Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Мифтер мен аңыздарда ғана кездесетін жылан.
Serpent that only appears in myths and legends
Жыландар көптеген мәдениеттердегі мифтерде жиі кездеседі. Солтүстік Американың хопи халқы жыландарды емделу, өзгеру және құнарлылық символы ретінде қарастырған. Мексика халық мәдениетіндегі жыландар жүкті әйелдерге жыланның қорқынышы туралы айтады, онда жылан ананың омыртқа бауырына шабуыл жасайды. Ұлы Құдай кейде өзінің қасиетті таяғының айналасында жыланмен оралған, ежелгі Криттегідей, және олар оның тууы мен қайта жаралуының құпияларын сақтаушы ретінде құрметтелген. Бұл жылан толығымен жылан емес, бірақ қауырсынды жылан – Кетцалькоатль, Мезоамерика мәдениетінде, әсіресе майя және ацтектерде, құдай ретінде көптеген рөлдер атқарды. Ол құдай және адам, сондай-ақ адам және жылан бейнесінде қарастырылды, бірақ құнарлылықпен тығыз байланысты болды. Ежелгі ацтек мифологиясында Кетцалькоатль – жер анасы Сихуакоатль мен бұлт жыланы және аңшылық құдайы Максикоаттың ұлы болған. Оның рөлі таңғы жел мен жарқын күн сәулесін әкелуден бастап, өсімдіктердің өсуіне жағдай жасаудан, тіпті үлкен су тасқынына әкеп соқтыратын теңіз құдайына дейін болды. Суреттерде көрсетілгендей, аузында құйрығы бар аспан жыланының бейнелері бар, бұл күнге деген құрмет деп есептеледі, себебі Кетцалькоатль де осымен тығыз байланысты болған. Серер халқының космогониясы мен дінінде жылан – панголь, Батыс Африканың серер халқының қасиеттілері мен ата-бабаларының рухтарының символы. Адам қайтыс болғанда, серерлер оның жаны Жааниуге (жақсы жандар баратын орын) жолына түсуі керек деп санайды. Жанның қайта тууы үшін (серер тілінде – ciiɗ), ол Жааниуге жету үшін қара жыланға айналуы керек. Осы түрге айналу кезінде жылан ағашта жасырынады. Сондықтан, серер мәдениетінде жыландарды өлтіруге тыйым салынған. Серерлер жыландарға үлкен құрметпен қарайды, себебі олар олардың қасиеттілері мен ата-бабаларының рухтарының өзінің бейнесі және символы. Серерлерге ұқсас, Малидің догон халқы да жыланға үлкен құрметпен қарайды. Жылан догон діні мен космогониясында белсенді рөл атқарады. Догонның түп атасы Лебе мифологиясы негізінен жылан мифологиясына құрылған. Олардың дәстүрлі Африка діни сенімдерінде, догон халқы Исламнан және қуғын-сүргіннен қашуға шешім қабылдаған кезде жылан Лебе оларды Мандеден Бандиагара жарлығына (олардың қазіргі мекеніне) бастап алып барды дейді. Догондар Лебе – догонның алғашқы ата-бабасының жаңадан тууы деп санайды, ол жылан түрінде қайта тірілген. Шумер мәдениетінде жыландар емделу символы ретінде де маңызды болған. Хаммурапи заң кодексінде (б.з.д. 1700 ж.) Ниназу құдайы емделудің қамқоршысы ретінде танылған, ал оның ұлы Нингишзида жылан мен таяқ символымен бейнеленген (Бунн 1967:618).
