Кіріспе

VII ғасырда язычник англосаксондықтар негізінен Римнен жіберілген миссионерлер арқылы христиан дініне көшті. Кельттік христиандықты қолдаушы Ионадан келген ирланд миссионерлері Нортумбрияның дінге өтуіне зор ықпал етті, бірақ 664 жылғы Уитби Синодынан кейін англосаксон шіркеуі Папаға бағынды.

Өмірбаян

Римдық Британиядағы христиан діні кем дегенде 3 ғасырда пайда болды. Оны саудагерлер, көшпенділер және легионерлер әкелді. 314 жылы Арль соборында Британиядан үш епископ қатысты. Олар – Эборакум (Йорк) қаласынан Эбориус, Лондиниум (Лондон) қаласынан Реститут және Адельфиус (оның епископтығының орналасқан жері белгісіз). Осы үш епископтың қатысуы 4 ғасырдың басында британдық шіркеудің аймақтық принцип бойынша ұйымдасқандығын және ерекше епископтық иерархиясы болғандығын көрсетеді. Рим-британдықтардың қаншалықты кеңінен христиан дінін қабылдағаны белгісіз. Римдік виллалардан табылған археологиялық деректер кейбір аристократтардың христиан болғанын көрсетеді, бірақ қалалық шіркеулердің болуына аз дәлел бар. 5 ғасырда римдік билік аяқталып, рим-британдық қоғам құлдырады. Англияда англосаксон қоныстану осы кезеңде басталды. Англосаксондықтар – басып алушылар, көшпенділер және сіңірілген жергілікті халықтардың қосындысы еді. Римдіктердің шығуынша, германдық әскерлер Британияда foederati ретінде орналасқан. Рим әскері кеткеннен кейін, британдықтар Англияны қорғау үшін англосаксондықтарды жалдады, бірақ олар 442 жылы британдық билеушілеріне қарсы бүлік көтерді. Жаңа келгендер ақырында Англияны жаулап алды, ал олардың діні – англосаксондық мәсіхші емес діні үстемдік құрды. Дегенмен, Уэльс және Корнуолл британдықтары христиан дінін ұстануын жалғастырды.

Кент

VI ғасырдың соңында ағылшын-саксон патшалықтарының ең қуатты билеушісі Кенттік Этельберт болды, оның иеліктері солтүстікке қарай Хамбер өзеніне дейін жеткен. Ол франк ханшайымы Берта Париждікке үйленді, ол Шариберт I мен оның әйелі Ингоберганың қызы еді. Кент пен франктар арасында мықты сауда байланыстары болды. Оның дінін сақтауына рұқсат етілсе, ғана некеге келісілді. Ол өзімен бірге руханиятшысы Лиудхардты әкелді. Берта үшін Кентербери қаласының сыртында бұрынғы рим шіркеуі қайта жаңартылды. Турлық Әулие Мартинге арналған бұл шіркеу оның жеке ғибадатханасы болды.

Григориандық миссия

595 жылы папа Григорий I өзінің римдік қасиетті Андрей монастырының преоры Августинді Кентке миссия басқару үшін жіберді. 597 жылы Августин Танет аралына келді және өзінің базасын Кантербери қаласында орналастырды. Этельберт 601 жылға дейін христиан дінін қабылдады, содан кейін басқалары да дінге өтті. Келесі жылы ол Әулие Петір мен Пауыл монастырын құрды. 604 жылы Августин қайтыс болғаннан кейін монастырь оның атымен аталып, ақырында миссионерлік мектепке айналды. Этельберттің ықпалымен оның жүрегі туысқан Эссекстің Сэберхті де, Шығыс Англияның Рэдвалды да христиан дініне көшті, бірақ Рэдвалд ескі құдайларға арналған құрбандық ошағын сақтап қалды. 601 жылы папа Григорий Августинге көмек көрсету үшін қосымша миссионерлер жіберді. Олардың арасында монах Меллитус та болды. Григорий "Меллитусқа хат" (Epistola ad Mellitum) деген хатында жергілікті храмдарды христиандыққа бейімдеуді кеңес берді және Августиннен мүмкіндігінше, христиандыққа өтуді жеңілдету үшін, пұтқа табынушылық амалдарын шейіттердің құрметке арналған рәсімдерге немесе мерекелеуге айналдыруды сұрады. 604 жылы Августин Меллитусты Шығыс Саксондардың епископы етіп тағайындады. Ол өзінің резиденциясын Лондондағы шіркеуде орналастырды, бұл шіркеуді Этельберт, емес Сэберхт салған болатын. Августиннің тағы бір серігі Юстус болды, оған Этельберт Рочестердің жанында, Кентте шіркеу салдырды. 604 жылы Августин қайтыс болғаннан кейін, оның орнын алғашқы миссияның мүшесі Кентерберийлік Лоренс иеленді.

