Кіріспе

Бельгиялық саясаткер және Бельгияның 32-ші премьер-министрі

Хуберт Мари Эжен Пьерло (Hubert Marie Eugène Pierlot, 23 желтоқсан 1883 – 13 желтоқсан 1963) – бельгиялық саясаткер және Бельгияның премьер-министрі, 1939 және 1945 жылдар аралығында қызмет етті. Адвокат және заңгер Пьерло 1920 жылдары саясатқа кірмес бұрын Бірінші дүниежүзілік соғыста қызмет етті. Католик партиясының мүшесі Пьерло 1939 жылы, Бельгия Екінші дүниежүзілік соғысқа кірер алдында, премьер-министр болды. Осы қызметінде ол Бельгия Германия басып алған кезде, алдымен Франциядан, кейіннен Ұлыбританиядан жер аударылған Бельгия үкіметін басқарды. 1940 жылы мамыр айында Германия Бельгияны басып алған кезде Пьерло мен король Леопольд III арасында корольдың министрлер бұйрығын орындап, эмиграцияға кетуі немесе неміс әскеріне бағынуы туралы қатысты дау туды. Пьерло Леопольдтің кейіннен бағынуын Конституцияны бұзу деп есептеді және парламентке Леопольдті билікке жарамсыз деп жариялауға шақырды. Бұл қақтығыс Пьерло мен корольдың ұстанымын қолдаған және үкіметтің эмиграциясын қорқынышты деп санайтын басқа консерваторлар арасында ұзақ араздық тудырды. 1940-1944 жылдары Лондонда эмиграцияда болған кезде Пьерло Бельгияның премьер-министрі және қорғаныс министрі қызметін атқарды, сонымен қатар одақтас державалар арасындағы соғыс кезеңіндегі келіссөздерде маңызды рөл атқарды, бұл Бельгияның соғыстан кейінгі қайта құруының негізін қалады. 1944 жылдың қыркүйегінде Бельгия азат етілгеннен кейін Пьерло Брюссельге оралды, онда ол өзінің қалауына қарсы, 1945 жылдың ақпанына дейін ұлттық бірлік үкіметін басқарды. Саяси солшылдардың сыны мен жаңа үкіметтің азаттықтан кейін ел алдындағы ауыр мәселелерді шеше алмауы 1945 жылдың ақпан айында үкіметтің құлауына әкелді, және оның орнына социалист Ахилл Ван Акер келді. Пьерлоның соғыс кезінде Леопольд III-ке қарсы ұстанымы оны өмірінде даулы тұлға етті және ол өзінің католик партиясының (кейіннен Христиандық-әлеуметтік партия) көптеген қолдаушыларын құраған роялистік және консервативтік айналымдарда кеңінен ұнатылмады. Ол 1946 жылы корольдік мәселедегі дағдарыс кезінде – Леопольдтің Бельгия тағына қайта оралу мүмкіндігі туралы мәселемен айналысып, саясаттан зейнеткерлікке шықты және 1963 жылы бейбіт өмірден көшті. Ол қайтыс болғаннан кейін тарихшылар оның соғыс кезінде қабылдаған шешімдерін қайта қарағанда Пьерлоның беделі жақсарды.

