Кіріспе
Швед суретшісі (1862–1944)
Хилма аф Клинт (26 қазан 1862 – 21 қазан 1944) – швед суретшісі және мистик. Оның суреттері Батыс өнер тарихындағы ең алғашқы абстрактты туындылардың бірі саналады. Оның көптеген жұмыстары Кандинский, Малевич және Мондрианның абстрактты композицияларынан бұрын жасалған. Ол теософиядан шабыттанған әйелдер тобының – "Бес" деп аталатын үйірмеге қатысты, олар "Жоғары ұстаздар" деп аталатын күштермен сеанстар арқылы байланысуға тырысудың маңыздылығына сенді. Оның кейде схемаларға ұқсайтын суреттері күрделі рухани идеяларды көрнекі бейнелейді.
Ерте өмір
Хилма аф Клинт – швед әскери-теңіз командирі Виктор аф Клинт пен Матильда аф Клинттің (қыз әкесі – Зонтаг) төртінші баласы. Ол жаздарын отбасымен бірге Мяларен көліндегі Адельсо аралында орналасқан "Ханмора" имениесінде өткізген. Осы идилликалық ортада ол өмірінің басында табиғатпен байланысқа түсті, ал табиғи формалармен тығыз байланысы оның туындыларына шабыт берді. Кейінірек Хилма аф Клинт Адельсо аралының жанындағы Мунсо аралында тұрақтады. Хильма аф Клинт отбасынан математика мен ботаникаға деген үлкен қызығушылықты мұра етті. Ол ерте жасынан бейнелеу өнерінде қабілетін көрсетті, ал отбасы Стокгольмге көшкеннен кейін Стокгольмдегі Tekniska skolan (қазір Konstfack) мектебінде оқыды, онда портрет және пейзаж салуды үйренді. Ол жиырма жасында Корольдік Көркемсурет академиясына қабылданды. 1882-1887 жылдары ол негізінен сурет салу, портрет салу, ботаникалық суреттер және пейзаждарды оқыды. Ол үздік дипломмен бітіріп, Академияға тиесілі "Ателье ғимаратында" (Ateljébyggnaden) студия түрінде стипендия алды, бұл ғимарат Стокгольмнің орталығындағы Хамангатан мен Кунгстрадгардэн арасында орналасқан. Ол кезде бұл Швеция астанасының басты мәдени орталығы еді. Осы ғимаратта Бланш кафесі мен Бланш өнер галереясы да орналасқан, онда Көркемсурет академиясының консервативті көзқарастары мен француз пленэр суретшілерінің ықпалымен құрылған Көркемшілер бірлестігінің (Konstnärsförbundet) оппозициялық қозғалысы арасында қайшылықтар туды. Хилма аф Клинт Стокгольмде жұмыс істей бастады, оның пейзаждары, ботаникалық суреттері мен портреттері танымал болды. Оның дәстүрлі сурет салуы табыс көзіне айналды, бірақ оның "өмірлік туындысы" жеке практика болып қала берді.
Рухани және философиялық идеялар
1880 жылы оның кіші әпкесі Гермина қайтыс болды, және осы кезде оның өмірінің рухани жағы дами бастады. Хилма аф Клинттің абстракция мен символизмге деген қызығушылығы, 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында кең таралған спиритизммен байланысты болды. Оның рухани зерттеудегі тәжірибелері 1879 жылы басталды. Штайнер оны өнерге қатысты өз теорияларымен таныстырды, бұл кейін оның суреттеріне де әсер етті. Бірнеше жыл өткен соң, 1920 жылы ол оны Швейцарияның Дорнах қаласындағы Гётеанумда, Антропософиялық қоғамның бас кеңсесінде қайта кездестірді. 1921-1930 жылдары ол Гётеанумда көп уақыт өткізді. Хилма аф Клинттің туындыларын 20-шы ғасырдың басындағы модернистердің көркемдік, рухани, саяси және ғылыми жүйелерде жаңа формалар іздеуінің кең контекстінде қарастыруға болады. Осы кезеңде Василий Кандинский, Пит Мондриан, Казимир Малевич, Фидус және француз Набилері сияқты басқа суретшілер де руханилыққа қызығушылық танытты, олардың көпшілігі, Клинт сияқты, Теософиялық қозғалыстан шабыт алды. Хилма аф Клинттің туындылары негізінен рухани сипатта, ал оның көркемдік жұмысы осының нәтижесі. Ол абстрактілі туындының мәні мен мағынасы әлем оны көруге дайын емес деп ойлады, сондықтан оның өлімінен кейін 20 жыл бойы осы туындылар жасырын қалсын деді.
