Кіріспе

Ағаш түрлері
Солтүстік Американың шығысындағы кең таралған папайя

Asimina triloba, американдық папайя, папайя, немесе аймақтық атауларының көптігімен белгілі, АҚШ-тың шығысы мен Канаданың оңтүстік Онтарио аймағында өсетін, ірі, сары-жасыл немесе қоңыр түсті жеміс беретін, жапырақты шағын ағаш. Asimina – Annonaceae тропикалық және субтропикалық гүлді өсімдіктер тұқымдасының қоңыржай аймақтағы жалғыз туысы, ал Asimina triloba – осы туыстың ең солтүстікке қарай таралған өкілі. Annonaceae тұқымдасына жататын әртүрлі туыстардың танымал тропикалық жемістеріне крем-алма, шеримоя, тәтті жеміс, иланг-иланг және сорсоп жатады. Папайя – қатты ағаш ормандарының (клоналды) төменгі қабатында өсетін ағаш, ол жақсы су өткізетін, терең, құнарлы жазықтарда, сондай-ақ төбелі және таулы жерлерде кездеседі. Оның үлкен, қарапайым жапырақтары тамшылап су тастайтын ұштарымен ерекшеленеді, бұл сипат белгілі бір деңгейде тропикалық жаңбырлы ормандардағы өсімдіктерге тән, осы түрдің қоңыржай аймағындағы өсімдіктерге қарағанда. Папайя жемісі – АҚШ-та өсетін ең ірі жеуге жарамды жеміс (бақшаларды есептемегенде, олар әдетте тамақ дайындау мақсатында көкөніс ретінде қарастырылады, бірақ ботаникада олар жеміс деп жіктеледі).

Аттар

Бұл өсімдіктің ғылыми атауы – Asimina triloba. «Асимина» тұқымдасының атауы, америкалық жергілікті халықтардың (вероятно, Майами Иллинойс тайпасының) «ассимин» немесе «рассимин» деген атауынан алынған. Бұл атау француз отаршылдығы арқылы тараған. Түрдің ғылыми атауындағы «трилоба» сөзі гүлдердің үш бөліктен тұратын тостаған жапырақтарына (оң жақтағы суреттегі жасыл түс) және екі рет үш бөліктен тұратын гүл шоғырларына сілтеме жасайды. Бұл, мүмкін, жемістерінің сыртқы ұқсастығынан және екеуінің де өте ірі жапырақтарынан туындаған. «Паупау» немесе «папау» деген атау 1598 жылы ағылшын тілінде алғаш рет жазылғанда бастапқыда Carica papaya деген алып шөпті немесе оның жемісін білдірген (қазір де Австралия, Жаңа Зеландия және Оңтүстік Африка сияқты ағылшын тілді көптеген елдерде осылай қолданылады). Дэниел Ф. Остиннің «Флорида этноботаникасы» еңбегінде былай делінген:

Бастапқы «папау» – Carica papaya. 1598 жылға қарай, Кариб аймағында ағылшын тілінде сөйлейтін адамдар осы өсімдіктерді «паупау» немесе «папау» деп атаған [кейіннен, ағылшын тілінде сөйлейтін адамдар орташа белдеудегі Америкаға қоныстанғанда] олар осыған ұқсас хош иісті, тәтті жемісі бар тағы бір ағашты тапты. Бұл оларға бұрыннан «папау» болып кеткен «папаяны» еске түсірді, сондықтан осы өсімдіктерді де осылай атады. 1760 жылға қарай «папау» және «паупау» деген атаулар A. triloba-ға қолданыла бастады. Дегенмен, A. triloba-ның көптеген жергілікті атаулары бар, олардың көптегені оны Carica papaya емес, бананмен салыстырады. Оларға: жабайы банан, далалық банан, Индиана банан, Хузье банан, Батыс Вирджиния банан, Канзас банан, Кентукки банан, Мичиган банан, Миссури банан, Аппалач банан, Озарк банан, үнді банан, бананго және кедей адамның банан, сондай-ақ американдық кәдімгі алма, асимоя, квакерлік қуаныш және таулық манго жатады. Әртүрлі американдық тайпалар паупау үшін riwahárikstikuc (пауни), tózhaⁿ hu (канса) және umbi (чоктау) сияқты атауларды қолданады.

