Кіріспе

"Ексесс" операциясы – 1941 жылғы қаңтарда Мальта, Александрия және Грекияға британдық жүк конвойлерінің бірнеше сапары. Бұл операция Жерорта теңізінде Люфтваффе әуе шабуылына қарсы ұшақтарымен алғаш рет кездесті. Барлық жүк тасымалдаушы кемелер өздерінің бағытына жетті. "Галлант" эсминегі итальяндық миналардың салдарынан істен шықты, ал Орталық державалардың бомбалаушылары "Саутгемптон" крейсеріне және "Иллюстриус" авианосегіне ауыр зақым келтірді.

Өмірбаян

Италияның 1940 жылғы 10 маусымда соғыс жариялауы Екінші дүниежүзілік соғысты Жерорта теңізіне әкелді және Регия Аэронаутиканы Үнді мұхиты портына қарайтын дәстүрлі британдық теңіз жолының бағытында орналастырды, ал Регия Марина британдық теңіз күшіне қарсы тұруға қолда бар линкорлар, крейсерлер және су асты кемелерінің санын шамамен үш есеге арттырды. Корольдік флот Шығыс Жерорта теңізін, ал Франция Батыс Жерорта теңізін бақылап тұрды, бірақ Компиендегі екінші келісім 1940 жылғы 25 маусымда француз флотын одақтан шығарды. Гибралтар мен Александриядағы базалардан Корольдік флот Мальтаны Орталық Жерорта теңізіндегі база ретінде сақтап қалу үшін конвойлермен жабдықтауға тырысты. Италия 1940 жылғы қыркүйекте Ливиядан Мысырға, ал 1940 жылғы қазанда Албаниядан Грекияға шабуыл жасағанда Корольдік флот Жерорта теңізі флотының басым бөлігін Александрияда ұстады және Гибралтарда рейдтер үшін H күшін пайдаланды. 1940 жылғы қараша айының басында британдықтардың Грекиядағы итальяндық шабуылды тоқтатуы және Таранто шайқасында Литторио, Конте ди Кавур және Дюилио итальяндық линкорларын жарамсыз етуі Мальта мен Грецияны жабдықтауға серпіліс пен мүмкіндік берді.

Қатысушы

Конвой MC 4 құрамында Гибралтарда төрт жүк кемесі болды; Clan Cumming, Clan MacDonald және Empire Song Пирейге арналған материалдарды тасымалдады. Essex Мальтаға тұқымдық картоптың, оқ-дәрінің және он екі Hawker Hurricane-ның жиналған жәшіктерін алып келді. Конвой MW 5 Александриядағы Бреконшир және Клан Маколей жүк кемелерінен тұрды, олардың жүгі Мальтаға бағытталған. Конвой ME 6 тоғыз жүк кемесінен құралды, олар Мальтада Александрияға аттануды күтті. A күші , , , , , , , , және кемелерінен тұрды, олар Александриядан жүзіп, Скерки банктерінен шығысқа қарай MC 4, MW 5 және ME 6 конвойларын қорғауға тиіс болды. B күші , , және кемелері Эгей теңізінен Мальтаға 500 әскери қызметкер мен авиаторларды тасымалдап, Мальтада жолаушыларын түсіргеннен кейін MC 4 конвойына қосылатын болды. C күші MW 5 конвойын , ал D күші мен , Александриядан Gloxinia, , және жанармай құюшы Brambleleaf кемелерімен Суда шығанағына дейін, содан әрі жүзуге тиіс болды. F күші MC 4 конвойын , , , және төрт жүз сарбаз бен авиаторларды Мальтаға жеткізіп, жабуға тиіс болды. H күші MC 4 конвойын Гибралтадан Скерки банктеріне дейін , , , , , , , және кемелерімен Мальтаға алты Fairey Swordfish ұшағын жеткізіп қорғады.

Тірек

Fliegerkorps X-тің 500 кемеге қарсы ұшағы Норвегиядан Сицилияға Оқпан конвойларын қорғау және британ конвойларының Мальтаға өтуіне кедергі келтіру үшін жөнелтілуде болды.

1941 жылдың 6 қаңтары

MC 4 конвойы Гибралтардан шығып, Атлант мұхитына бет бұрғандай болып, ал қараңғы түскен соң Мальтаға бұрылды, Гибралтар маңындағы Орталық державалардың тыңшыларын жаңылыстыру мақсатында.