Туған жері және ерте өмір жолы

Пьерло 1883 жылғы 23 желтоқсанда Бельгияның Люксембург провинциясындағы Бертрикс пен Буйон қалалары арасындағы шағын Куньон ауылында дүниеге келген. Оның ата-анасы бельгиялық консервативті элитаның бір бөлігі болған, беделді және бай католик отбасынан шыққан. Оның ағасы Жан Пьерло соғыс кезінде Бельгия Тәуелсіздік қозғалысына қосылып, 1944 жылы неміс концлагерінде қаза тапты. Хубер Пьерло Маредзудағы діни мектептерде білім алған, кейіннен Брюссельдегі беделді иезуиттік Колледж Сент-Мишель орта мектебінде оқыған. Ол Ловен католик университетінде саяси ғылымдар саласында лиценциат және құқық ғылымдарының докторы дәрежесін алды. Жастық шағында ол АҚШ, Канада және Ұлыбританияға саяхат жасады. Кейіннен Мари Луиза (Де Киндер) атты әйелге үйленді және жеті балаға ие болды. 1914 жылғы тамызда Германия Бельгияға басып кірген кезде ол бельгиялық жаяу әскеріне ерікті болып қатарына қосылды. Ол Изер шайқасында және Изер майданында қызмет етті, онда батылдығы үшін марапатталды. Соғыс аяқталған кезде ол лейтенант шеніне жетіп, 20-шы желілік полкте қызмет етті. Соғыстан кейін Пьерло Бельгиядағы басты оңшыл партия және бельгиялық саяси өмірде үстемдік құрған үш партияның бірі – Католик партиясына (Parti catholique) қосылды. Тұрақтылық пен беделділік партиясы саналатын Католик партиясы соғыс аралық кезеңде сайлауда үлкен жетістіктерге қол жеткізіп, бірнеше коалициялық үкіметтерді басқарды. 1925 жылғы 23 желтоқсанда Пьерло Нойфшато-Виртон округінен депутаттар палатасының депутаты ретінде парламентке енді, бірақ бір аптадан кейін сенатор болып қайта сайланды. Ол 1926 жылдан 1936 жылға дейін Люксембург провинциясының провинциалдық сенаторы, ал 1936 жылдан 1946 жылға дейін сол провинцияның тікелей сайланған сенаторы болды. 1920 жылдардың соңында ол шешендігімен және жеке адалдығымен танымал болды. Соғыс аралық кезеңдегі католик үкіметтерінде ол ішкі істер министрі (1934–1935), ауыл шаруашылығы министрі (1934–1935; 1936–1939) және сыртқы істер министрі (1939) қызметтерін атқарды. Ол алдымен католиктер мен социалистердің, содан кейін католиктер мен либералдардың коалициясын жетектеді.

Премьер-министр ретінде

Соғыс аралық кезеңде Бельгия саяси бейтараптық саясатын ұстанды және нацистік Германиямен қақтығыстан қашуға тырысты. «Жалған соғыс» басталғанда Пьерло католиктер, либералдар және социалистерден құралған үш тараптан тұратын ұлттық үкіметтің басшысы болды, ол 1940 жылдың мамыр айында неміс басқыншылығына дейін билікте қалды.

Леопольд III-тен айырылу

1940 жылдың мамыр айындағы шайқастар кезінде Пьерло үкіметі Бельгия армиясына жеке басшылық еткен король Леопольд III-пен қақтығысқа келді. Үкімет пен король арасындағы алғашқы қақтығыс 10 мамырда болды, онда король үкіметтің тілегіне қарсы, 1914 жылы әкесі Альберт I жасағандай, Өкілдер палатасына сөз сөйлемей, әскери штабына кетіп қалды. Король мен үкімет арасындағы байланыс үзіліп, үкімет король конституциялық өкілеттіктерін асырып түсіп жатыр деп қорқыды. Әкесі сияқты Леопольд та Конституцияның 64-бабына бағынды, онда корольдің әрекеті үкімет министрі қол қоймаса жарамсыз болады делінген, бірақ 68-бап бойынша әскери мәселелерде жоғарғы билік берілген. Екі бап бір-біріне қайшы келгендей болды және корольдің әскери-саяси мәселелердегі барлық әрекеттеріне нақты конституциялық негіз болмады. Бельгия әскері француз және британдық одақтастарымен бірге кері шегінуге мәжбүр болғандықтан, Леопольд армияны тапсырудың жалғыз мүмкіндігі деп шешті. 24 мамырда үкімет Франциядағы эмиграцияға кетіп бара жатқанда, Пьерло бастаған министрлер тобы Леопольдпен Кастель ван Вижендейлде соңғы кездесу өткізді. Олар оны Норвегия королі Хакон VII-нің үлгісін ұстандырып, қарсылықтың символы ретінде эмиграцияға қосылуға шақырды. Леопольд бас тартты, өйткені ол қолбасшы ретінде армиясымен бірге тапсыруы керек деп ойлады, бұл нағыз ашу-ыза тудырды. Ол сондай-ақ Францияға кетсе, Бельгия үкіметі бейтараптығынан бас тартып, марионеттік үкіметке айналады деп сенді. Франция немесе Ұлыбританиямен одақтасу шарты жоқ бейтарап ел ретінде Бельгия армиясы аумағын қорғау мүмкіндігі болмаса, зор шығынға ұшырап, мүмкіндігінше ұзақ уақыт тұруға міндетті емес деп те ойлады. 28 мамырда Анри де Ман басшылығымен жақтас саясаткерлерден жаңа үкімет құруға жасалған сәтсіз әрекеттен кейін және Пьерло мен оның үкіметін айыптағаннан кейін Леопольд немістерге тапсырылып, соғыс тұтқынына айналды. Леопольдтың тапсыру туралы шешімін британдық және француз баспасөздері қолға алып, оны әскери жағдай үшін кінәлады. Бельгия үкіметі 26 мамырда Парижде жиналып, Конституцияның 82-бабын қолданып, монархты билік етуге жарамсыз деп жариялады (dans l'impossibilité de régner) және Германияға қарсы күресті жалғастыруға шешім қабылдады. Келесі күні Пьерло француз премьер-министрі Поль Рейномен маңызды кездесу өткізді, онда француз премьер-министрі Бельгия үкіметінен корольді және оның тапсыруын жария түрде айыптауды талап етті. Кездесуден кейін Пьерло корольді конституцияға қайшы әрекет жасады және немістерге жақындық танытты деп айыптады. Пьерлоның сөйлемін француз тарапына қолайлы ету үшін француз министрі Жорж Мандель ауыр өңдеді. Бельгия қоғамының көп бөлігінде беделді және шіркеудің қолдауына ие болған корольді айыптау көпшілік қолдауын жоғалтып, Пьерлоны оның жақтастары мен партиясынан алшақтатты.