Жұмыс
Көркемсурет академиясында ол Анна Кассельмен кездесті, ол кейінірек "Бес" (De Fem) тобында жұмыс істеген төрт әйелдің біріншісі болды, олар оның идеяларын бөлісті. Басқа мүшелері Корнелия Седерберг, Сигрид Хедман және Матильда Нильсон болды. "Бес" өздерінің қауымдастығын Елена Блаватскаяның Теософиялық ілімдері мен спиритуализмнің үйлесімін қабылдаған Эдельвейс қоғамының мүшелері ретінде бастады. Бесінің барлығы паранормальды құбылыстарға қызығушылық танытып, спиритикалық сеанстарды үнемі ұйымдастырды. Бес адаммен жұмыс істеу арқылы Хилма аф Клинт 1896 жылы эксперименталды автоматты сурет салуды жасады, бұл оны ішкі және сыртқы әлемнің көрінбейтін күштерін түсіндіре алатын жаңа геометриялық көрнекі тілге жеткізді. Ол әлемдік діндерді, атомдарды және өсімдіктер әлемін зерттеді және өзінің ашылулары туралы кеңінен жазды. 1906 жылы 44 жасында Клинт өзінің алғашқы абстрактілік картиналар сериясын суретке түсірді. Ғибадатханаға арналған жұмыстар 1906 және 1915 жылдар аралығында жасалды, 1908 және 1912 жылдар аралығында үзіліспен екі кезеңде жүзеге асырылды. Клинт өзінің бейнелеудің жаңа түрін тапқанда, ол жаңа көркемдік тіл тапты. Оның суреті көбірек автономды және мақсатты болды. Рухани дүние оның өмірінің қалған кезеңінде шығармашылықтың негізгі көзі болып қала берді. Ғибадатхананың коллекциясы бірнеше кіші серияға топталған 196 картинадан тұрады. Хилма аф Клинт ғибадатхананы салу жұмыстарын аяқтағаннан кейін, рухани бағыт-бағдар беру тоқтады. Алайда ол абстрактілі сурет салуды жалғастырды, енді ол сыртқы ықпалдан тәуелсіз болды. Ғибадатханаға арналған суреттер негізінен майлы бояулармен салынған, бірақ ол енді акварель суреттерін де қолданды. Кейінгі суреттері айтарлықтай кішірек болды. Ол басқалармен қатар тарихтың әртүрлі кезеңдеріндегі әртүрлі діндердің ұстанымдарын бейнелейтін серияларды, сондай-ақ физикалық болмыс пен оның эзотерикалық деңгейдегі эквиваленттілігі арасындағы дуалдықты бейнеледі. Хилма аф Клинт өзінің көркемдік және эзотерикалық зерттеулерін жүргізген кезде 1920 жылдан бастап Антропософиялық қоғам дамытқан көркемдік теориялардан шабыттанған болуы мүмкін. Хилма аф Клинт өзінің өмірі бойы жұмысы арқылы байланысқа түскен құпияларды түсінуге тырысты. Ол 150-ден астам жазба кітапшасында ойлары мен зерттеулерін жазды. 