Кіріспе
Жапондық кемсітуші термин Kyōiku mama (教育ママ) – бұл жапондық кемсітуші термин, ол сөзбе-сөз "білім анасы" деп аударылады. Киоику мама – қазіргі жапон қоғамында баласын үздіксіз оқуға жетелейтін, оның әлеуметтік және физикалық дамуына, эмоционалдық жағдайына зиян келтіретін ананың стереотиптік бейнесі. Киоику мама – заманауи Жапонияның ең танымал және ең жақтырылмаған поп-мәдениет тұлғаларының бірі. Киоику мама баласын Голливудта шоу-бизнесте сәтті болуға мәжбүрлейтін сахналық анаға, баласының білім беру және интеллектуалдық жетістіктерін дамытуға бар күшін жұмсайтын стереотиптік қытай "жолбарыс анасына", балаларының академиялық және кәсіби жетістіктері үшін тырысатын еврей анасына, оның нәтижесінде мінсіздікке ұмтылу мен жетіспеушілікке үнемі наразылық туындайды, немесе баласын медициналық немесе құқық мектебіне баруға мәжбүрлейтін, өзін құрбан ететін анаға ұқсас. Стереотип бойынша, киоику мама балаларынан қорқылады, баспасөз оны мектепке барудан қорқу мен жастардың өзіне қол жұмсауына кінәлайды, ал кем оқыған және емтихандарда нашар нәтиже көрсеткен балалардың аналары оған қызғанышпен қарайды және ашуланып ренжіседі.
Kyōiku mama (教育ママ) is a Japanese pejorative term which translates literally as "education mother". The kyōiku mama is a stereotyped figure in modern Japanese society portrayed as a mother who relentlessly drives her child to study, to the detriment of the child's social and physical development, and emotional well being. The kyōiku mama is one of the best known and least liked pop culture figures in contemporary Japan. The kyōiku mama is analogous to American stereotypes such as the stage mother who forces her child to achieve show business success in Hollywood, the stereotypical Chinese tiger mother who takes an enormous amount of effort to direct much of her maternal influence towards developing their children's educational and intellectual achievement, and the stereotypical Jewish mother's drive for her children to succeed academically and professionally, resulting in a push for perfection and a continual dissatisfaction with anything less or the critical, self sacrificing mother who coerces her child into medical school or law school. The stereotype is that a kyōiku mama is feared by her children, blamed by the press for school phobias and youth suicides, and envied and resented by the mothers of children who study less and fare less well on exams.
Киоику мамасының дамуына әсер ететін факторлар
1960 жылдардың басында Жапониядағы бірнеше ірі корпорацияларда әйелдердің толық емес жұмыс уақыты қолданыла бастады және он жыл ішінде басқа компаниялар да осыны қабылдады. 1970 жылдары бұл үйленген әйелдер арасында кең таралды, ал 1985 жылға қарай одан да танымал болды. Әйелдердің жұмысқа қайта оралуы көбінесе екі себеппен түсіндіріледі: отбасылық бюджетті күшейтуге қажетті қаржылық талаптармен және қоғаммен байланысқа түсуге қажетті психологиялық қажеттіліктермен. 1960 жылдары бала тәрбиелеумен айналысқан әйелдер бұқаралық ақпарат құралдарында "жалақыалы жұмысшының (сарарий ман) үй шаруасындағы әйелі" деген мағынаны білдіретін "кёику мама" деген сөздің пайда болуына себепкер болды. Бұл, ең алдымен, "балаларды, әсіресе ұлдарды, жоғары мектепке және университеттерге түсу үшін қажетті сынақтардан сәтті өтуге тәрбиелеу" деген үлкен жауапкершілікті қамтыды. Бірақ "білім беруші әкелер" (education papas) деп аталатын ешқандай сөз тумады; осы құбылыс әлеуметтік феноменге айналған – "аналар" болды.