Snakes are a common occurrence in myths for a multitude of cultures. The Hopi people of North America viewed snakes as symbols of healing, transformation, and fertility. Snakes in Mexican folk culture tell about the fear of the snake to the pregnant women where the snake attacks the umbilical cord. The Great Goddess often had snakes as her familiars—sometimes twining around her sacred staff, as in ancient Crete—and they were worshipped as guardians of her mysteries of birth and regeneration. Although not entirely a snake, the plumed serpent, Quetzalcoatl, in Mesoamerican culture, particularly Mayan and Aztec, held a multitude of roles as a deity. He was viewed as a twin entity which embodied that of god and man and equally man and serpent, yet was closely associated with fertility. In ancient Aztec mythology, Quetzalcoatl was the son of the fertility earth goddess, Cihuacoatl, and cloud serpent and hunting god, Maxicoat. His roles took the form of everything from bringer of morning winds and bright daylight for healthy crops, to a sea god capable of bringing on great floods. As shown in the images there are images of the sky serpent with its tail in its mouth, it is believed to be a reverence to the sun, for which Quetzalcoatl was also closely linked. In Serer cosmogony and religion, the serpent is the symbol of the pangool, the saints and ancestral spirits of the Serer people of West Africa. When a person dies, the Serer believe that their soul must make its way to Jaaniiw (a place where good souls go). Before the soul can reach Jaaniiw in order to reincarnate (ciiɗ in Serer), it must transform into a black snake. During this transformation, the snake hides in a tree. For this reason, it is taboo in Serer culture to kill snakes. A great degree of respect is afforded to snakes in Serer culture, as they are the very embodiment and symbol of their saints and ancestral spirits. Like their Serer counterparts, the Dogon people of Mali also have great reverence for the serpent. The serpent plays an active role in Dogon religion and cosmogony. The mythology of the Dogon's primordial ancestor Lebe, it based almost entirely on a serpent mythology. In their traditional African religious belief, they say that the Serpent Lebe guided the Dogon people from Mandé to the Bandiagara Escarpment (their current home) when they decided to migrate to flee Islamization and persecution. The Dogon believe that Lebe is the very reincarnation of the Dogon's first ancestor—who was resurrected in the form of a snake. In the Sumerian culture snakes were also very important as a healing symbol. In Hammurabi’s Law Code (c. 1700 BC) the god Ninazu is identified as the patron of healing, and his son, Ningishzida, is depicted with a serpent and staff symbol (Bunn 1967:618)
Жаратылыс туралы аңыздар
Адам мен Хауаның аса кең танымал діни жаратылыс оқиғасынан өзге, жыландар көптеген жаратылыс мифтерінің ортақ бейнесі болған. Мысалы, Калифорния мен Австралияда көптеген халықтарда Жарқыраған Жылан туралы мифтер болған, ол барлық жануарларды дүниеге келтірген Жер-Ана немесе өзендерді, арналарды және мұхиттарды жасаған су құдайы болған. Ежелгі үнді мифологиясында құрғақшылық жыланы Ахи немесе Вритра бастапқы мұхитты жұтып қойған, және Индра оның қарнына найзағаймен соққанға дейін жаратылған барлық тіршілік жабылып қалған. Тағы бір мифте, қорғаушы Вишну әлем жыланы Шешаның (немесе "Ананта – шексіздің") орамдарында ұйықтаған. Шеша өз кезегінде Құрмаға тіреліп тұрған, ал Құрма қозғалғанда Шеша қимылдап, аңқыған, ал оның аузының ашылуы жер сілкінісін тудырған. Қытай мифологиясында, басы әйел басынан тұратын жылан Нюва алғашқы адамдарды жасаған. Ол адамдарды бірінен соң бірін саздан қалыптаған. Қуаныштан, ол тағы бір мүсін жасап, содан кейін тағы да, тағы да жасаған, және әрқайсысы сол күйінде тірілген. Күннен-күнге Нюва саздан мүсіндер жасап, олардың тіріліп жатқанын көруден ләззат алған. Күшін сақтау үшін, ол арқанды сазға малып, оны лақтырып жіберген, сонда саз тамшылары әр жерге шашырап, әрқайсысы жеке адамға айналған. Оның жасаған алғашқы адамдары жоғары топқа жатқан, ал кейінгілері төмен топқа жатқан. Грек космологиялық мифтерінде жылан Офион бастапқы жұмыртқаны қалай күтіп, одан барлық жаратылыстар пайда болғаны айтылады. Уроборостың классикалық символы өзінің құйрығын жеп жатқан жыланды бейнелейді. Бұл символдың көптеген түсіндірмелері бар, олардың бірі – жылан өмір мен өлімнің айналымын көрсетеді, өмір жаратылыс процесінде өзін-өзімен қоректенеді.