7 қаңтар

H күштері Гибралтардан MC 4 конвойын қаптау үшін шықты. А, D күштері және MW 5 конвойы С күшімен бірге Александриядан, ал B күші Эгей теңізінен Мальтаға қарай жолға шықты. Сол күні түстен кейін итальяндық әуе барлаулары А күшін таба алды.

8 қаңтар

"B" күші жолаушыларын Мальтаға түсіріп, батысқа қарай "MC 4" конвойымен кездесу үшін жол тартты. "Веллингтон" бомбалаушылары Неапольді бомбалап, итальяндық "Джулио Чезаре" линкорына үш жақын маңдайда соққы берді, соның салдарынан Италияның жалғыз қолданыстағы линкоры "Витторио Венето" конвойлардың жақындап келе жатқанынан қашқанға мәжбүр болды.

9 қаңтар

А күшіне Д күші қосылды және Мальтаның оңтүстік-шығысында В күші MC 4 конвойымен бірікті; MC 4 конвойы мен H күші итальяндық ұшақтармен анықталды және Сардиниядан келген он SM.79 ұшағымен шабуылға ұшырады. "Арк Роял" әуе кемесінен Fairey Fulmars екі SM.79 ұшағын атып түсірді, ал кейіннен 15 Fiat CR.42 Falco бомба тасымалдаған шабуылы да сәтсіз аяқталды. H күші сол күні түстен кейін MC 4 конвойын қалдырды, содан кейін Ark Royal Мальтаны қорғау үшін алты Swordfish ұшағын ұшырды; A күші кешкі мезгілде MC 4 конвойымен бірікті.

10 қаңтар

Ла Специядан шыққан итальяндық кемелер H күшін таба алмады. Италиялық су асты кемесі Ruggiero Settimo және торпедалық қайықтар Circe және Vega (командир Джузеппе Фонтананың басқаруымен) MC 4 конвойына торпеда шабуылы жасады, бірақ сәттілік болмады. Bonaventure және Hereward 08:30-да Пантеллариядан оңтүстікке қарай Vega-ны баттырды, ал Circe зақымсыз қашып кетті. Bonaventure-ға жеңіл зақым келді, екі адам қаза тапты; соғыста оқ-дәрісінің 75 пайызы жұмсалды. Vega экипажының екеуі аман қалды. Британдық конвойды маршрутынан оңтүстікке ықпал еткен шайқастан кейін, Gallant 08:35-те теңіз минасына соқтығысты. Mohawk, Gallant-ты Мальтаға қарай сүйреп әкелді, ал B күшінің крейсерлері әуе шабуылынан қорғады. MC 4 және MW 5 конвойлары Мальтаға жетті, ал ME 6 конвойы Александрияға жол тартты. Illustrious-тан ұшқан Fulmar 09:30-да A күшін ұшып келе жатқан итальяндық ұшақты атып түсірді. 12:30-да радар көкжиегінің астынан жақындаған екі SM.79-дың шабуылынан Valiant қашып құтылды. SM.79-ға қарсы әуе патруліндегі Fulmar биіктігін төмендеткенде, 12:35-те A күшіне KG 26-дан 18 He 111 және StG 1 және StG 2-ден 43 Ju 87 шабуыл жасады, оларды ZG 26-дан 10 Bf 110 сүйемелдеді. Illustrious Fulmar және Swordfish патрульдік ұшақтарын ұшыруды аяқтады. Illustrious негізгі нысана болды және жарылған бомбалардың су бұрқақтары мен тұманмен қоршалды. Кейбір бомбалаушылар 12 000 фут биіктіктен секіріп, Illustrious-тың түтін құбырының биіктігінен төмен түскенде ғана бомбаны түсірді. SM.79-ды қуған бес Fulmar әуе патрулі Valiant-қа шабуыл жасағандықтан қайта оралмады, ал жаңадан ұшырылған төрт Fulmar шабуылды тоқтату үшін жеткілікті биіктікке көтеріле алмады. Fulmar, A күшін бомбалау кезінде 8 жау ұшағын жойды, олар Мальта әуежайларына жанармай құю және қайта қарулану үшін ұшып бара жатқан еді. Warspite бомбадан жеңіл зақым алды. Illustrious кемесіне бес бомба тиді, оның біреуі жарылмады, ал жақын жердегі жарылыс рульдік механизмді бұзды. Төмендетілген лифтқа тиген бомба ангарға үлкен зақым келтірді, ұшақтарды жөндеушілердің көптегені зардап шекті, тоғыз Swordfish және бес Fulmar жойылды. 15:30-да Illustrious қозғалтқыштармен Мальтаға бет бұрды. Бомбалау шабуылдары жалғасты. Жеті SM.79 зениттік оқтардың күшті атысынан шабуылдан бас тартты, бірақ 16:00-де алты итальяндық Ju 87 тағы бір бомба тигізіп, екі жақын жерде жарылыс жасады. 14 неміс Ju 87 Valiant және Janus-ты өткізіп жіберді, ал кейінірек 14 He 111 шабуылы да тиімсіз болды. Illustrious 21:30-да Мальтаға жетті, кеме Мальтадан кетер алдында 126 адам қаза тауып, 91 адам жараланды.