Аумағы мен экологиясы

Асимина трилоба – Annonaceae тұқымдасының мүшесі, көбінесе "краста алма" немесе "соурсоп" туысы деп аталады. Annonaceae – Magnoliales қатарының ең ірі, жалғыз тұқымдасын құрайтын әртүрлі топ. Олар тропикалық тұқымдас, 112 қабылданған туысы және шамамен 2200 түрі бар, негізінен Оңтүстік Америка, Африка және Оңтүстік-Шығыс Азияда тараған. Паупау бұл үлгіде ерекшелік жасайды, өйткені ол өз тұқымдасының ең солтүстікке тараған мүшесі. Оның ареалы Канаданың Оңтүстік Онтарио штатының оңтүстік бөлігіне дейін созылады. АҚШ-та паупау шығыс, оңтүстік және орталық штаттарда өседі, Нью-Йорктан батысқа Небрасканың оңтүстік-шығысына, оңтүстікке Техастың шығысына және Флориданың солтүстік-батыс бөлігіне дейін таралған. Бұл ағаш көбінесе су тасқыны жайылған жерлерде және көлеңкелі, құнарлы төбелерде немесе олардың бойында кездеседі, бірақ тереңге жететін түбірсалы болғандықтан, сәл көтеріңкі төбелерді қажет етеді.

Асиминаның басқа түрлерімен будандастыру

Жалпы папая – Солтүстік Америкадағы Асимина туысының 13 түрінің ішіндегі ең ірісі және ең танымал түрі. Олардың 11-і өте жылы ауа-райын жақсы көреді және ареалдары Флориданың солтүстігіне немесе Алабаманың жағалауына дейін сирек созылады. Олардың ареалдары Asimina triloba ареалымен қабаттаспайды. АҚШ-тың оңтүстігіндегі бір түр, Asimina parviflora, папаямен ареал бойынша қабаттасады. Бұл түр гүлдерінің де, ағаш тәрізді өсуінің де көлемі жағынан папаядан кішідірек. A. parviflora көбінесе бұта сияқты болады, тіпті папая биіктігінің үштен бір бөлігіне де сирек жетеді. A. triloba және A. parviflora арасындағы геномдық тұрғыдан расталған гибридтер Asimina piedmontana деп жіктеледі.