Солтүстік

Римдіктер кеткеннен кейін, Британиядағы шіркеу континенттегі шіркеуден оқшауланып, тәсілдерінде айырмашылықтар пайда болды. Олардың дәстүрі көбінесе «Келттік христиандығы» деп аталады. Ол Римдік шіркеуге қарағанда монастырьлық өмірге көбірек бағытталған, ал ол епархиялық басқаруды жақтады, сонымен қатар шашты қырқу стилі мен Пасха күнін белгілеуде де ерекшеліктер болды. Оңтүстік және шығыс жағалаулары отарлаушылардың алғашқы және ең көп санымен қоныстанған аймақтар болды, сондықтан римдік-британдық биліктен англосаксондық билікке ең ерте ауысты. Британ дін қызметкерлері солтүстік және батыста белсенділігін жалғастырды. 603 жыл шамасында Августинмен кездескеннен кейін британдық епископтар оны өз архиепископтары ретінде мойындаудан бас тартты. Оның ізбасары, Кентерберийлік Лаврентий, епископ Даганның римдік миссионерлермен бір шатырдың астында тұрудан және олармен бірге тамақтанудан бас тартқанын айтты. Британ дін қызметкерлері англосаксондықтарды дінге көшіруге ешқандай әрекет жасаған жоқ. Берникиялық Этельфрит көршілес Дейра патшалығын басып алғанда, Дейралық Элланың ұлы Эдвин елден қашып кетті. 616 жыл шамасында Честер шайқасында Этельфрит әскерлеріне Дидегі Бангор аббаттығының монахтарына шабуыл жасауға бұйрық берді: «Егер олар бізге қарсы құдайларына шақырып, шын мәнінде, қару ұстамаса да, дұғаларымен бізге қарсы күрессе, онда олар бізге қарсы соғысады». Одан кейін Эдвинге қарсы шайқаста Этельфрит қаза тапты, ал Эдвин Шығыс Англияның Редвальдтың қолдауымен таққа отырды. Эдвин Кент патшасы Этельберттің қызы, Кент патшасы Эадбальдтың қарындасы, христиан Этельбурға үйленді. Олардың неке шартында оған өзінің дінін сақтауға рұқсат берілді. Этельбур солтүстікке, Эдвиннің сарайына сапар шеккенде, Йорк миссионері Паулин оны сүйреп әкелді. Эдвин, содан кейін оның сарайындағылар да христиан дініне кірді. Эдвин 633 жылы Хэтфилд Чейз шайқасында қаза тапқаннан кейін Этельбур және оның балалары Паулинмен бірге Кенттегі ағасының сарайына оралды. Джеймс Диакон Линдсей патшалығында миссионер болып қызмет ету үшін қалды, бірақ Берникия мен Дейра қайтадан язычничествоға қайтты.

