 1953) кітабын жариялады. Камель Мустафа Халлак жариялаған "El Corán Sagrado" кітабының сапалы, қатты мұқабалы басылымын Мэриленд штатындағы Amana Publications баспасы басып шығарды. 1979 жылы исламды қабылдаған испандық Абдель Гани Мелара Навионың "Traducción Comentario Del Noble Corán" еңбегі алғаш рет 1997 жылдың желтоқсан айында Эр-Риядтағы Darussalam Publications баспасынан шықты. Патша Фахд баспа кешенінде осы аударманың өз нұсқасы бар, оны Омар Кадура мен Иса Амер Квеведо өңдеген.

Бенгал тілі

1389 жылы бенгал әдебиетінің ең көне ақындарының бірі – Шаһ Мұхаммед Сагир Құран сүрелерін ежелгі бенгал тіліне алғаш рет аударды. 1886 жылы брахмо-самадж миссионері Гириш Чандра Сен бенгал тіліне Құранның толық аудармасын жасаған алғашқы адам болды, алайда 1808 жылы Әміруддин Басуния толық емес аударма жасаған еді. Батыс Бенгалияның Чандипур қаласынан шыққан Аббас Әли Құранды бенгал тіліне толығымен аударған алғашқы мұсылман болды. 1891 жылы Тангайлдан Мұхаммед Наймуддин Құранның алғашқы он тарауын бенгал тіліне аударды. Бенгал тілінде көптеген аударма Құран тәпсірлері де қолжетімді. Мұхаммед Акрам Хан 1926 жылы Құранның 30-шы тарауын түсіндірмемен бірге аударды. 1938 жылы Мұхаммед Нақибулла Хан бенгал тілінде аударма жариялады. Мұхиуддин Хан – "Маариф әл Құранды" бенгал тіліне аударған белгілі бангладештік.

Қытай

Юсуф Ма Дексин (1794–1874) Құранды қытай тіліне алғаш аударған адам деп есептеледі. Алайда, Құранның қытай тіліне толық аудармалары 1927 жылға дейін жарық көрмеді, бірақ Ислам Қытайда Тан әулетінен (618–907) бері бар еді. Ван Цзинцзай Құранды аударған алғашқы қытай мұсылмандарының бірі болды. Оның аудармасы, «Гуланжинг-йижи», 1927 немесе 1932 жылдары жарық көрді, ал 1943 және 1946 жылдары жаңа өңделген нұсқалары шықты. Мұсылман емес Ли Тиеженг жасаған аударма түпнұсқа араб тілінен емес, Джон Медоус Родвеллдің ағылшын тілінен, ал одан Сакамото Кен Ичидің жапон тіліне аударылған нұсқадан жасалған. 1931 жылы Джи Джуэми редакциялаған мұсылман емес екінші аударма жарық көрді. Басқа аудармалар 1943 жылы Лю Цзиньбиао, ал 1947 жылы Ян Цзонгмингтің еңбектерімен жарыққа шықты. Бүгінгі күні ең танымал нұсқасы – Ма Цзянь аударған «Гуланжин», оның бөліктері 1949 және 1951 жылдар аралығында жарық көрді, ал толық басылымы 1981 жылы ғана жарық көрді. 1989 жылы қытай-американдық мұсылман Тоң Даожанг «Гуланжинг» атты заманауи аударма жасады. 1996 жылы Тайбэйде шыққан соңғы аударма – «Qīngzhēn xīliú – Gǔlánjīng xīnyì», оны Шен Сязхоң аударған, бірақ ол мұсылмандардың арасында кең қолдануға ие болған жоқ. Соңғы аударма, «古兰经暨 中文译注», 2016 жылы Тайбэйде Юнус Чьяо Шиен Ма аударған және жариялаған.

Гуджарати тілі

Имам Ахмет Раза Хан 1911 жылы Шах Абдул Қадыр Делвидің урду тіліндегі аудармасына негізделген «Канзул Иман» деп аталатын алғашқы гуджарати тіліндегі Құранды аударды. 1930 жылы Ахмедбай Сүлеймен Жұмани «Құран Маджид Гуджарати Таржума Сате» атты аудармасын жариялады.