Аңтану

Павапаулар өз-өзімен үйлеспейді, яғни бір өсімдіктің гүлдеріндегі тозаң гүлді ұрықтандыра алмайды. Asimina triloba гүлдерінің иісі "ашытқылы" деп сипатталған, бұл "қоңыздар тозаңдату синдромын" көрсететін бірнеше белгінің бірі. Павапаудың басқа гүлдік ерекшеліктері – гүлдің төмен қараған ортасына қарай иілген жапырақшалары, сондай-ақ жапырақшалардың ішкі қабатының қоректік заттарға бай, ет тәрізді негіздері. Осылайша, гүл гүлдегеннің алғашқы кезеңінде кішкентай қоңыздар ғана жете алатын тереңдікте "тозаңдану камерасы" құрылады. Annonaceae тұқымдасының басқа жақсы зерттелген түрлері сияқты, аналық гүлден еркек гүлге ауысудың кешігуі қоңыздарға қауіпсіз және мүмкін термогендік орын ұсынады, онда олар тамақтану ғана емес, сонымен қатар жұптасу үшін де болады. Олардың келуімен қатар рецептивті торапшалар, содан кейін тозаң шашатын мойындардың тозаң шашуы, өсімдіктер мен жәндіктер арасындағы өзара қарым-қатынастың ерте түрі ретінде қарастырылады, ол гүлді өсімдіктердің ең көне тұқымдарында, соның ішінде Магнолидтерде (оның ішінде Annonaceae – ең көп түрлі таксономиялық отбасы) әлі де басым. Қабыққоңыздар Annonaceae отбасының тұқымдары мен түрлері үшін басты тозаңдаушылар болып саналады. Алайда, Asimina тұқымдасының екі түрі (Asimina triloba және Asimina parviflora) гүлдік сипатқа ие, бұл олардың тиімді тозаңдаушылары – өлекселер немесе тыңайғыштар деген балама гипотезаға жол ашты. Бұл гүлдің ерекшелігі – жапырақшаларының қою қызыл түсті болуы. Сондықтан, ғылыми мақалаларда өлекселер мен тыңайғыштардың далалық байқауларда тиімді тозаңдаушылар ретінде тіркелмегенімен, бұл гипотезаның күші кейбір бау-бақша өсірушілерді гүлдену кезінде өлекселерді павапау бақшаларына орналастыруға итермеледі. Asimina тұқымдасы мен оның түрлеріне қатысты кәсіби мақалалар гүлдерде байқалатын немесе олардан жиналатын жәндіктердің тиімді тозаңдаушылар немесе жай ғана кездейсоқ, мүмкіндікті пайдаланатын қонақтар екенін анықтаудың қиындықтары туралы ескертті. Оңтүстік Мичиган штатындағы азаматтық ғылым жобасы 2021 жылдың мамыр айында "павапау тозаңдаушыларын бақылау" кезінде табиғатты зерттеу формаларын, сондай-ақ бейне және фото құжаттаманы пайдаланды. Жеміс жинаудан кейін Мичиган штатындағы павапау бақшасындағы шіріген жемістердің жер бетіне жақын жағында Glischrochilus quadrisignatus қоңызының личинкалары мен ересек қоңыздары да азаматтық жобамен құжатталды. Осылайша, павапау жемісі ірі сүтқоректілермен бірге дамыған, олар ұзақ қашықтыққа тұқымды таратушылар болып табылады деп саналады. Мегафауна тарату синдромы – батыс жарты шарда өсетін кейбір өсімдіктердің жалпы ерекшелігі, мұздық кезеңдердің соңында мегафаунаның көп бөлігі жойылды. Мұндай жемістер эволюциялық анахронизмдер ретінде қарастырылады. Мегафауна таратуға бейімделудің тағы бір көрсеткіші – павапау жемісі (жабайы түрлері мен көптеген сорттары) пісіп жетілген кезде жасыл түсін сақтайды немесе қоңыр дақтармен жабылады. Сүтқоректілер (приматтардан басқа) піскен жемісті анықтау үшін визуалды емес, иіс сезу белгілеріне сенеді, сондықтан жемістің түсі ірі сүтқоректілер үшін пісіп-жетілгендіктің белгісі емес. Пісіп-жетілу процесінде жасыл жеміс қабығын сақтаудың артықшылығы – фотосинтез осы уақытта жалғаса береді. Мұз дәуірі мегафаунасының көп бөлігі жойылғаннан кейін, аюлар өздерінің зәрлерінде павапау тұқымдарын таратуын жалғастырды. Азиядан Солтүстік Америкаға көшіп келген адамдардың жемістер мен тұқымдарды қолмен тасымалдауы ұзақ қашықтыққа тұқымды тарату аумағын кеңейтті. Пенсильвания және Мичиган штаттары. Кішкентай сүтқоректілер, соның ішінде ракун, сұр түлкі, опоссум және батпақ тышқандары тұқымдардың жергілікті қозғалысына көмектеседі.

Өсімдікпен қоректенушілермен өзара әрекеттесу

[[Файл:Питтсбург паупау зебраның құйрықты көбелегін отырғызу.jpg|thumb|Питтсбургте паупау, *Asimina triloba* түрiнiң жабайы түрде өсiрiлуi, оның дернәсiлдерi тек паупау жапырақтарымен қоректенетiн көбелектiң популяциясын қалпына келтіру үшiн жүргiзiлуде. Сондықтан, паупаудың жапырақтары, бұтақтары мен қабығын қояндар, елктер немесе ешкiлер сирек жейдi.

Зебраның құйрықты көбелегінiң (*Eurytides marcellus*) дернәсiлдерi тек *A. triloba* мен басқа да паупау (*Asimina*) түрлерiнiң жас жапырақтарымен ғана қоректенедi, бiрақ өсiмдiктерде көптеп кездеспейдi. Пенсильвания штатының Питтсбург қаласындағы азаматтар бастаған жоба, зебраның құйрықты көбелегін қайтаруға ынталандыру мақсатында өзен бойында паупауды қалпына келтіруде. (Оң жақтағы суретті қараңыз.) Паупауды жеуге бейiмделген басқа жәндіктерге *Talponia plummeriana* – паупау гүлшоғының тесiп жейтін қоңыз, оның дернәсiлдерi гүлдерде кездеседi, және *Omphalocera munroei* – асимина торы, оның дернәсiлдерi көбiнесе жапырақтармен қоректенедi.