Besides the very wide known religious creation story of Adam and Eve, snakes were a common feature of many creation myths, for example many people in California and Australia had myths about the Rainbow Snake, which was either Mother Earth herself giving birth to all animals or a water god whose writhing created rivers, creeks and oceans. In ancient Indian myth, the drought serpent Ahi or Vritra swallowed the primordial ocean and did not release all created beings until Indra split the serpent's stomach with a thunderbolt. In another myth, the protector Vishnu slept on the coils of the world serpent Shesha (or "Ananta the endless";). Shesha in turn was supported on Kurma and when Kurma moved, Shesha stirred and yawned and the gaping of its jaws caused earthquakes. In Chinese mythology, the woman headed snake Nüwa made the first humans. She made humans one at a time with clay. Delighted, she made another figure, and another and another, and each came to life in the same way. Day in and day out Nǚwā amused herself making mud figures and watching them come to life. To conserve her energy, she dipped a rope in clay and flicked it so blobs of clay landed everywhere; each blob of clay became an individual human. The first humans of hers became high class, but second ones became low class. Greek cosmological myths tell of how Ophion the snake incubated the primordial egg from which all created things were born. The classical symbol of the Ouroboros depicts a snake in the act of eating its own tail. This symbol has many interpretations, one of which is the snake representing cyclical nature of life and death, life feeding on itself in the act of creation.
Су
Жыландар сумен де байланысты, әсіресе, алғашқы мұхиттың үлкен, оралған жыланнан пайда болғаны туралы мифтер, мысалы, ерте үнді мифологиясындағы Ахи/Вритра және скандинавия мифологиясындағы Йормунганд. Теңіз монстрлары барлық мұхиттарда мекендеді, еврей мифологиясындағы жеті басты крокодил-жылан Левиафаннан бастап Солтүстік Американың Зуни халқының теңіз құдайы Колоовисиге және алты жылан мойны бар грек монстры Сциллаға дейін. Кейбір мәдениеттерде бақалар (есейгенде теңізге қайтып оралатын, бірақ алдымен тұщы суда өмір сүретін) сиқырлы жаратылыстар саналды. Өзендер мен көлдерде жылан құдайлары немесе жылан қорғаушылары болды, оның ішінде Миссури өзенінің қауіпті су рухы Унтеки. Соңғы уақытқа дейін, кейбір солтүстік еуропалық қауымдар ауылдық құдықтарда тұратын жылан рухтарын ынаятқа алу үшін құдық безендіру рәсімдерін өткізді және қаскөйлек көл жыландарын жеңген қасиеттілер туралы әңгімелер айтты, мысалы, әулие Георгий қызды жеп жатқан жыланды өлтірді немесе әулие Колумба Лох-Несс монстрына насихат айтты, ол адамдарды жеуді тоқтатты және адамдардан ұялды. Шри-Ланкадағы ежелгі суару жүйелерінің шлюздерінің жанында жеті басты кобра бейнеленген ойылған тастар жиі табылады; олар судың күзетшілері ретінде қойылған деп есептеледі.
Snakes were also commonly associated with water especially myths about the primordial ocean being formed of a huge coiled snake as in Ahi/Vritra in early Indian myth and Jormungand in Nordic myth. Sea monsters lived in every ocean from the seven headed crocodile serpent Leviathan of Hebrew myth to the sea god Koloowisi of the Zuni people of North America and the Greek monster Scylla with six snake necks. In some cultures, eels (which spend their early lives in freshwater before returning to the sea as adults) were regarded as magical creatures. Rivers and lakes often had snake gods or snake guardians including Untekhi the fearsome water spirit of the Missouri River. Until recently, some northern European communities held well dressing ceremonies to appease the snake spirits which lived in village wells and told legends of saints defeating malevolent lake snakes e. g. Saint George killing a maiden devouring serpent or Saint Columba lecturing the Loch Ness Monster which then stopped eating humans and became shy of human visitors. Carved stones depicting a seven headed cobra are commonly found near the sluices of the ancient irrigation tanks in Sri Lanka; these are believed to have been placed as guardians of the water.