1908 жылы Клинт Рудольф Штайнермен алғаш рет кездесті. Қалған бірнеше хаттың бірінде ол Штайнерден Стокгольмге келіп, "Ғибадатханаға арналған суреттер" сериясының аяқталған бөлігін, барлығы 111 картинаны көруін сұрады. Штайнер суреттерді көрді, бірақ көбінесе оның жұмыс істеу әдісі теософқа сәйкес келмейтінін айтып, таңғалдырмады. Х. П. Блаватскаяның айтуынша, медиумдық - бұрыс тәжірибе, ол өз ұстаздарын оккультизм мен қара сиқырдың қателесуіне алып келеді. Алайда, кездесу барысында Штайнер Клинттің замандастары олардың суреттерін қабылдай алмайтынын және түсінбейтінін, оларды түсіну үшін тағы 50 жыл қажет болатынын айтты. Штайнер өзіне көрсетілген барлық суреттердің ішінде "Түпкілікті хаос тобы" суретіне ғана ерекше назар аударды, оларды "символикалық жағынан ең жақсы" деп атады. Штайнермен кездескеннен кейін, Клинт оның жауабына қатты күйіп, 4 жыл бойы сурет салуды тоқтатты. Штайнер Клинттің кейбір суреттерін, кейбіреулерін тіпті қолмен бояған суреттерін сақтады. Сол жылы ол әлі абстрактілі сурет салуға келмеген Василий Кандинскиймен танысады. Кейбір өнер тарихшылары Кандинскийдің суреттерді көргенін және өз абстрактілік жолын дамытып жатқанда, оларға әсер еткенін болжайды. Хилма аф Клинттің өмір бойы өзінің абстрактілі туындыларын көрмеге қоюды таңдамағаны туралы кең тараған пікірге қарамастан, соңғы жылдары Джулия Восс сияқты өнер тарихшылары аф Клинттің өз туындыларын көрсетуге тырысқанына дәлел тапты. 1920 жылы Швейцарияның Дорнах қаласында аф Клинт голланд евритмисті Пегги Клопперс Мольцермен кездесті, ол да Антропософиялық қоғамның мүшесі болды. Кейін суретші Амстердамға барып, ол жерде Клопперспен бірге өнер және сәулет журналы Wendingen редакторымен мүмкін болатын көрмені талқылады. Амстердамдық кездесулер сәтті өтпегенмен, бірнеше жылдан кейін, 1928 жылы Лондонда өткен Дүниежүзілік рухани ғылымдар конференциясында Клоперс ұйымдастыру комитетінің мүшесі болған, ең болмағанда, Клинттің абстрактілік шығармаларының бір көрмесін өткізді. Бастапқыда Клинт алынып тасталды, бірақ Клопперстің талаптан кейін, ол қатысушылар тізіміне қосылды. 1928 жылы шілдеде ол Стокгольмнен Лондонға, бірнеше үлкен суреттерімен бірге сапарлады. 1928 жылғы шілдеде Анна Кассельге жіберген хатында (тек 2018 жылы табылған) Клинт бұл төрт күндік сапарда жалғыз болмағанын жазды. Клинт саяхаттас серігін атамағанмен, Джулия Восс бұл Томазина Андерссон болған деп болжайды, ол "Бес" тобынан ежелгі дос. Восс сондай-ақ бұл суреттер "Ғибадатханаға арналған суреттер" сериясынан болған болуы мүмкін екенін айтады. 1944 жылы Хилма аф Клинт Швецияның Дьюршхольм қаласында 81 жасында көлік апатынан кейін қайтыс болды. Ол өмірінде тек бірнеше рет, көбінесе рухани конференциялар мен жиналыстарда жұмысын көрсете білді. Ол Стокгольмдегі Галерварвскыркогорден зиратында жерленген.