Аралдық миссиялар

Христиан дінінің Ирландияға таралуы 5 ғасырға дейін, болжам бойынша, Рим Британиясымен байланыстар арқылы жүрді. 431 жылы папа Селестин I Палладийді епископ етіп бекітіп, оны "Христосқа сенетін скоттарға" қызмет ету үшін Ирландияға жіберді. Ирландиялық монахтар, мысалы, Клонардтық Финниан, Ұлыбританияда, Кадок Ақылдының Ланкарфан монастырында және басқа жерлерде білім алды. Кейіннен Ирландияда монастырьлар құрылғанда, Рипондық Эгберт және Мерсиялық Чад сияқты британдық монахтар Ирландияға келді. 563 жылы Колумба туған жері Ирландиядан Дал Риатаға келіп, Ионада жер алды. Бұл оның пикттерге уағыздау миссиясының орталығына айналды. 616 жылы Нортумбрияның Этельфрит Эдвин мен Рэдвалдқа қарсы шайқаста қаза болғаннан кейін, оның ұлдары жер аударып кетті. Олардың біраз уақыты Дал Риата патшалығында өтті, онда Нортумбриялық Освальд христиан дініне кірді. Эдвиннің мұрагерлері Гвинедтің Кадуаллон ап Кадфанның қолынан қаза тапқаннан кейін Освальд жер аударылудан оралып, таққа талап етті. Ол Хэвенфилд шайқасында Кадуаллон мен Мерсиялық Пенданың біріккен әскерлерін жеңді. 634 жылы Ионада жер аударылып жүрген Освальд аббат Сэген мак Фиахнаиден Нортумбрияға миссионерлер жіберуін өтінді. Бірінші болып Корман есімді епископ жіберілді, бірақ ол қаталдығымен көптеген адамдарды ренжітіп, сәтсіздікке ұшырап Ионаға оралды, сонымен қатар Нортумбриялықтардың дінге келмейтінін хабарлады. Айдан Корманның әдістерін сынап, оның орнына жіберілді. Освальд Айданға Бамбург сарайының жанындағы Линдисфарн аралын сыйлады. Освальд ағылшын және ирланд тілдерін білгендіктен, көбінесе Айдан үшін аудармашы болып жұмыс істеді. Айдан Нортумбрияда шіркеулер, монастырьлар мен мектептер салдырды. Линдисфарн Айдан, Катберт, Эадфрит және Эадберт тұсында Арал христиандығының маңызды орталығы болды. Катберттің қабірі қажылық орталығына айналды.