Білім беру жүйесі
Білім беру жүйесі және оның қызмет ететін саяси экономикасы аналардың балаларының біліміне деген құмарлығын күшейтеді. Әлеуметтік көзқарастар бұқаралық ақпарат құралдарындағы «кёйіку мамалары» туралы стереотиптерге әсер етеді, олар саяси жағдайларға қарағанда әйелдерді кінәлайды. Жақсы, тұрақты жұмысқа орналасу болашақта жақсы университетке түсуге тікелей байланысты, ал ол – жоғары сыныпта оқитын студенттің ұлттық университет емтихандарында жоғары ұпал жинауына байланысты. Қарапайым адамдар, соның ішінде аналар, осы жүйені өзгертуге өзінің әлсіздігін сезінеді. Осының салдарынан, оқушыларды дұрыс балабақшаға, содан кейін ең жақсы бастауыш мектепке, гимназияға және жоғары мектепке бағыттайтын нақты жол картасы пайда болды, олардың барлығы беделді университеттермен байланысты. Осы нәтижелерге қол жеткізу үшін кейбір ата-аналар балаларының сәттілігі үшін этикалық емес немесе заңға қайшы келетін іс-әрекеттерге барады. Мысалы, бір мейрамхана иесі баласын Аояма Гакуинге – үш немесе төрт жастағы балаларға арналған престижді балабақшаға қабылдау үшін 95 мың доллар көлемінде пара берді. Балабақшаның элиталық университетпен байланысы болғандықтан, ата-аналар балаларын қабылдау үшін барлық мүмкіндіктерді пайдаланады. Аояма Гакуинде жыл сайын 40 жаңа оқушыға орын бар. Әр жылы 2000-нан астам үміткер өтініш береді. Аталған балабақшаға түсу үшін тапсырылатын емтиханның өте қиын екені белгілі. Бұл мәселені Токио университетінің түлектері бизнесте және мемлекеттік қызметтегі маңызды лауазымдарды иеленеді деген сенім күшейтеді. Сонымен қатар, студенттің қай университетте оқығаны болашақ әйелінің таңдауына да әсер етеді деп есептеледі. Баланың өмірі оқыған мектебіне байланысты болғандықтан, көптеген аналар балаларын жақсы мектептерге қабылдау үшін ерекше шаралар қолданады.
Отбасы құрылымының өзгеруі
Жапонияның ескі буыны қазіргі Жапониядағы үйлерге қарағанда үлкен үйлерде өсті. Сол кезде икудзи (育児, "бала тәрбиелеу") баланың айналасындағы кең аумақты қамтыды, оған туыстар, үлкен отбасы және көптеген балалар – бауырлар мен туыстар кірді. Ол кездегі балалар кішілерін күтіп, жауапкершілікке үйренді. Олар балалық шақтарының көп бөлігінде сыртқы әлемде өзіне сенуге үйренді. Сол кезде бала тәрбиесі баланың жақын туыстары шешетін жеке мәселе еді. Қазіргі Жапонияда жұбайлар аз бала туып, оларды өзіне сенуге тәрбиелеп жатыр. Бұл үшін бала тәрбиесі мамандарымен кеңесу қажет. Мамандар бұл жаңа қажеттілікті "бала тәрбиесі неврозы" деп атайды. Мамандарға сүйену жас аналардың жаңа буынын қалыптастырды, олардың бала тәрбиелеуге деген сенімділігі төмендеді. Шындығында, қазіргі жапон аналарының көпшілігі бір немесе екі балалы шағын отбасыларда өсті. Олардың аналары оларға қажеттінің бәрін беріп, бауырларын күтуге қатысты жауапкершіліктерді мүлдем жүктемеді. Сөйтіп, сол буынның балалары өсіп, өз балаларын қалай тәрбиелеу керектігін білмейтін аналарға айналды. Аналар балаларының іс-әрекеттері үшін жауапкершілік сезінетіндіктен, оларға қысым жасайды. Жапонияның кейбір аймақтарында балабақша табу қиын, ал ана баласын балабақшаға жіберсе, қоғам оны жағымсыз қарайды. Оны баласын өзі тәрбиелей алмайтын немесе өзімшіл, өз мақсаттарына жету үшін оны күтушіге тапсырған деп есептейді. Бұл, мемлекеттік қамқорлыққа ұқсас жағдай.