Жапсырмалар құрайтын клоналды өсінділер

Барлық суреттегі сабақтар Мичиган штатындағы жабайы паупау алқаптарының бөлігі болып табылады. Паупау жасыл желектерді өсіру арқылы жабайы алқаптарды құрайды. Паупаудың ірі тұқымы фотосинтез үшін жер үсті өсімі күн сәулесіне қол жеткізу қажет болғанға дейін, жер астындағы өсуіне мүмкіндік береді. Сонымен қатар, бұл түр көлеңкеге соншалықты бейімделгендіктен, питомниктер мен ландшафттардағы көшеттерді көбейту, егер жас өсімдіктер тікелей күн сәулесінен қорғалмаса, сәтсіз аяқталуы мүмкін. Паупаулар бұзылған жерді отарлаушы біріншілер емес, бірақ олар терең көлеңкеде өсе алатындықтан, пісіп келе жатқан жапырақты ағаштардың астында тұқымнан өсіп, кейіннен субканопий алқабына таралуы мүмкін. Атамекенді ағаштардың тұқым арқылы қайтадан өсуіне мүмкіндік бермейтін тығыз көлеңкеге байланысты, уақыт өте келе олар басымдыққа ие болуы мүмкін. Мұндай жағдайда, паупаудың қосалқы шатыры орман шатырына айналады, бірақ жергілікті ағаштардың әдеттегі шатырынан екі есе төмен. Толық күн сәулесіне қол жеткізгенде, алқап көбірек жеміс бере алады. Бұл өсімдіктің АҚШ-тың шығысындағы орманды жерлерде адамдардың тудырған өрттердің азаюымен байланыстырады. Паупау, емен мен қарағай сияқты кәдімгі шатыр ағаштарынан айырмашылығы, жер астындағы өртке төзімді емес. Сондықтан өрттердің азаюы паупауға, сондай-ақ көлеңкеге бейімделген басқа да жергілікті ағаштарға (американдық бук және жолақты кеспеағаштар сияқты) кең таралуға мүмкіндік берді. Паупау, тіпті жолақты кеспе сияқты басқа көлеңкеге бейімделген түрлермен салыстырғанда, қарқынды көлеңкеге жоғары төзімділік көрсетеді. Паупау жапырақтары өте күшті көлеңке түсіреді, бұл көптеген шатыр түрлерінің көшеттері мен жас өсімдіктерін жояды (бірақ паупаудың кеш жапырақ түсіру қасиетінен пайда көретін көктемгі шөптер емес). Бұл паупаудың бәсекелес түрлерді жеңіп шығуына көмектеседі және оның ареалындағы орманды жерлерде оның көптігіне ықпал етеді.

Ауру

Асимина тұқымдасы тек Солтүстік Америкада ғана таралған. Бұл павапауға қазіргі заманғы құрлықтар аралық саудада ерекше артықшылық береді. Еуропаға немесе Азияға (әсіресе, қаштан және қарағай) таралған Солтүстік Америка ағаштарының тұқымдасынан өзгеше, жаһандық бау-бақша саудасы павапауды қырып тастайтын ауруларды әкелуі екіталай. Ал туған жердегі ауруларға қатысты, павапау өте жақсы қарсы тұрады. Оған ерекше зиян келтіретін ауру қоздырғыштары (соның ішінде жәндіктер) белгілі емес. Сондықтан, павапауды көгалдандыру немесе жеміс алу мақсатында отырғызу үшін ауруды басқаруға көңіл бөлудің қажеті шамалы немесе мүлдем жоқ.

Өркенді қалпына келтіру

Кейде паупаулар экологиялық қалпына келтіру шараларына кіріктіріледі, себебі олардың көптеген қасиеттері өзен жағалауындағы экожүйелерді жаңартуға өте ыңғайлы. Ағаштың ылғалды топыраққа құштарлығы және клоналды түрде көбейіп, тығыз, жақсы тамырланған бұталар құруға бейімділігі эрозия мен су ағынынан қорғауға көмектеседі. Паупау – жергілікті түр болғандықтан, эрозияны бақылау мақсатында өзен беткейлеріне отырғызылуы мүмкін. Бұрын АҚШ-тың шығысында осы мақсатта қолданылған, бірақ қазір инвазивтілігіне байланысты қолдануға тыйым салынған немесе ұсынылмаған шетелдік түрлерге (мысалы, бамбук және Амур балқарасы) қарағанда, бұл тиімді. Сонымен қатар, паупау ағашының коммерциялық сұранысы болмауы экологиялық мақсатта пайдаланылатын ағаштарды болашақта жинау қаупінен сақтайды.