Даналық
Жыландар көптеген мифологияларда даналықпен байланысты болған, мүмкін, олар соққы беруге дайындалған кезде өз әрекеттерін ойластырып тұрғандай көрінуінен, батыс Африканың кейбір аймақтарында сиқыршылар пайғамбарлық жасау алдында осы мінезді көшіріп алған. Әдетте жыландардың даналығы ежелгі және адамдарға пайдалы деп есептелген, бірақ кейде ол адамдарға қарсы қолданылуы мүмкін. Шығыс Азияда жылан-дракон жақсы егін, жаңбыр, құнарлылық және жыл мезгілдерінің айналымын қадағалаған, ал ежелгі Грекия мен Үндістанда жыландар бақытты саналған және жылан амулеттері зұлымдыққа қарсы талисман ретінде қолданылған. Адамның күнәға іріккені туралы Киелі кітаптағы оқиға (Исламның Құранында да кездеседі) Адам мен Хауаның жыланның алдауына ілігіп, Құдайға бағынбағандығын айтады (Пауыл мен Жохан І Коринфтіктерде және Аян кітабында оны Шайтан деп атаған). Аңызда жылан Хауаны жақсылық пен жамандықты білу ағашының жемісін жеуге көндіреді, содан кейін ол Адамды да солай істеуге ықпал етеді. Нәтижесінде Құдай Адам мен Хауаны бақтан қуғынға шығарып, жыланды қарғысқа ұшыратады. Үндістанның Керала штатында көптеген үйлерде жыланға арналған киіз үйлер (ғибадатханалар) бар. Кераланың жаратушысы Парасурама тұзды жерді құнарлы ету үшін жыландарды шақырып алған. Манарасала Шри Нагараджа ғибадатханасы – негізгі құлшылық орталықтарының бірі. Мұндағы басты құдай – Нагараджа, бес баслы жылан құдайы, ол жыландарға қамқорлық жасаған адам ата-анасына сый ретінде дүниеге келген. Нагараджа жер бетінен кетіп, самадхиға ие болған, бірақ әлі де ғибадатхананың бір бөлмесінде тұрады деп есептеледі. Еврей жазбалары жыланның даналығы туралы айтады, ал Иса шәкірттерін: «Мен сендерді қасқырлардың арасына қой сияқты жіберемін, сондықтан жылан сияқты ақылды болыңдар» (Маттай 10:16) деп насихаттайды. Осы жазбаларда жыландармен байланыстар көп, олар сонымен қатар айлакер және зиянды, бірақ бәрібір дана.
Snakes were associated with wisdom in many mythologies, perhaps due to the appearance of pondering their actions as they prepare to strike, which was copied by medicine men in the build up to prophecy in parts of West Africa. Usually the wisdom of snakes was regarded as ancient and beneficial towards humans but sometimes it could be directed against humans. In East Asia snake dragons watched over good harvests, rain, fertility and the cycle of the seasons, whilst in ancient Greece and India, snakes were considered to be lucky and snake amulets were used as talismans against evil. The Biblical story of the fall of man (also found in the Islamic Qu'ran) tells of how Adam and Eve were deceived into disobeying God by a snake (identified as Satan by both Paul and John in II Corinthians and Revelation, respectively). In the story, the snake convinces Eve to eat fruit from the Tree of Knowledge of Good and Evil, which she then convinces Adam to do as well. As a result, God banishes Adam and Eve from the garden and curses the snake. In the state of Kerala, India, snake shrines occupy most households. Snakes were called upon by the creator of Kerala, Parasurama, to make the saline land fertile. The Mannarasala Shri Nagaraja Temple is one of the main centers of worship. The presiding deity here is Nagaraja a five headed snake god born to human parents as a blessing for their caretaking of snakes during a fire. It is believed that Nagaraja left his earthly life and took Samadhi but still resides in a chamber of the temple. Hebrew scripture discusses the wisdom of the snake, Jesus encourages his disciples, telling them "I am sending you out like sheep into the midst of wolves; so be as wise as serpents " (Matt 10:16). There is a lot of ties with the snakes in these scriptures as also cunning and noxious but wise nonetheless.
Емдеу
Көне грек мифологиясында ем мен жыландар Асклепиймен байланысты болған, оның жылан серіктері науқастардың храмдарында түнде ұйықтағанда денелерімен жүріп, оларды жалап сауықтыратын. Солтүстік Еуропа мен Батыс Азияда жыландар емдеумен байланысты болса, Оңтүстік Азияның кейбір аймақтарында жыландар құмарлықты қоздыратын қасиеттері бар деп есептеледі. Грек мифологиясында адамдардың құлақтарын немесе көздерін жылан жаласа, есту және көру қабілеттері артатыны айтылған.