Медиа
Үй шаруасындағы әйелдер өз әрекеттерін қолдайтын көптеген ақпарат құралдарымен қоршалған. Күндізгі телеарналар, журналдар, аналарға арналған тауарлар мен қызметтер көбінесе үйді жақсарту және балаларды тәрбиелеуге бағытталған. Сондықтан, Жапонияда ана болу міндеті аналар үшін өте маңызды. Ананың бос уақытын сипаттау үшін "күнделікті үш мезгіл тамақтану және одан кейін ұйқы" деген сөз тіркесі қолданылады. Жұмысшы топтағы аналар балаларының біліміне орта таптағы аналарға қарағанда аз белсенділік танытады. Шимидзу Токуданың (1991) этнографиялық зерттеуі Осака қаласының жұмысшы топтағы ауданындағы тұрақты академиялық мәселелерге тап болған орта мектепті бейнелейді. Зерттеуде мұғалімдердің оқушылардың үлгерімін жақсартуға жасаған әрекеттері көрсетілген: емтихан беру, ай сайын мұғалімдердің пікір алмасуын ұйымдастыру, оқу ортасын жақсарту үшін қабырғаларды бояу және сабақтан тыс шараларға жұмсалатын уақытты шектеу. Оқуға түсу көрсеткіші шамалы жақсарғанмен, оқу жетістіктері жалпыұлттық орташа деңгейден төмен болып қалды. Бұл зерттеу студенттердің оқудағы қиындықтарының үй жағдайымен тығыз байланысты екенін көрсетті. Көптеген студенттердің ата-аналары білім деңгейі төмен және балаларының біліміне араласпаған.
Working class mothers are not as intensely active in their children's education as middle class mothers. An ethnographic study by Shimizu Tokuda (1991) portrayed one middle school that faced persistent academic problems in a working class neighborhood of Osaka. The study illustrated efforts by teachers to improve the student's academic performance: providing tests, promoting monthly teacher discussions, painting walls to enhance the study environment, and restricting hours spent in extracurricular activities. While students' enrollment in high school slightly improved, academic achievement level remained lower than the national average. This study revealed that students' academic problems were deeply related to their home environments. Most students had parents who were uneducated and not involved in their children's education.
Америкалық көзқарас
Жапонияның көбінесе киоику аналарына деген теріс пікірлеріне қарамастан, американдық білім беру жүйесін жақсарту үшін "ұлы Жапония" имиджін қолданған американдық көшбасшылар жапон аналарының білімге құштарлығын жоғары бағалады. Рональд Рейганның екі білім министрі де американдық отбасылар мен мектептерді жақсарту үшін жапон аналарын үлгі ретінде қарастырды. Рейганның бірінші білім министрі Террел Белл ("Білім саласындағы қауіп" атты еңбектің авторы) Гай Одомның "Аналар, көшбасшылық және жетістік" кітабына ынталы алғысөз жазды, кітаптың басты идеясы – жапон аналары сияқты белсенді, талапкер және зиялы супер-аналар ғана Американы жаңаруға қабілетті екендігі болды. Рейганның екінші мерзімінде білім департаментінің басшысы болған Уильям Беннетт Жапонияның "мұғалімдермен байланыста болып, үй жұмысын бақылап, қажет болған жағдайда қосымша сабақтарды ұйымдастырып, баланың мектепте және одан тыс жерлерде жақсы оқуына көмектесетін" "бір ата-анасының" үлгісін мақтады.