Монастырь негіздері

630 жылы Кенттің Эдбальдтың қызы Эансвит Фолкстоун аббаттығын құрды. Вильгельм Малмсберидің айтуынша, Редвальдтың Шығыс Англияның Сигеберт деген әкесінің баласы болған, ол біраз уақыт Галлияда сүргінде жүріп, сонда христиан дініне кірген. Өгей ағасы Эорпвальд өлтірілгеннен кейін, Сигеберт қайтып келіп, Шығыс Англияны биледі. Сигеберттің дінге өтуі оның патшалық билікке ие болуына себеп болуы мүмкін, өйткені сол кезде Нортумбрияның Эдвин және Кенттің Эдбальд христиан болған. 631 жылы Бургундиялық Феликс Кентербериге келді, ал архиепископ Хонорий оны Сигебертке жіберді. Албан Батлердің айтуынша, Сигеберт Феликспен Галлияда танысқан және Феликстің англосаксондық Англияға келуіне себепкер болған. Феликс өзінің епископтық ордасын Доммокта және Сохам аббаттығында құрды. Феликстің ерте тәрбиесі Люксеуил аббаттығының ирландтық дәстүрімен байланысты болғанымен, оның Кентербериге адалдығы Шығыс Англиядағы шіркеудің римдік нормаларды сақтауына көмектесті. 633 жылы Сигеберт Ирландиядан Фурсиді және оның бауырлары Фойлан мен Ультанды қабылдап, оларға Кноберсбургте аббаттық құру үшін жер берді. Феликс пен Фурси көптеген адамдарды дінге өткізіп, Сигеберттің патшалығында көптеген шіркеулер салды. Шамамен сол уақытта Сигеберт Беодричесвортта монастырь құрды. Уитбидің Хилдасы Нортумбрияның Эдвиннің шөбересі еді. 627 жылы Эдвин және оның үйі христиан дінін қабылдады. Эдвин Хэтфилд Чейз шайқасында қаза тапқаннан кейін, жесір патшайым Этельбур, оның балалары және Хилда Кентке оралды, енді Кентті Этельбурдың ағасы Эдбальд биледі. Этельбур Лиминге аббаттығын құрды, бұл жаңа англосаксон патшалықтарында салынған алғашқы діни орындардың бірі. Бұл екі қабатты монастырь, римдік қираған жерлерге салынған. Этельбур алғашқы аббатица болды. Хилда патшайым аббатицамен бірге қалды деп есептеледі. 647 жылға дейін Хилда туралы ештеңе белгілі емес, ол Галлиядағы Челлес аббаттығында үлкен әпкесі Хирсвитке қосылмауға шешім қабылдады, содан кейін Хилда солтүстікке қайтты. (Челлес қаласын Англосаксон патшайымы Батильда, Кловис II-нің әйелі құрған болатын.) Хилда Уэр өзенінің сағасына жақын жердегі шағын жер теліміне қоныстанды, онда Линдсфарннан келген Эйданның басшылығымен діни өмірге кірді. 649 жылы ол оны бұрын ирландтық усақ тіршілікке бейім Хьеу құрған Хартлпул аббаттығының екі қабатты монастырының аббатицасы етіп тағайындады. 655 жылы Винвед шайқасында Мерсияның Пендасы үстінен жеңіске жеткеніне ризашылық білдіріп, Освиу өзінің бір жастағы қызы Эльфледиді өзінің туысы Хилдаға тәрбиелеу үшін берді. (Хилда Нортумбрияның Эдвиннің шөбересі еді; Освиу Эдвиннің қарындасы Аханың ұлы еді.) Екі жылдан кейін Освиу Стреоншалда (кейін Уитби деп аталды) екі қабатты монастырь құрып, Хилданы аббатица етіп тағайындады. Эльфлед сонда өсті. Аббаттық Дейра патшалығының жетекші патшалық монастырына, білім орталығына және патшалық отбасының зират орнына айналды.

Қан кешуді шешу

Кент патшасы Эорменред – Кент патшасы Эдбальдтың ұлы және Кент патшасы Этельберттің немересі. Әкесі қайтыс болғаннан кейін оның ағасы Еорценберт патша болды. Эорменредтің патша ретінде сипатталуы оның ағасымен бірлесіп билік құрғанын немесе белгілі бір аймақта бағынышты патша ретінде билік құрғанын көрсетеді. Ол қайтыс болғаннан кейін оның екі кішкентай ұлы ағасы, Еорценберт патшаның қамқорлығына берілді, ал ол қайтыс болғаннан кейін оның ұлы Эгберт патша болды. Эгберт патшаның кеңесшісі Тунордың араласуымен Эорменредтің ұлдары өлтірілді. Бұл іске патшаның келісімін бергені немесе бұйрық бергені айтылады. Осы туыстық қырқыстың туындауына жол бермеу үшін Эгберт өлтірілген князьдер үшін олардың әпкесіне құн төлеуге келісті. (Құн төлеу – ерте германдық қоғамдағы маңызды құқықтық тетік; сол кездегі заңдық өтемақының тағы бір кең таралған түрі – қан кек алу. Төлем әдетте отбасыға немесе руға төленеді.) Аңыз бойынша, Домне Эафке оның үй жануары – едік бір айналымда жүгіре алатын жер мөлшері ұсынылды (немесе сұралды). Нәтижесінде, керемет оқиға немесе иесінің басшылығымен, ол Танеттегі жердің сексен сулунгын құн төлеу ретінде алды, оның үстінде Мистер-ин-Танеттегі Әйелі Милдред монастырын салуға мүмкіндік алды. Осуин шайқасқа түсуден бас тартып, Гиллингке және досы граф Хумвальдтың үйіне шегінді. Хумвальд Осуинге сатқындық жасап, оны Освиудың әскерлеріне тапсырды, олар Осуинды өлтірді. Англо-саксон мәдениетінде өлтірілген адамның ең жақын туыстары өлімге кек алуға тырысады немесе оның орнына басқа да әділдік талап етеді (мысалы, құн төлеу). Алайда, Осуиннің ең жақын туысы – Освиудың әйелі Эанфлед болды, сонымен қатар Осуиннің екінші туысы да еді. Эанфлед туысының өлтірілуі үшін үлкен құн төлеуді талап етті, оны Гиллинг аббаттығын құру үшін пайдаланды. Монастырь екі отбасының туыстарымен толықтырылды және Осуиудың құтқарылуы және Осуиннің жаны үшін дұға ету міндеті берілді. Осуиннің өлімінен кейін монастырьды құру арқылы Освиу мен Эанфлед қырқыстың туындауына жол бермеді.