11 қаңтар

Галлант таңертең Мальтаның Гранд-Харборында жағаға отырды және ешқашан жөнделмеді. Мохок және B күштерінің крейсерлері Мальтадан A күштеріне қосылу үшін келе жатқанда, 15:20-де күннен шабуыл жасаған II/St. G.2 эскадрильясының 12 Ju 87R бомбалаушыларынан кенеттен шабуылға ұшырады. Глостер бомбадан зардап шекті, бірақ бомба жарылмады, ал Саутгемптонға екі бомба тиді, нәтижесінде сексен адам қаза тауып, өрт шықты, содан кейін кеме Мальтаның шығысында батырылды. H күштері Гибралтарға қайтып келді.

12 қаңтар

А күші Криттің батысында В күшімен, Д күшінің крейсерлерімен, сондай-ақ Александриядан келген линкор және ұшақ тасымалдаушымен күшейтілді.

13 қаңтар

ME 6 конвойы Александрияға келді.

"Арғымақ" жарылысы

Мальталықтар "Даңқты шабуыл" деп атаған оқиға 10 және 11 қаңтардағы шабуылдар кезінде таусылған бомба қоры толықтырылғанда басталды, содан кейін Орталық державалар "Иллюстриус" кемесі жөндеуден бұрын жойылсын деп барынша күш салды. 16 қаңтардағы әуе шабуылы кезінде "Иллюстриус" және "Эссекс" кемелері зардап шекті. Он Macchi C.202, он CR.42 және жиырма Bf 110 ұшағы 44 Ju 87 ұшағын сүйемелдеді. Гранд-Харборда жарылған бомбалар көптеген балықтарды өлтірді, олар шабуылдан кейін жиналып, желінді. "Иллюстриус" кемесі ауыр зақым алмады, бірақ "Эссекс" кемесінің машина бөлімінде бомба жарылып, 15 адам қаза тауып, 23 адам жарақат алды. 17 қаңтарда тағы бір ауыр әуе шабуылы болды, ал "Иллюстриус" 18 қаңтардағы әуе шабуылында қайта зақымданды. "Иллюстриус" 19 қаңтардағы соңғы үлкен шабуылдан зақым алмады. "Иллюстриус" 23 қаңтарда Мальтадан кетіп қалды, бірақ оның "Фулмар" ұшақтары аралды қорғау үшін қалды. "Иллюстриус" 25 қаңтарда Александрияға жеткеннен кейін қосымша жөндеу жұмыстарын аяқтады, бірақ толық жауынгерлік қабілетін қалпына келтіру үшін АҚШ кеме жасаушылықтарына сапар қажет болды.

Шығындар

1941 жылы 10 қаңтарда "Иллюстриус" кемесін қорғау кезінде "Фейри Фулмар" истребительдері мен Корольдік теңіз-жаяу әскерінің зенитшілері кем дегенде жеті ұшақты атып түсірді, соның салдарынан бір "Фулмар" жойылды. "Ексесс" операциясы барысында ең бірде-бір сауда кемесі жоғалған жоқ, бірақ Корольдік теңіз флоты бір крейсерді батырып, бір эсминецті жөндеуге келмейтіндей етіп зақымдады.