Қазіргі киоику мамасы
Жапон аналары балаларын бір емтиханнан екіншісіне апаруға көп уақыт арнайды. Токиода өткізілетін ұлттық университеттерге кіру емтихандарында аналардың көпшілігі балаларымен бірге емтихан залына барады. Олар жақын жердегі қонақ үйге орналасып, балаларына соңғы статистикалық мәліметтерді қайталайды және емтиханға кешікпеулеріне қадағалайды. Кейбір аналар балаларының білімін одан да ертерек бастайды. Жапониядағы 30 жастағы ана: "Бұл менің алғашқы балам, онымен қалай ойнауға және дамытуға болатынын білмедім" дейді. Ол 6 айлық қызын Токиодағы дайындық мектебіне жібереді. Тағы бір дайындық мектебінің директоры, бір жастан асқан балаларға арналған мектептің "мандаринді қабықтан айыру немесе қар жинап бояу сияқты әрекеттер арқылы" балалардың қызығушылығын дамытуға көмектесетінін айтады.
Балаларға әсері
1950 жылдары толық уақытты аналар өзінің күшін азау балаларға арнады. Ата-аналардың стресі балалық шақтағы жаңа проблемалардың жиі кездесуіне әкелді; оларға бронхиалды астма, сөйлеу қиындығы, аштықсыздық, сүйектердің тез сынуы және мектепке барудан қорқу жатады. Балалар анасының өмірлік мақсаты өзі екенін сезінді. Аналар үйде болғанда балаларының мектеп мұғалімі рөлін атқарды. Кейде «кёику мамамен» өскен бала «тенуки окусан» (手抜き奥さん, «үй шаруасына араласпайтын әйел») болып өседі. Бұл стереотип көбінесе жұмыс істейтін және балаларымен көп уақыт өткізбейтін әйелдерді сипаттайды, олар, әдетте, балаларына көңіл бөлмейтін жапон әкесінің әйелдік нұсқасына айналады, «демалыс уақытындағы ата-ана» немесе «жексенбілік дос». Мұндай аналар көбінесе үй шаруасымен айналыспайды, әдетте, үйде болмағанда немесе тым шаршағанда қайта қыздыруға ыңғайлы, үлкен көлемдегі тағамдар пісіреді. Олар балаларының мектептегі ата-аналар комитетіне және басқа да қоғамдық іс-шараларға қатысу арқылы отбасын қоғамда көрсетуге тырыспайды. 2002 жылы орталық үкімет мектеп сағаттарын тағы да қысқартты, оқу мазмұнын азайтты және барлық мемлекеттік бастауыш мектептерде жаңа оқу бағдарламасын енгізді, оның мақсаты жеке оқушылардың оқуға деген қызығушылығы мен ынтасын арттыру болды. 1970 жылдардың ортасында балалардың үлгерімге жетуіне жасалған қысым арнайы мектептердің қажеттілігін тудырды. Оқушылардың 70 пайызы ұзақ сабақтан кейін «жуку» немесе «қайталау курстарына» қатысты. 1980 жылдары мектептегі қысымға байланысты бірнеше өзіне-өзі қол жұмсау оқиғалары тіркелді. Бастауыш және орта мектеп оқушылары емтиханға түспегендіктен өміріне қауіп келтірді. 1990 жылдары Жапониядағы экономикалық құлдырау (алдыңғы онжылдықтағы әлемдік экономикалық үстемдікке жеткеннен кейін) студенттердің ынтасын төмендетті. Жапонияның математика және ғылым салаларындағы жоғары деңгейдегі білім көрсеткіштері американдық деңгейден төмендеді. Стресс сабақтардағы тәртіпсіздікке әкелді. 2001 жылы Ұлттық білім беру зерттеу институты жүргізген сауалнамаға сәйкес, мұғалімдер мен директорлардың 33 пайызы «сыныптың толық бұзылуын» байқаған, себебі қарсылық білдірген балалар «өзбеткей әрекеттерге» барыпты. 2002 жылы Жапонияның Білім министрлігі реформа жасау қажеттілігіне байланысты қысымға ұшырап, негізгі оқу бағдарламасының 30 пайызын жойды. Бұл оқушыларға өздері таңдаған бағыт бойынша топта оқуға мүмкіндік берді. «Мукацуку» деген сөз, яғни «ашуды тудыратын және мазасыз ететін» мағынасындағы термин студенттер арасында мұғалімдерге, ата-аналарға және өмірге көңілі толып, шаршағандарын білдіру үшін жиі қолданыла бастады.