Кіріспе

Акулалар түрі Леопард акуласы (Triakis semifasciata) – акулалар отрядының Triakidae тұқымдасына жататын акула. Ол Солтүстік Американың Тынық мұхиты жағалауында, АҚШ-тың Орегон штатынан Мексиканың Масатлан қаласына дейін кездеседі. Әдетте 1,2–1,5 м (3,9–4,9 фут) ұзындықты құрайтын, жұқа денелі бұл акула арқасындағы қара аттың жалатындай іздері мен ірі дақтары арқасында бірден танылады, осыдан оның кең таралған аты шыққан. Леопард акулаларының үлкен топтары шығанақтар мен су айдындарында, құмды немесе лайлы жазықтарда немесе су жәдірлері мен рифтерге жақын аймақтарда жүзуі жиі кездеседі. Олар көбінесе жағалауға жақын, 4 метрден (13 фут) аз тереңдіктегі суларда кездеседі. Белсенді жүзуге қабілетті жыртқыштар, леопард акулаларының топтары көбінесе тамақ іздеу үшін су тасқынымен бірге таяз суға шығады, негізінен моллюскалар, қасық құрттар, қабылдақтар, креветкалар, сүйекті балықтар және балық жұмыртқаларымен қоректенеді. Көптеген леопард акулалары ұзақ көшпей, белгілі бір аймақта қалуға бейім, бұл әртүрлі аймақтарда тіршілік ететін акулалардың популяциялары арасында генетикалық айырмашылықтарға әкелді. Бұл түр аплаценталық тірі туғыш, яғни жас акулалар аналықтың жатырында дамып, сарыдан қоректенеді. Наурыздан маусымға дейін аналық 10–12 айлық жүктілік мерзімінен кейін 37-ге дейін бала туады. Ол салыстырмалы түрде баяу өседі және жетілуіне көп жыл уақыт керек. Адамдарға зиян келтірмейтін леопард акуласын коммерциялық және ойын-сауық балық аулаушылар тамақ және аквариум саудасы үшін аулайды. Бұл түр негізінен Калифорния жағалауындағы суларда ауланады, онда 1980 жылдары популяция азайғаннан кейін, 1990 жылдардың басында жаңа балық аулау ережелері аулауды тұрақты деңгейге дейін төмендетті. Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) бұл түрді «Төменгі қызығушылық» санатына жатқызды, бірақ акуланың баяу өсуі және шектеулі көші-қон әдеттері салдарынан жергілікті популяциялардың тым көп аулануға ұшырауы мүмкін екенін атап өтті.

