Кіріспе

A Cool Million: The Dismantling of Lemuel Pitkin – Натанаэль Уэсттің 1934 жылы жарық көрген үшінші романы. Бұл Хорацио Алгердің романдары мен олардың шексіз оптимизміне жасалған қатыгез сатира.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

"Жай миллион" кітабының атауынан көрінетіндей, "Лемуэль Питкиннің бөлшек-бөлшек ыдырауы" оқиғасын баяндайды. Роман Хорацио Алгердің табыс туралы мифін сатиралайды және Готфрид Вильгельм Лейбниц пен Александр Поуптың философиялық оптимизмін сатиралық тұрғыдан көрсеткен Вольтердің "Кандид" шығармасын еске түсіреді. Питкин – мінез-құлқымен көзге түсетін "Шлемиел" типі, ол бір қиындықтан екіншісіне құлап түседі; оны тонап алады, алдайды, әділетсіз түрде тұтқындайды, жиі ұрып-соғады және пайдаланады. Параллель желіде Питкиннің сүйіктісі Бетти Прайл зорлыққа ұшырап, жезөкшелікке сатылады. Роман барысында Питкин бір көзін, тістерін, бас бармағын, бас терісін және аяғын жоғалтады, бірақ соған қарамастан, өзінің оптимизмін және сенгіштігін ащы соңына дейін сақтайды. Дегенмен, Питкиннің басынан өткендер оның өлімімен бітпейді. Ол қайтыс болғаннан кейін де "Ұлттық революциялық партия" саяси ұйымы, бұрынғы американ президенті Шагпок Уиппл басқаратын ұйым, оны шейіт ретінде пайдаланады. Питкиннің туған күні ұлттық мереке болады, ал американ жастары оның құрметіне ән шырқап көшеде шеру өткізеді. Уиппл шетелдіктерге қарсы сөйлейді және "әдебиеттілікке, марксизмге және халықаралық капитализмге" қарсы шығуға шақырады. Роман көпшіліктің құлшына айқай-шуымен аяқталады.

Әдеби мәні және сын

Питкиннің қоғамдық нормаларға немесе «америкалық» өмір салтына бейімделе алмауы оның үнемі сәтсіздікке ұшырауының басты себебі болып табылады. Дегенмен, Питкиннің қарапайым, табандылығына таң қалғандай, Вэст С.Ж. Перельманға жазған хатында былай деп жазды: «Егер ол Горацио Алгер сияқты болса, сәттілікке қадам басуға тырысып, бірақ олар үнемі қадамды жылжытып, оның арманына жете алмайтын жағдайға түссе…». Вэст Алгерді оның прозалық стилін еліктеу арқылы ғана емес, сонымен қатар бірнеше Алгер романдарынан тікелей үзінділер алып, пародиялады. «Жай миллион» романында Уэст итальяндық құл сатушыларын, қытайлық бұзақыларды, қатыгез ирланд полицейлерін және ашкөз еврей адвокаттарын бейнелейді. Романды алғашқы сыншылардың көпшілігі әдеби құндылығы жоқ, тікелей пародия деп есептесе де, кейбіреулер оны постмодернизмнің ерте мысалы деп санайды. Гарольд Блум «Жай миллионды» өзінің канондық туындылар тізіміне қосады және «Батыс каноны» кітабында осы кезеңді (1900 жылдан бүгінгі күнге дейін) Хаотикалық дәуір деп атайды. Блум Шагпок Уипплдің риторикасын Рональд Рейган сияқты президенттердің болашақты болжау қабілетімен байланыстырады.

Жариялану тарихы

Уэст "Жылулы миллион" романын 1933 жылдың күзінде жаза бастады. Қараша айында қолмен жазылған алғашқы нұсқасы аяқталды. Гаркорт, Брейс баспасы романды қабылдамаса да, Уэст 1934 жылдың наурыз айында Ковичи Фриде баспасы қабылдағанша жұмысын жалғастырды. Роман Нью-Йорк қаласында 3000 данамен басылып шықты, сын-ескертпелер әртүрлі болды және сатылымы нашар болды; Уэсттің өмірінде қайта басылған жоқ. Роман кейінірек, 1940 жылдан бастап, Уэсттің қайтадан танымал болуына байланысты бірнеше рет қайта басылды, сондай-ақ толық романдар жинағының бір томдық басылымында және Уэсттің жинақталған туындыларының «Америка кітапханасы» басылымында жарияланды.

"Жай миллион" киножурналы

1940 жылдың қыркүйегінде Уэст Борис Ингстермен бірлесіп, түсірілімге арналған түпнұсқа әңгіме жазды. Олар оған "Жай миллион" деген атау берді, бірақ бұл әңгіменің романмен ешқандай қатысы болмаса да, студия жарияланған кітапқа негізделген деп есептелетін әңгіме үшін көбірек төлейді деген үмітте болды. Уэст ешкімнің әңгіменің романмен байланысы бар-жоқ екенін тексеру үшін кітапты оқымайтынына сенімді болды. 1940 жылдың 24 қыркүйегінде Columbia Pictures бұл әңгімені 10 000 долларға сатып алып, сценарийші Сидни Бьюкманға тапсырды. Бірақ студия бұл жобадан жақсылап бас тартты және "Жай миллион" ешқашан түсірілмеді. Әңгіменің мәтіні Америка кітапханасының Уэсттің шығармалары жинағында жарияланған.