Уитби Синоды (664 ж.)

660-шы жылдардың басында Иона монахтарынан келген аралдық христиандық солтүстік және батыста қалыпты болды, ал Августин әкелген римдік дәстүр оңтүстікте кеңінен таралды. Нортумбрия патшасы Освиу Ионадан келген миссионер монахтардың дәстүрін ұстанды, ал Кентте тәрбиеленген патшайым Эанфлед римдік дәстүрді ұстанды. Соның салдарынан, сарайдың бір бөлігі Пасханы тойлап, екінші бөлігі ораза ұстады. Ол кезде Кент, Эссекс және Шығыс Англия римдік тәжірибені ұстанды. Освиудің үлкен ұлы Альфрит, Ригедтің Риаинфелт ұлы, римдік ұстанымды қолдаған сияқты. Уэссекстік Сенвалл, Римнен жақында оралған Нортумбриялық шіркеу қызметкері Уилфридті, римдік әдет-ғұрыптар мен литургияны жақсы білетін дін қызметкері ретінде Альфритке ұсынды. Альфрит Уилфридке Рипон қаласында жақында құрған монастырын сыйлады. Уилфрид, римдік әдет-ғұрыптарға бағынбағандықтан, аббат Эатаны қуды, ал Эата Мелроузға қайтып оралды. Уилфрид Рипонға Әйіргі Святой Бенедикт Ережесінің бір түрін енгізді. 664 жылы патша Освиу бұл мәселені талқылау үшін Хилд монастырында кеңес өткізді. Кельттік тарапты аббатисса Хильда, Линдисфарн епископы Колман және Лæстингау епископы Сед басқарды. 653 жылы Освиудің қызы Алхфлед пен Мерсиялық Пеаданың некесіне орай, Освиу Мерсияның орталық аймалдарын уағыздау үшін Седті жіберді. Римдік тарапты Уилфрид пен Агильберт басқарды. Кездесу, әртүрлі тілдерде жүргізілгендіктен, толығымен тегіс өтпеді, олардың арасында көне ирланд, көне ағылшын, франк және көне уэльс тілдері, сондай-ақ латын тілі болуы мүмкін. Беденің айтуынша, Сед екі тарапқа да аударма жасаған. Седтің тілдерге қабілеті, сондай-ақ патшаның сенімді елшісі ретіндегі оның мәртебесі, оны келіссөздердегі маңызды тұлғаға айналдырды. Оның дағдылары Киелі Рухтың болуының эсхатологиялық белгісі ретінде қарастырылды, бұл Киелі кітаптағы Вавилон мұнарасы туралы оқиғаға қайшы келді. Колман Әйіргі Иоаннның тәжірибесіне, ал Уилфрид Әйіргі Петірдің тәжірибесіне сүйенді. Освиу кельттік емес, римдік тәжірибені ұстануға шешім қабылдады, ол: «Мен енді Аспан патшалығының есіктерін ұстап тұрғанның бұйрықтарына қарсы келе алмаймын, әйтпесе ол мені қабылдамауы мүмкін» деді. Конференциядан кейін біраз уақыт өткен соң Колман Линдисфарн кафедрасынан бас тартып, Ирландияға оралды.