Таксономия және филогенезия

Леопард акуласына алғаш рет қолданылған ғылыми атау Triakis californica болды, оны британдық зоолог Джон Эдвард Грей 1851 жылы Британдық мұражайының коллекциясындағы балықтардың үлгілерінің тізімінде ұсынды. Бірақ Грей бұл атауға толық сипаттама бермеді, осылайша ол номен нудум санатына кірді. M. felis үстемдік ететін синоним болғанына қарамастан, жариялану күнін жазудағы қате T. semifasciata атауының леопард акуласының ғылыми атауы ретінде кеңінен қолданылуына әкелді. Осы ұзақ жылдар бойына созылған қателіктің салдарынан Triakis semifasciata жарамды атау (nomen protectum) ретінде мойындалды, ал Mustelis felis жарамсыз (nomen oblitum) деп танылды. 2006 жылы Ж. Андрес Лопес және оның әріптестері протеин кодтайтын гендерге негізделген филогенетикалық талдау жүргізіп, Triakis және Cazon есімдерінің шын мәнінде тығыз байланысты емес екенін, сондай-ақ леопард акуласының өз отбасының ең төменгі деңгейіндегі мүшесі болуы мүмкін екенін анықтады.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Леопард акуласы Тынық мұхитының солтүстік-шығысында, Орегон штатының Кус шығанағының қоңыржай суларынан Мексиканың Мазатлан қаласының тропикалық суларына дейін, соның ішінде Калифорния шығанағында кездеседі. Ол жабық шығанақтар мен сағалардағы сазды немесе құмды алаптарды ұнатады, сондай-ақ теңіз балдыры мен жартасты рифтер жанында немесе ашық жағалауда да кездесуі мүмкін. Электр станцияларынан шығатын жылы суларға жақын көптеген акулалар жиналады. Леопард акулаларының кейбіреулері жүздеген шақырымға дейін жүзіп кеткені құжатталған, бірақ көпшілігі өмірінің көп бөлігінде шектеулі аумақта қалады. Бұл аз таралу генетикалық айырмашылықтарға алып келді. Калифорния жағалауында Гумбольдт шығанағы мен Сан-Диего арасында жеті жеке гендік жиын анықталды. Олардың ішінде Гумбольдт шығанағындағы топшасы ең оқшауланған, онда акулалар үлкенірек өлшемде жетіледі және басқа аймақтардағыларға қарағанда аз ұрпақ береді. Керісінше, Лос-Анджелес айналасындағы аймақ шекаралары нашар анықталған топшалар арасындағы генетикалық өту аймасын көрсетеді. Ірі бірінші арқа қанаты кеуде және жамбас қанаттарының арасында, шамамен ортасында орналасқан; екіншісі біріншісідей дерлік үлкен және анальдық қанаттан әлдеқайда ірі. Кеуде қанаттары кең және үшбұрышты. Құйрық қанатының төменгі бөлігі ересектерде жақсы жетілген, бірақ жоғарғы бөлігінің жартысынан кем ұзындығы бар, ал ұшына жақын жерде күшті құрсақ тілігі бар.

Биология және экология

Бұл белсенді түр күшті толқынды қозғалыспен жүзеді, леопард акулалары көбінесе серфинг аймағында немесе одан сәл тыс жерде кездеседі. Олар күндізге қарағанда түнде белсендірек, кейде су түбінде қозғалмай жатады. Санта-Каталина аралында тұратын акулалар күндіз жағалаудың шұғыл суларында бірге болады, ал түнде терең суларға таралады. Туғаннан бастап леопард акулалары ірі топтар құрайды, әдетте жас және жыныс бойынша бөлінеді; бұл топтар сұр немесе қоңыр жылтыраған акулалармен (Mustelus californicus және M. henlei) және тікенді акулалармен (Squalus acanthias) араласуы мүмкін. Ортақ ареалды бөлісетін сұр және қоңыр жылтыраған акулалармен салыстырғанда, леопард акуласының қызыл қан жасушалары кішкентай және көп, бұл оған оттегіні тиімдірек өңдеуге мүмкіндік береді. Бұл оттегісі аз суағарларда азық іздеуге бейімделу болуы мүмкін. Олардың көздерінде конус жасушалары өте аз, бұл олардың тұратын судың лайлы болуымен байланысты болуы мүмкін. Кішкентай леопард акулалары үлкен ақ акулалар (Carcharodon carcharias) және кең мұрынды жеті қырлы акулалар (Notorynchus cepedianus) сияқты ірі акулалардың жемі болады. Бұл түрге тән паразиттерге Phyllobothrium riseri, Lacistorhynchus dollfusi және Paraorygmatobothrium barber, сондай-ақ Echthrogaleus eoleoptratus және Achtheinus oblongatus түрлері жатады.