In 1906, at the age of 44, af Klint painted her first series of abstract paintings. The works for the Temple were created between 1906 and 1915, carried out in two phases with an interruption between 1908 and 1912. As af Klint discovered her new form of visual expression, she developed a new artistic language. Her painting became more autonomous and more intentional. The spiritual would continue to be the main source of creativity throughout the rest of her life. The collection for the Temple is 196 paintings, grouped within several sub series. When Hilma af Klint had completed works for the Temple, the spiritual guidance ended. However, she continued to pursue abstract painting, now independent from any external influence. The paintings for the Temple were mostly oil paintings, but she now also used watercolours. Her later paintings are significantly smaller in size. She painted among others a series depicting the stand points of different religions at various stages in history, as well as representations of the duality between the physical being and its equivalence on an esoteric level. As Hilma af Klint pursued her artistic and esoteric research, it is possible to perceive a certain inspiration from the artistic theories developed by the Anthroposophical Society from 1920 onward. Through her life, Hilma af Klint would seek to understand the mysteries that she had come in contact with through her work. She produced more than 150 notebooks with her thoughts and studies. In 1908 af Klint met Rudolf Steiner for the first time. In one of the few remaining letters, she asked Steiner to visit her in Stockholm and see the finished part of the Paintings for the Temple series, 111 paintings in total. Steiner did see the paintings but mostly left unimpressed, stating that her way of working was inappropriate for a theosophist. According to H. P. Blavatsky, mediumship was a faulty practice, leading its adepts on the wrong path of occultism and black magic. However, during their meeting, Steiner stated that af Klint's contemporaries would not be able to accept and understand their paintings, and it would take another 50 years to decipher them. Of all the paintings shown to him, Steiner paid special attention only to the Primordial Chaos Group, noting them as "the best symbolically". After meeting Steiner, af Klint was devastated by his response and, apparently, stopped painting for 4 years. Steiner kept photographs of some of af Klint's artworks, some of them even hand coloured. Later the same year he met Wassily Kandinsky, who had not yet come to abstract painting. Some art historians assume that Kandinsky could have seen the photographs and perhaps was influenced by them while developing his own abstract path. Despite the popular belief that Hilma af Klint had chosen to never exhibit her abstract works during her lifetime, in recent years art historians such as Julia Voss have uncovered evidence that af Klint did attempt to show her work. Around 1920 in Dornach, Switzerland, af Klint met Dutch eurythmist Peggy Kloppers Moltzer, who was also a member of The Anthroposophical Society. Later, the artist travelled to Amsterdam, where she and Kloppers discussed a possible exhibition with the editors of art and architecture magazine Wendingen. Although the Amsterdam talks were not successful, at least one exhibition of af Klint's abstract works took place in London several years later, in 1928 at the World Conference on Spiritual Science in London, for which Kloppers was a member of the organizing committee. Originally, af Klint was excluded, but after Kloppers' insistence, she was added in the list of participants. In July 1928, she sailed from Stockholm to London, along with some of her large scale paintings. In her postcard to Anna Cassel (discovered only in 2018) af Klint wrote that she was not alone during this 4 day trip. Despite af Klint not having named her traveling commpanion, Julia Voss suggests that it was most likely Thomasine Andersson, an old friend from De Fem days. Voss also suggests that it is probable that the works were from the Paintings for the Temple series. In 1944, Hilma af Klint died at 81 in Djursholm, Sweden, after a traffic accident. She had exhibited her work only a handful of times, for the most part at spiritual conferences and gatherings. She is buried at Galärvarvskyrkogården in Stockholm.
Қолтаңба стилі
Хилма Аф Клинттің кейінгі кезеңдегі абстрактты өнері (1906–1920) геометрия, бейнелеу, ғылыми зерттеулер және діни практикалардың үйлесімі арқылы символизмге терең бойлады. Ол қабықшалар мен гүлдерді қоса, ағзалық өсімді зерттеу арқылы рухани көзқараспен өмірді бейнелеуге ұмтылды. Оның жеке стиліне XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы ғылыми жаңалықтардың, сондай-ақ теософия және антропософия сияқты заманауи рухани қозғалыстардың ықпалы да зор болды. Физикалық әлемнен асып түсу және бейнелеу өнерінің шектеулерінен босану идеясы оның абстрактты суреттерінде айқын көрінеді. Оның символдық бейнелі тілі торлар, шеңберлер, спиральдар және гүл жапырақтары сияқты пішіндерді түсінуін көрсетеді – кейде схемалық, кейде биоморфты. Оның суреттері сонымен қатар әлемнің қарама-қайшылығын зерттейді. Оның өнерінде, «Де Фем» тобының автоматты суреттеріндегідей, спираль пішіндері жиі кездеседі. Осы геометриялық пішіннің өзі, мысалы спираль, өсімді, дамуды және эволюцияны білдіреді, ал түс таңдаулары да метафоралық мәнге ие. Протофеминистік суретшілердің бірі ретінде оның стилі өнердегі жоғары эстетикалық деңгейді көрсетеді.