Англосаксондық әулиелер

Англосаксондық бірнеше әулиелер патшалық әулетпен байланысты. Кент патшасы Этельберт және оның әйелі, патшайым Берта, англосаксондықтар арасында христиан дінін орнатудағы рөлі үшін кейін қасиеттілер деп есептелді. Олардың немересі Эйнсвит 630 жылы англосаксон патшалықтарында әйелдерге арналған алғашқы монастырь – Фолкстоун аббаттығын құрды. Оның әпкесі Этельбур шамамен 634 жылы Кенттің оңтүстік жағалауындағы Фолкстоуннан солтүстік-батысқа қарай төрт шақырымдай қашықтықта Лайминге аббаттығын негіздеді. Көптеген жағдайларда, адамдар сарайдан шығып, діни өмірге кешіп отырды. Король Этельберт пен королева Бертаның шөберелері, әртүрлі монастырьлардағы әйелдердің басшылары болған Милдрит, Милдбурх және Милдгит қасиеттілер ретінде құрметтелді. Нортумбриялық Сеолвульф тағынан бас тартып, Линдисфарн монастырына кірді. Кейбір жағдайларда, патшалық әулетінің мүшесінің өлімі көбінесе саяси себептермен болған жағдайда, ол жағдайларға байланысты шейіт ретінде қарастырылды. Қырғынға ұшыраған князьдер Этельред пен Этельберт кейін қасиеттілер мен шейіттер ретінде еске алынды. Деиралық Освин өзінің жауы және туысы Берникиялық Освиудің әскерлеріне сенімді досы сатқан. Беде Освинды "барлық адамдарға өте жомарт, ең бастысы – қарапайым, бойы ұзын, әдемі мінезді, жағымды сөйлеумен және тартымды әдеппен" деп сипаттаған. Сол сияқты, Уайт аралының Арвальдтың ұлдары Вессекстің Кэдвалласына сатқындыққа ұшырады, бірақ олар өлімге кесілгенге дейін Хреутфордтың аббаты Цинибертпен крещениеден өткендіктен, қасиеттілер деп есептелді. Эдуард шейіт өзінің әкесінің әйелі, королева Эльфтрит және оның әкесінің ұлы Этельредтің үйіне барғанда, жылқыдан түсіп бара жатып пышақталды, бірақ оның өте ізгі болғанына ешқандай дәлел жоқ. Патшалар осындай культтармен байланыстарын таққа таласушыларға қарсы заңдылықты дәлелдеу үшін пайдалана алды. Әулетте қасиетті адамның болуы оның беделін арттырған болуы мүмкін. Нақты бір культті насихаттау патшалық отбасыға белгілі бір аймаққа саяси үстемдік орнатуға көмектескен болуы мүмкін, әсіресе егер ол аймақ жақында бағындырылған болса.

Англо-саксондық миссия континентте

644 жылы Рипондық жиырма бес жасар Экгберт Рат Мелсиги монастырында оқушы болғанда, ол және көптеген басқалар обаға шалдықты. Егер жазылса, туған жері Ұлыбританиядан мәңгілік саяхатқа шығып, күнәсін тазалау үшін ораза ұстап, дұға ететін өмір сүремін деп уәде берді. Ол фриздерге миссионерлік сапар ұйымдастыруға кірісті, бірақ Мелрозе аббаты Сент-Бойзильдің шәкірті болған монахтың оған айтқан көрінен кейін бұл сапардан бас тартты. Содан кейін Экгберт басқаларды да жинады. 677 жылы Йорк епископы Уилфрид Нортумбрия королі Эгфритпен келіспей, лауазымынан қуылды. Уилфрид Эгфриттің шешіміне шағымдану үшін Римге сапарлады. Жолда ол 678 жылдың көп бөлігін фриздердің билеушісі Альдгислдің сарайында өткізді. Вильфридтің Англо-саксон елдерінен континентке жолы бұрылып, Фризияға келуі мүмкін; немесе ол Неустриядан қашу үшін Фризия арқылы саяхаттауды жоспарлаған болуы мүмкін, өйткені сарай басқарушысы Эбройн Вильфридті ұнатпаған. Виллеброд Вильфридтің ықпалымен өсті, Рипондық Экгберттен білім алды және он екі жыл Рат Мелсиги аббаттығында тұрды. 690 жылы Экгберт оны және он бір серігін фриздерді христиан дініне өткізу үшін жіберді. 695 жылы Виллеброд Римде Утрехт епископы болып тағайындалды. 698 жылы ол Эхтернах аббаттығын австразиялық ақсүйек әйел Ирмина Оэрен сыйлаған римдік вилланың орнында құрды. Альдгислдің орнын баскан Редбад, әкесінен гөрі, миссионерлерді қолдамады, себебі олар Фризияны кеңейтуге тырысқан Герстальдық Пепинге жақын болған. 716 жылы Бонифаций Утрехта Виллебродқа қосылды. Олардың күш-жігерін Карл Мартель мен фриздердің королі Редбад арасындағы соғыс тоқтатты. Виллеброд өзі құрған Эхтернах аббаттығына қашып кетті, ал Бонифаций Нхутселдегі бенедиктин монастырына қайтты. Келесі жылы ол Римге сапар шегіп, Рим папасы Григорий II-нің тапсырмасымен Германияға миссионерлік сапармен барған епископ атанды.