Тамақтандыру

Леопард акуласының қорегі шағын бентоникалық және жағалау маңындағы жануарлармен қамтылады, ең маңыздысы – крабтар (Cancridae, Grapsidae және Hippoidea), креветкалар, сүйекті балықтар (анчоус, сельдь, топсмелт, крокерлер, серфперч, гоби, рокфиш, скупин, тік балықтар және мичмендер), балық жұмыртқалары, моллюскалар және экхиурид майлы құрт (Urechis caupo). Осы мүмкіндікті пайдаланатын аңшы жынды креветка, полихета құрттары, тегіс акулалардың жас түрлері, қақпан мұрынды гитара балығы (Rhinobatos productus) және жарғанат балықтарды (Myliobatis californicus) жейді. Су өсімдігі (Zostera) мен балдырлар кездейсоқ жұтылуы мүмкін. Басқа акулалар сияқты, леопард акуласының тістері мерзімді түрде түсіп, жаңаларымен алмастырылады; жаңа тіс орнына келуіне 9–12 күн уақыт кетеді. Леопард акулаларының асқазаны балық сіфондарымен толы қалпында ұсталған, олар балықтар денелерін кері тартып, сындырып алуға үлкермес бұрын ұстап алады. Кейде акулалар осылай балықтың бүкіл денесін қабығынан жұлып алады. Басты жемнің түрі орналасқан жерге, жыл мезгіліне және жасына байланысты өзгереді. Мысалы, Монтерей шығанағындағы Елкхорн сағасында қыс және көктем айларында канкрид крабтары мен майлы құрттар, қыстан жаздың басына дейін балық жұмыртқалары, жазда сүйекті балықтар, ал күзде грапсид крабтары мен моллюскалар желінеді. Жастар көбінесе крабтармен қоректенеді және ұзын бойға жеткеннен кейін балық жұмыртқаларына, майлы құрттарға ауысады. Ең ірі акулалар ең көп балық жейді. Аналықтары наурыз және шілде айларында (көбінесе сәуір немесе мамыр айларында) жылына 1–37 шағатай туады, шағатайлардың саны аналықтың мөлшеріне байланысты артады. Бір анадан бірнеше аталық шағатайлар болуы мүмкін. Гумбольдт және Сан-Франциско шығанақтарында аналықтары шағатайларын баспана мен тамақ беретін балық шөптерінде тастайды. Каталина портында аналықтары судың жазық жерлерінде туады, арқалары мен арқалық қанаттары судан көрінеді; жас акулалар одан да аз тереңдікте, бірнеше метрден аспайтын суда қалады. Жаңа туған леопард акуласының ұзындығы шамамен бір метр болады. Өмірінің алғашқы 3–4 жылында салыстырмалы түрде баяу өсетін еркек леопард акулалары жылына орташа есеппен шамамен өседі, 7–13 жасқа келгенде жетеді, ал ұзындығы болады. Әйелдер жылына орташа есеппен өседі, 10–15 жасқа келгенде жетеді және ұзындығы болады. Бұл түр Орегон жағалауындағы балық аулауға көбінесе елеусіз үлес қосады. Мексика жағалауындағы леопард акулаларының жағдайы белгісіз, бірақ Мексика акула балықшылары көбінесе ірі түрлерге назар аударады. Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) леопард акуласын "Тәуекел астында емес" деп бағалаған. Оның өсу қарқыны баяу және аймақтық популяциялар арасындағы алмасу деңгейі төмен болғандықтан, жергілікті популяциясының азаюына бейім. Бұл түр АҚШ Тынық мұхиты балық шаруашылығын басқару кеңесінің (PMC) 1982 жылғы Демсалы балықтарды басқару жоспарында қарастырылған, бірақ оған сәйкес басқарылмайды. 1992 жылы Калифорния штаты балық аулаудың ең төменгі мөлшерін және үш балыққа иелену шегін енгізді, бұл шараны спорттық балық аулау қауымдастығы күшті қолдады және насихаттады. 1993 жылы штат барлық акулалар мен шаяндарды коммерциялық аулау үшін, соның ішінде аквариум саудасы үшін ең төменгі мөлшерде шектеу енгізді. Сонымен қатар, Калифорнияда балық аулау құралдарының кейбір түрлерін жағалауға жақын суларда қолдануға қатысты шектеулер осы акулалардың негізгі популяциясын жақсы қорғайды. Бұл басқару шаралары балық аулаудан болатын өлім-жітім деңгейін төмендетіп, 1980 жылдардан бері популяцияның азаюын тоқтатты. Калифорния жағалауындағы леопард акуласының жағдайы қауіпсіз деп саналады, демографиялық модельдер тұрақты балық аулау кезінде популяцияның жылдық 3–6% -ға өсуін болжайды.