Жеке өмір
Хилма аф Клинт ешқашан үйленбеген, тек әйелдермен бірге өмір сүрген және олармен терең достық қарым-қатынастарды бағалаған. Ол күнделік, хат немесе романтикалық қарым-қатынастар туралы қандай да бір әңгіме қалдырмаған. Осыдан кейін пайда болған қазіргі заманғы теориялар оның квир, тіпті лесбиянка болғанын айтады, сондай-ақ оның суреттері, андрогиния және гендерлік ағымдылық туралы көзқарастары квир сезімталдықты көрсетеді деп санайды. Оның өлімінен кейін 20 жыл бойы туындыларын құпия ұстау шешімін Эмили Дикинсонмен салыстырады.
Мұра
Хилма аф Клинт өсиетінде барлық абстрактілі суреттерін немере інісіне, Швеция Корольдік Әскери-теңіз флотының вице-адмиралы Эрик аф Клинтке қалдырды. Ол өзінің еңбектерінің өлімінен кейін кем дегенде 20 жыл бойы құпия сақталуын қалады. 1960 жылдардың соңында жәшіктер ашылғанда, олардың ішінде не бар екенін білетін адамдар өте аз болды. 1970 жылы оның суреттері Стокгольмдағы Moderna Museet музейіне сыйлық ретінде ұсынылды, бірақ сыйлық қабылданбады. Содан кейін Эрик аф Клинт 1970 жылдары суретшінің атын алған қорға мыңдаған сурет пен картинаны сыйға берді. Өнер тарихшысы Аке Фанттың арқасында оның өнері 1980 жылдары халықаралық көрермендерге таныстырылды, ол 1984 жылы Хельсинкиде өткен Nordik конференциясында оны таныстырды. Хилма аф Клинттің абстрактілі суреттер жинағында 1200-ден астам туынды бар. Бұл жинақ Швецияның Стокгольм қаласындағы Хилма аф Клинт қорына тиесілі және олар басқарады. 2017 жылы норвегиялық Snøhetta архитектура фирмасы Стокгольмнің оңтүстігіндегі Ярна қаласында аф Клинтқа арналған көрме орталығының жобасын ұсынды, құрылысының бағасы шамамен 6 миллионнан 7,5 миллион евроға дейін бағаланды.
Мәдени сілтемелер
Хилма аф Клинт және оның туындылары 2016 жылғы "Жеке сатып алушы" фильмінде көрсетіледі, онда Кристен Стюарт сомдаған басты кейіпкер рухтардан шабыттанған өнерді зерттейді. Джейн Уивер Хилма аф Клинттің еңбегін "Қазіргі космология" үшін шабыт көзі ретінде айтады. Аф Клинт неміс режиссері Халина Дыршканың 2019 жылғы толық метражды деректі фильмі "Көрінбейтіннен әрі – Хилма аф Клинт" тақырыбы болды. Аф Клинттің туындылары 2020 жылғы София Богданович жазған және түсірген "Нүкте және сызықтан жазықтыққа" қысқаметражды фильмінде ұсынылған. Қысқа фильмде Соломон Р. Гуггенхайм мұражайының 2018 жылғы "Хилма аф Клинт: Келешекке арналған суреттер" көрмесі орнатылып жатқанда көрсетіледі. "Hilma" (2022) – Лассе Холстремнің режиссерлік еткен, оның қызы Тора Холстремнің Хилма рөлінде ойнаған ағылшын тіліндегі шведтік тарихи фильмі. Аф Клинттің туындыларын "Мадам Бланктың құпиялары" сериалының 1-ші маусымының 4-ші эпизодында көруге болады.
Көрмелер (өлімнен кейін)
"Хильма Аф Клинт: Болашаққа арналған суреттер" атты Соломон Р. Гуггенхайм мұражайының 2019 жылғы көрмесіне 600 000-нан астам адам келді, бұл мұражайдың 60 жылдық тарихындағы ең көпқатысқан көрме.