Тамақтан басқа пайдалану

Паппаның қатал, талшықты ішкі қабығын американдықтар мен Орта Батыстағы қоныс аударушылар дәстүрлі түрде арқан, балық аулау торлары және кілемшелер жасау үшін қолданған. Егіс, паппаның тарихи ареалынан бірнеше жүз шақырым солтүстікке қарай жүргізілуде, сондықтан бұл климаттың қарқынды өзгеру кезінде өсімдіктің көмекпен қоныс аударуының мысалы болып табылады. Арканзас штатында паппаудың тірек ағаштары қоршаулар құру үшін пайдаланылған. Льюис пен Кларк экспедициясы саяхаттары барысында паппау жемісін жеген. Томас Джефферсон оны Вирджиниядағы Монтичелло плантациясына отырғызған. Тарихи тұрғыдан алғанда, паппау өзінің табиғи ареалында кеңінен таралған жеміс болған. Автокөліктің және тоңазытқыштардың пайда болуымен, оның қолданылуы азайды және басқа коммерциялық жемістердің пайдасына ұмытылды. Бау-бақша өсіруші Барбара Дамрош сипаттағандай, паппау жемісі "маңғаға ұқсайды, бірақ ақшыл сары, құймақ тәрізді, қасықпен жеуге ыңғайлы, қара, оңай алынатын тұқымдары бар". Жабайы жиналған паппау жемістері тамыздың соңынан қыркүйектің ортасына дейін көптеген аймақтарда піседі, бірақ солтүстік шекарасында бір айға кешігіп піседі. Бұл ағаштың Солтүстік Американың шығысындағы кең таралған ареалында ұзақ жылдар бойы сүйікті тағам болып келді және кейде олар жергілікті шаруалар нарықтарында сатылады. Ұзақ сақтау мерзімінің болмауы және бүтін күйінде тасымалдаудың қиындығы – паппаудың коммерциялық жеміс ретінде сәтті болуына негізгі кедергі. Оңай көгеруге ұшырайтын паппау жемісі мұздатылмаса, жақсы сақталмайды. Паппаудың қабығының, жапырақтарының, бұтақтарының және тұқымдарының фитохимиялық экстракттерінде ацетогениндер, соның ішінде нейротоксин аннонацин, сондай-ақ басқа да фитохимиялық заттар бар.

Өсімдіктер

Жылдар бойы А. triloba-ның әртүрлі сорттары өсірілді немесе табылды, бірақ кейбіреулері жоғалып, енді саудада қолжетімді емес. Аталған сорттардың көпшілігі түрдің таралу аймағының солтүстік бөлігінен шыққан. Кентукки мемлекеттік университеті (КМУ) павапауды коммерциялық жеміс дақылы ретінде өсіруге қолайлы ету үшін әдістер мен сорттарды дамытуға бағытталған зерттеу бағдарламасын жүргізуде. Зерттеу сынақтарының нәтижесінде Кентуккиде жақсы өнім беретін және ірі жеміс түйетін аталған сорттар: "NC 1", "Overleese", "Potomac", "Shenandoah", "Sunflower", "Susquehanna", "Wabash", КМУ "Atwood", КМУ "Benson" және КМУ "Chappell".