Урду тілі

Алғашқы заманауи урду тіліне аударманы 1826 жылы Шах Абдул-Қадыр, Шах Абдул-Азиз Дехлавидің ұлы жасаған. 1911 жылы Имам Ахмет Раза Хан Құранды хинди және урду тілдеріне аударып, «Канзул Иман» деп атаған. Құранның урду тіліндегі сенімді аудармаларының бірі – Әбу А'ла Маудуди жасаған «Тафхимул Құран» аудармасы. Мола На Ашық Елахи Мератхи да Құранды урду тіліне аударған. Ашық Илахи Буландшаһридің урду тіліндегі «Тафсир-и Мератхи» – Құранның тарсир және Шан-и Назулмен бірге белгілі аудармасы. 1961 жылы Ғұлам Ахмет Первез «Мафхум ул Құранды» жазды. 1985 жылы Маулана Вахиддин Хан «Тазкирул Құран» атты урду тіліндегі аударма және түсіндірме жазды. Ол сондай-ақ Құранды хинди тіліне де аударған. Аршад Мадани және Про Сулейман 1991 жылы хинди тіліндегі Құранды аударған, оның атауы «Құран Шариф: Анувад ауыр Вахья». Мұхаммед Таһир әл Қадридің урду тіліндегі аудармасы – «Ирфан ул Құран». [Mutalaeh Qur'an مطالعہ قرآن] ABDULLAH, 2014 – урду тіліндегі аударма.

Индонезия тілдері

Құран сондай-ақ ачех, бугин, горонтало, яван, сунда және әлемдегі ең көп мұсылман тұратын Индонезияның индонезия тіліне аударылған. Ачех тіліне аударманы 1995 жылы Махиджиддин Юсуф жасаған; бугин тіліне 1982 жылы Дауд Исмаиле мен Нух Даэнг Маномпо; горонтало тіліне 2008 жылы Лукман Катили; яван тіліне Нгарпа (1913), Кяи Бисири Мустафа Рембанг (1964), К. Х. Р. Мухамад Аднан; сунда тіліне А. А. Даллан, Х. Камаруддин Шале, Джус Русамси 1965 жылы; ал индонезия тілінде кем дегенде үш нұсқада: A Dt. Маджоиндо, Х. М. Касим Бейкерри, Имам М. Нур Идрис, А. Хасан, Махмуд Юнус, Х. С. Фахруддин, Х., Хамиди (барлығы 1960-шы жылдары), Мохаммад Дипонегоро, Бахтиар Сурин (барлығы 1970-шы жылдары) және Индонезия Республикасының Діни істер департаменті аударған.

Жапон тілі

Жапон тіліне алғашқы аударманы 1920 жылы Сакамото Кен Ичи жасаған. Сакамото Родвеллдің ағылшын тіліндегі аудармасы негізінде жұмыс істеді. 1938 жылы Такахаси Горо, Бунпачиро (Ахмад) Арига және Мидзухо Ямагучи Жапонияның екінші аудармасын жариялады. Араб тілінен алғашқы аударманы 1945 жылы Тошихико Идзуцу жасады. 1950 жылы Шумей Окаваның тағы бір аудармасы жарық көрді. Басқа аудармалар 1970 жылы Бан Ясунари мен Осаму Икеда, ал 1972 жылы Умар Рёичи Мита жасаған. 2015 жылы Жапонияда тарихи кітаптарды оңай түсінілетін манга форматына бейімдеуді мақсат тұтқан East Press Manga de Dokuha сериясының аясында Құранның жапон тіліндегі манга адаптациясы жарық көрді. Бұл нұсқа жапондық мәдениет ерекшеліктеріне сәйкес келеді, онда дана қарт мұсылман мешітте каваи стилінде бейнеленген джинмен кездеседі, ол Құран оқылысының әуеніне қызығып, Ислам туралы көбірек білуге ниеттейді. Екеуі Құранның хикаясы ашылатын уақыт пен кеңістік арқылы саяхатқа шығады. Кітапта түрлі сүрелер толыққанды келтірілген. Кітап мұқабасындағы кейіпкер – Мұхаммед емес, аты аталмаған басты тұлға. Мұхаммед екі басты кейіпкерге көрініп, тіпті сөйлейді, бірақ ол беті жасырылған, жамылғы киген тұлға ретінде бейнеленеді.