Бенедиктин реформасы

Бенедикт реформасын 10 ғасырдың екінші жартысында Сент-Дунстан жетекшілік етті. Ол шіркеудің құдайшылдығын қайта жаңғыртуға ұмтылды, жергілікті жер иелерінің тікелей ықпалында болған және көбінесе олардың туыстары болған зайырлы канондарды, шіркеу иерархиясына және соңында Папаға бағынышты, бойдақ монахтармен алмастырды. Бұл жаңа құрылған Англия Корольдігін тереңдей бөліп, азаматтық соғысқа дейін жеткізді. Шығыс Англия аристократиясы (мысалы, Ательстан Жарты патша, Биртнот) Дунстанды, ал Уэссекс аристократиясы (Ордгар, Этельмер) зайырлылардың жақтастарын қолдады. Бұл топтар король Эдвигтің (Дунстанға қарсы) және оның інісі король Эдгардың (жақтас) айналасында бірікті. Эдгар қайтыс болғаннан кейін, оның ұлы Эдвард Шейіт Дунстанға қарсы топтар тарапынан өлтірілді, ал олардың үміткері, жас король Этельред таққа отырды. Бірақ бұл "ағылшындар теңіз арқылы келгеннен бергі ең қорқынышты іс" соншалық наразылық тудырды, осыдан кейін зайырлылар мойынсұнып, Дунстан де-факто зейнетке шықты. Бұл бөлініс елді жаңадан күшейген викингтердің шабуылдарына қарсы осалдыққа түсірді.