Зерттеу

Кентукки мемлекеттік университетінде (КМУ) әлемдегі жалғыз толық уақытты папоканы зерттеу бағдарламасы бар; ол 1990 жылы Кентукки үшін жаңа жеміс дақылы ретінде папоканы дамыту мақсатымен басталды. Папока – Солтүстік Америкадағы ең ірі жеуге жарамды жергілікті жеміс және басқа жеміс бақшаларындағы дақылдармен салыстырғанда өте сирек ауруларға шалдығады. КМУ Азимина түрлері үшін USDA Ұлттық клоналды гендік қорының орналасқан жері болып табылады және КМУ-дегі папока бақшаларында 1700-нен астам ағаш бар. Зерттеу жұмыстарына гендік плазманы жинау және сорттарды сынау кіреді, сондай-ақ күш-жігер көбейтуді жақсартуға, жемістердің пісуі мен сақталуын түсінуге және жеміс бақтарын басқару тәсілдерін дамытуға бағытталған. Ең жақсы өсірілуі 5-9 тоңдыру аймақтарында болады, ал ағаштар тұқымнан жеміс беруге дейін 7-8 жылға дейін өседі. КМУ үш сортты – КМУ «Атвуд», КМУ «Бенсон» және КМУ «Чаппелл» сорттарын шығарды, олардың назарында жақсырақ дәмдер, жоғары өнімділік, күшті өсімдіктер және қабыққа қарағанда аз дәнді болуы.

Көбейту

Бауырсақ тұқымдарын терең отырғызу қажет. Әйтпесе, өсіп келе жатқан тамыр тұқымды топырақтан жоғары итеріп шығарады (сурет жоғары сол жақта). Тұқымдардың кеуіп қалуына жол бермеу керек, себебі 5% ылғал деңгейіне дейін құрғаса, олардың өміршеңдігі төмендейді. Тұқымдарды 60-100 күн бойы (кейбір жарияланымдарда 90-120 күн) ылғалды, салқын жерде қатайту қажет. Кесінділер арқылы көбейту көбінесе сәтті болмайды. Жабайы бауырсақ өсіміндегі кішкентай сабақтарды жинау көбінесе нәтижесіз болады, өйткені олардың көпшілігі жақын орналасқан сабақтардың клондары (және олармен байланысты) және толыққанды дамыған тамырлары жоқ. Мичиган штатында Пау-Пау өзені, оның жағалауында өскен бауырсақ ағаштарының құрметіне аталған. Пау-Пау көлі мен Кішкентай Пау-Пау көлі – өзенге құятын салалар. Мичиган штатындағы Пау-Пау қаласы Пау-Пау өзенінің екі тармағының тоғысында орналасқан. Paw Paw темір жолы (1857–1887) Мичиган штатының Ван Бюрен округіндегі Лоутон мен Пау-Пау арасында 4 миль (6,4 км) темір жол желісін пайдаланған. Иллинойс штатындағы Пау-Пау ауылы жақын жердегі бауырсақ ағаштарының құрметіне аталған. Индиана штатының Майами округіндегі Пау-Пау, ДеКалб округіндегі Пау-Пау және Уабаш округіндегі Пау-Пау қалашықтары жергілікті бауырсақ ағаштарының атымен аталған. Кентукки штатының шығысындағы Пау-Пау, Кентукки, жергілікті жеміс ағашының құрметіне аталған. Миссури штатындағы Пау-Пау (қазіргі уақытта бос) қалашығы осы ағаштардың атымен аталған.

Басқа

Қыркүйек айының үшінші бейсенбісі Ұлттық күн күнтізбесі бойынша Ұлттық паупау күні деп белгіленді. Бұл туралы 2019 жылдың 19 қыркүйегінде Кентукки мемлекеттік университетінің ай сайынғы тұрақты ауыл шаруашылығы семинарында, «Үшінші бейсенбідегі шара» атымен жарияланды. 2009 жылы паупау Огайо штатының туған жерінен өсетін жемісі деп жарияланды. 1999 жылдан бері Огайо паупау өсірушілер қауымдастығы Огайо штатының Албани қаласына жақын орналасқан Сноуден көлінде жыл сайынғы Огайо паупау фестиваліне демеушілік етеді. 2012 жылдан бері Делавэр штатының Алапокас Рун мемлекеттік паркі жыл сайын паупау халық фестивалін өткізіп келеді, онда жемістің дәмі таныстырылады. Паупау сфинксінің дернәсілі паупау жапырақтарымен қоректенеді. 2019 жылдан бастап паупау Миссури штатының ресми жеміс ағашы болып табылады. Миссуридегі жоғалу қаупі төніп тұрған француз тілінің диалектісі сырттан келгендер мен кейбір жергілікті тұрғындар арасында «Пау-Пау француз тілі» деп белгілі.