Францияда жер аударылған үкімет

Үкімет Лимож қаласында кездесіп, содан кейін Пуатье мен Бордоға көшті, бірақ француз әскери жағдайы нашарлаған сайын, не істеу керек деген мәселеде жарылды. Үкімет Францияда қалуды немесе француз үкіметімен бірге қалуды, ал Ұлыбританияға көшуді қолдаған топтарға бөлінді. Пьерло Лондонға шегінуді қолдады, бірақ үкіметінің бірлігін сақтауға тырысты, оның көп бөлігі Францияда қалуды жақтады. Бельгиялық Конгоның Бельгияның бақылауында қалуын үміттене отырып, Пьерло Колониялар министрі Альберт де Влишауверге Франциядан кетуге рұқсат берді, ал үкімет Брюссельдегі жаңа конституциялық билікке орын беру үшін отставкаға кете ме деп ойланды. Немістерге қарсы капитуляциядан қорқып, кіші министр Марсель Анри Жаспар Франциядан Лондонға кетті, онда Камиль Гюйсманспен бірге ресми үкімет айыптаған қарсы үкімет немесе Бельгия Ұлттық комитетін (Comité national belge) құрды. Де Влишаувер Лондонға келді, онда оған Қаржы министрі Камиль Гатт қосылды, олар бұл қауіпке қарсы күресу үшін жиналды. Пьерло Францияда қалды. Де Влишаувер бейтарап Испанияға сапар шегіп, француз-испан шекарасындағы Ле Пертуста Пьерломен және Сыртқы істер министрі Пол Анри Спаакпен кездесіп, оларды Лондонға қосылуға көндіруге тырысты. Пьерло бас тартты. Филипп Петеннің жаңа Виши үкіметімен жүргізілген келіссөздер нәтижесіз аяқталды. 1940 жылдың тамызында немістердің қысымымен француздар Бельгия үкіметімен дипломатиялық қарым-қатынасты үзіп, оны таратуға бұйрық берді. 22 тамызда Пьерло мен Спаак үкіметтен Лондонға кетуге рұқсат алды, ал үкіметтің қалған бөлігі Францияда қалды. Пьерло мен Спаак, Пьерлоның отбасымен бірге, Франконың Испаниясына ресми визамен өтті, бірақ Барселонада тұтқындалып, қонақ үйде үй қамауында ұсталды. 18 қазанда олар қамаудан қашып, Португалияға бет бұрды, онда Антонио де Оливейра Салазар режимі бейтарап болғанымен, Испанияға қарағанда одақтастардың мүддесіне көбірек жақын болды. Олар 22 қазанда Лондонға жетті.