Діннің ұйымдық құрылымы

Пап билігімен Англия шіркеуі екі шіркеу провинциясына бөлінді, әрқайсысын митрополит немесе архиепископ басқарды. Оңтүстікте Кентербери провинциясын Кентербери архиепискобы басқарды. Ол бастапқыда Лондонда орналасуы тиіс еді, бірақ Августин мен оның ізбасарлары Кентербериде қалды. Солтүстікте Йорк провинциясын Йорк архиепискобы басқарды. Теориялық тұрғыдан алғанда, екі архиепископтың да билігі тең еді. Бірақ шындығында, оңтүстік солтүстікке қарағанда бай болғандықтан, Кентербери үстемдік құрды. 669 жылы Тарсский Теодор Кентербери архиепископы болды. 672 жылы ол Гертфорд соборын шақырып, онда англосаксон патшалықтарының көптеген епископтары қатысты. Бұл собордың қатысушылары қабылдаған шешімдер шіркеу ішіндегі билік пен құрылым мәселелеріне бағытталғандықтан, ағылшын-саксон шіркеуін ұйымдастырудағы маңызды кезең болды. Кейін Теодор Англосаксон жерлерінің барлығын аралап, жаңа епископтарды тағайындады және гептархия патшалықтарымен көбінесе шектесетін үлкен епархияларды бөліп берді. Бастапқыда епархия – Англосаксон шіркеуінің жалғыз әкімшілік бірлігі болды. Епископ епархияға кафедральді қаладан, «епископтың үйі» деп аталатын дін қызметкерлері тобының көмегімен қызмет көрсетті. Бұл дін қызметкерлері алыс ауылдарға барып, үйретіп, крещение беріп, діни кеңес берді. «Үйлер» басқа маңызды елді мекендерде де орналастырылып, олар «минстерлер» деп аталды. 10 ғасырдың соңында бенедиктин реформасы қозғалысы 9 ғасырдағы викингтердің шабуылдарынан кейін Англияда монастырлықты қайта жаңғыртуға көмектесті. Ең белгілі реформаторлар – Кентербери архиепископы Дунстан (959–988), Винчестер епископы Этельвольд (963–984) және Йорк архиепископы Освальд (971–992) болды. Реформа қозғалысын король Эдгар қолдады. Реформалардың нәтижесінде Кентербери, Вустер, Винчестер және Шерборн қалаларында монастырь соборлары құрылды. Бұл соборларда монахтар қызмет етсе, басқа соборларда канон аталған дін қызметкерлері жұмыс істеді. 1066 жылға қарай Англияда 45-тен астам монастырь болды, және монахтар Батыс Еуропаның басқа аймақтарына қарағанда жиірек епископтар болып тағайындалды. 1042 жылға қарай көптеген ауылдарда шіркеулер болды, өйткені приход жүйесі манориализмнің дамуымен қатар қалыптасты. Приход шіркеуі – жеке шіркеу, оны манорияның иесі салған және оған қаржылай көмек көрсеткен, сондай-ақ приход діни қызметкерін тағайындау құқығын сақтап қалған. Діни қызметкер өзін асырау үшін жерін өңдеп, сонымен қатар приходтан басқа да көмек алуға құқылы болған. Ең маңыздысы – ондық, яғни жерден немесе малдан алынған өнімнің оннан бір бөлігін жинау құқығы. Бастапқыда ондық – ерікті сыйлық болған, бірақ 10 ғасырға қарай шіркеу оны міндетті салыққа айналдырды. 1000 жылға қарай Англияда он сегіз епархия болды: Кентербери, Рочестер, Лондон, Винчестер, Дорчестер, Рамсбери, Шерборн, Сельси, Личфилд, Херефорд, Вустер, Кредитон, Корнуолл, Элмхам, Линдси, Уэллс, Йорк және Дурхам. Епископтарға өз епархияларындағы приходтар мен монастырларды бақылауға көмектесу үшін архидиакон лауазымы құрылды. Жыл сайын епископ приход діни қызметкерлерін соборға шақырып, мәжіліс өткізетін.

Дін мен мемлекет

Шіркеу – зор байлыққа ие мекеме болды, "Соңғы сот кітабына" сәйкес, барлық жердің 25-33 пайызы оның меншігінде болды. Бұл епископтар мен абаттардың діни емес билеушілермен тең дәрежеде екенін білдірді, сондықтан патшалардың осы ықпалды лауазымдарға адал адамдарды тағайындауы өте маңызды болды. Патша шіркеудің басшысы ғана емес, сонымен қатар "христиан халқы арасындағы Мәсіхтің өкілі" ретінде қарастырылды. Патшалар епископтар мен абаттарды тағайындау арқылы "шіркеуді көп кедергісіз басқара алды". Епископтарды патша таңдап, көбінесе патшаның жеке капелландары немесе монастырларынан іздеп табатын. Таңдалған епископ содан кейін синодқа ұсынылып, діни мақұлдау алып, киелендірілетін. Архиепископты тағайындау одан да күрделі болды және папаның мақұлдауы қажет болды. Кентербери архиепискобы өзінің лауазымының символы – паллийді алу үшін Римге баруға міндетті болды. Римге жасалған осы сапарлар мен олармен байланысты төлемдер (мысалы, Петірдің ақшасы) дау тудыратын мәселе болды.