Healing and snakes were associated in ancient Greek myth with Asclepius, whose snake familiars would crawl across the bodies of sick people asleep at night in his shrines and lick them back to health. In northern Europe and West Asia, snakes were associated with healing whilst in parts of South Asia, snakes are regarded as possessing aphrodisiac qualities. Greek myth held that people could acquire second hearing and second sight if their ears or eyes were licked by a snake.
Жылан құдайлары
[[Файл:Нингиззада. jpg|thumb|right|300px|"Гудеяның құрбандық ішетін ыдысы" Мушуссу аждаһасымен, Нингишзидаға арналған (б.з.д. XX ғасырдың қысқа мерзімі). Кадукей құдайдың өзінің бейнесі ретінде түсіндіріледі. Екі өрілген жыланның бейнелері шумер өнерінде және неошумер өнерінде жиі кездеседі. Тайпалар арасында түсіндірмелер әртүрлі, көптеген аңыздар осы мистикалық тұлғаны сумен, жаңбырмен, молниямен және дауылмен байланыстырады. Мүйізді жыландар Солтүстік Американың ежелгі тарихының оңтүстік-шығыс обрядтық кешенінің маңызды бөлігі болды.
[[File:Ningizzida. jpg|thumb|right|300px|The "libation vase of Gudea" with the dragon Mushussu, dedicated to Ningishzida (twentieth century BC short chronology). The caduceus is interpreted as depicting the god himself. Representations of two intertwined serpents are common in Sumerian art and Neo Sumerian artwork Details vary among tribes, with many of the stories associating the mystical figure with water, rain, lightning and thunder. Horned Serpents were major components of the Southeastern Ceremonial Complex of North American prehistory.
Әдет-ғұрыптар
Солтүстік Америкадағы хопи халқы Жылан Жастар (көк рухы) мен Жылан Қыз (жер асты рухы) арасындағы одақты тойлау және Табиғаттың құнарлылығын жаңару үшін жыл сайынғы жылан биін орындаған. Би кезінде тірі жыландар қолға алынып, би соңында олар егістікке жіберіліп, мол өнімді қамтамасыз етуге сенген. "Жылан биі – бұлттардың, күн күркірі мен найзағайдың рухтарына жаңбыр жаусын деп тілеу." Үндістанның солтүстік-батысындағы Банарас қаласында шілде/тамыз айларындағы Шравана маусымында Нага Панчами фестивалі өткізіліп, құдайлар немесе табиғаттан тыс күштерге ие жыландарға құрмет көрсетіледі. Мыңдаған адамдар Нагалокаға, осы жылан құдайларының немесе Нагалардың керемет су асты әлеміне алып баратын деп саналатын Нага құдықтарының маңына жиналады. Сенушілер оларды құрметтеу және жер мен халқының құнарлылығын, сондай-ақ олардың уы (ашуы) мен шағуынан қорғауын қамтамасыз ету үшін құдықтарға шомылып, олардан секіреді. Осы аймақта Нагаға табынушылардың арасында әйелдер көптеп кездеседі, бұл діни ғұрыпқа ең жақын нәрсе.
The Hopi people of North America performed an annual snake dance to celebrate the union of Snake Youth (a Sky spirit) and Snake Girl (an Underworld spirit), and to renew fertility of Nature. During the dance, live snakes were handled and at the end of the dance the snakes were released into the fields to guarantee good crops. "The snake dance is a prayer to the spirits of the clouds, the thunder and lightning, that the rain may fall on the growing crops " In the northwestern Indian city, Banaras, a festival called Naga Pancami is celebrated during the rainy season of Sravana (July/August) to pay homage to the supernatural snakes or deities. Thousands of people gather around snake pools called Naga kuan that are said to lead to Nagaloka, the lavish underwater world of these snake deities or Nagas. Worshippers bathe in and jump from the ledges into the pools as a way to honor them and ensure that they provide things like fertility of the land and its people, and protection from the poisons (wrath) of its bite. In this region, females are more numbered as the worshippers of Nagas, which most closely resemble religious ritual.