Ядролық малай-полинезиялық тілдер

Уильям Шеллабер (1862–1948) – британдық ғалым және Малайзиядағы миссионер. Ол Киелі кітапты малай тіліне аударғаннан кейін Құранды аударуға кірісті, бірақ 1948 жылы оны аяқтамай қайтыс болды.

Синдхи тілі

Ахунд Аяз Алла Мутталави (урду: آخوند أعزاز الله) (синдхи: مولانا اعزاز اللہ) – Синдхтан шыққан мұсылман дін ғалымы. Ахунд Аяз Құранды араб тілінен синди тіліне алғаш аударған адам деп есептеледі. Синдхи дәстүріне сәйкес, алғашқы аударма 270 жылы / 883 жылға дейін араб ғалымымен жасалған. Кейін оны Имам Әбуль Хасан бин Мұхаммед Садық әл-Синди әл-Ма синди тіліне аударды.

Тагалог тілі

1982 жылы Абдул Ракман Х. Брюс Құранды тагалог тіліне аударды, ол жергілікті жерде "Анг Банал на Куран" деп белгілі.

Түрікше

Түрік немесе түркі тіліндегі Құранның ең ерте аудармасы 11 ғасырға дейін барып жетеді. Оның кейінгі аудармалық еңбектерінің бірі – 1363 жылы Хорезм түркі тілінде жазылған көшірмесі, ол Стамбулдың Сүлеймен кітапханасында, Хекімғұлы Әли Паша мешітінде №2 тіркелген. Бұл Хорезм түркі тіліне аударылған аударма, Құранның басқа аудармалары сияқты, тіл білімі саласында маңызды. Аудармаға алынған мәтіннің қасиеттілігі аудармашыны аса сақ болуға мәжбүр етеді, сондықтан мәтінде кездесетін қателер мұндай еңбектерге енгізілмейді. Сонымен қатар, аудармашылар көпшілікке түсінікті болу үшін діни терминологияға ерекше назар бөлді, сондықтан түркі сөздеріне басымдық берілді. Г. Сагхол осы аудармамен айналысты. Мұхаммед Хамди Языр Матуриди бағытында тафсир (Құранның түсіндірмесі) бойынша жұмыс істеді және 1935 жылы Кемал Ататүктің бұйрығымен Құранның алғашқы қазіргі түрік тіліндегі аудармасы – «Хақ Дини Құран Дили» жарияланды. 1999 жылы Эдип Юксельдің «Түрік тіліндегі Құран аудармаларындағы қателер» атты кітабы жарық көргеннен кейін шамамен жеті жыл өткен соң, Құранның түрік тіліндегі аудармасы «MESAJ» жарық көрді. Бұл аударма – Құрандық аударма, Яшар Нури Озтүрктің аудармасына ұқсас, және Құранды түсінуде хадис пен секталық дәстүрлі құқық танымдарын авторитет деп санамайды. Ол көптеген маңызды сөздер мен аяттарды аударуда сүнни және шиит дәстүрлерінен айқын ерекшеленеді. Хаққы Йылмаз араб сөздерінің түбірлік мағыналарын зерттеу арқылы Құранды талдады және «Тәбиин ул Құран» атты зерттеуін жариялады. Ол сондай-ақ, «Уахи бойынша бөлімдерге бөлінген түсіндірме» деген еңбегін де жариялады.

Африка тілдері

Құранның ормо тіліне аудармасы: Шейх Мохаммед Рашад Абдулла. Құранның суахили тіліне аудармасы: Шейх Али Мухсин әл Барвани. Құранның суахили тіліне аудармасын шейх Саид Муса Мохамед әл Кинди жасаған. Құранның хауса тіліне аудармасын шейх Мухамуд Гуми жасаған. Құранның йоруба тіліне аудармасын шейх Адам Абдулла әл-Илори жасаған. Шейх М. Баба Гбетобудың дағбанли тіліне Құран аудармасы.

Эсперанто тілі

Шах құлағаннан кейін Иранның аятолла Хомейни мұсылмандарды эсперанто тілін үйренуге шақырды. Ұзақ өтпей мемлекет Куранның ресми эсперанто аудармасын жасады. Мұзтар Аббаси да Құранды эсперанто тіліне аударды және Мұхаммедтің өмірбаянын, сондай-ақ эсперанто және урду тілдерінде бірнеше кітап жазды. 1970 жылы Ахмади дінінің профессоры Итало Чиусси Құранды эсперанто тіліне аударды.