Лондондағы жер аударылған үкімет

Лондонға келгеннен кейін көп ұзамай, Блитц кезінде Пьерло 1940 жылғы қарашада ол тұрған Карлтон қонақ үйі бомбалау салдарынан қираған кезде қаза болмай құтылды. Пьерло мен Спаактың келуі «Төрт үкіметтің» (Пьерло, Спаак, Гутт және Де Влешаувер) ресми кезеңін бастады, ол Бельгияның эмиграциядағы үкіметінің ядросын құрады. Дегенмен, Сыртқы істер министрлігі Пьерлоның Францияны ертерек тастамағанына күмәнмен қарады. Сыртқы істер министрі Энтони Иден «Пьерло әсерлі емес, бірақ ол заңды» деген пікір білдіргені айтылады. Пьерлоның соңғы сайланған премьер-министр мәртебесі ресми үкіметке британ үкіметінің алдында Жаспар Гюйсман үкіметін әлсіретуге және ресми мақұлдау алуға жеткілікті заңдылық берді. Эмиграциядағы үкімет одақтас елдерден толық дипломатиялық мойындау алды. Бельгия үкіметінің көп бөлігі Лондонның Белгравия ауданындағы Итон скверінде орналасты, бұл соғысқа дейін Бельгия елшілігінің орны болған. Басқа да мемлекеттік мекемелер жақын маңдағы Хобарт-плейс, Белгрейв-сквер және Найтсбриджде орналасты. 1941 жылдың мамыр айына қарай Лондондағы үкіметте барлық салада 750-ге жуық адам жұмыс істеді. Эмиграциядағы үкімет Бельгияның бос күштерін құруға жетекшілік етті және Қарсылық қозғалысымен және басқа одақтас үкіметтермен келіссөздер жүргізді. Үкімет эмиграциядағы Бельгияның алтын қорының көп бөлігін де басқарды, ол жеңіліске дейін эвакуацияланған және британдықтар мен американдықтарға қарыз ретінде берілді. Сондай-ақ ол Бельгия Конгосының соғыс күшін үйлестіруге қатысты, ол одақтастар үшін уран сияқты шикізаттың маңызды көзі болды. Соғыстың басынан бастап үкімет түрлі делдалдар арқылы Леопольдпен байланыс орнатуға қол жеткізді, бірақ патшалық және Пьерло фракциялары арасында толық келісімге келе алмады. 1941 жылдың 28 сәуірінде Пьерлоның үлкен балалары интернатқа бара жатқанда, олар отырған пойыз Линкольнширдегі Вестбороу маңында өртенді. Екеуі де қаза тапты. Пьерло голланд және люксембургтік эмиграциядағы үкіметтермен келіссөздер жүргізіліп, 1944 жылдың қыркүйегінде қол қойылған Бенилюкс кедендік одағының негізгі қолдаушысы болды. Батыс Еуропа мемлекеттері арасындағы ынтымақтастықты жақтаған Спаактан айырмашылығы, Пьерло соғыстан кейін Бельгияның тәуелсіздігіне кепілдік беру үшін АҚШ-пен трансатлантикалық одақты қолдады.

Қорғаныс министрлігінің дағдарысы

Үкіметтің эмиграциядағы кезеңінен бастап, Қорғаныс министрі лауазымына үлкен талас болды. Академик Анри Ролиннің осы лауазымға тағайындалуына ерекше наразылық білдірілді. 1942 жылдың қазан айында Пьерло Ролиннің әскердің ішкі саясатына араласып, оның бір бөлігінің белсенсіздікке наразылық білдіріп, бүлік көтеріп жатқанын айыптап, оны қызметтен босатті. Осы қиын жағдайды шешу үшін Пьерло бұл мәселені өзі жеке басқаруға шешім қабылдады. Жағдайды түзету мақсатында ол жаяу әскердің басқару құрылымын кеңінен қайта құруды бастады. 1942 жылдың қараша айында артиллериялық батарея сарбаздары арасындағы шағын бүлік жылдам тоқтатылды, бірақ 1943 жылдың қаңтарындағы әскери сот отырысында Пьерло британдық баспасөз тарапынан қатты сынға ілікті. 1944 жылы Пьерло Бельгия армиясын азаттыққа шыққаннан кейін қайта ұйымдастыру жоспарларын жасауға кірісті, бұл жоспар «Пьерло жоспары» (Plan Pierlot) деп аталды. Жоспарда Германияға шабуыл кезінде одақтас әскерлермен бірге күресу үшін азаттыққа шыққаннан кейін бірден Бельгияда екі жаяу әскер бригадасын, алты фузилер батальонын, логистикалық және қолдау бөлімшелерін құру көзделген. Алдағы уақытта бұл әскерлер жаңа дивизияның ядросын құрап, оның айналасына қосымша әскерлер жинауға мүмкіндік беретін еді.

Бостандық үкіметтері

Бельгияны азат ету 1944 жылдың қыркүйегінде одақтас күштер шығысқа қарай жылжыған кезде басталды. 3 қыркүйекте Брюссель азат етілді. 8 қыркүйекте Пьерло және эмиграциядағы үкімет ұшақпен қалаға келді. Үкіметтің оралуы халық тарапынан жалпы бейжайлықпен қабылданды, себебі халық үкіметтің оккупация кезінде халқының қиын жағдайына немқұрайлы қарағанын сезінді. Парламент 1940 жылдан бері алғаш рет 1944 жылдың 19 қыркүйегінде өтті, онда Пьерло оккупация кезінде үкіметтің Британиядағы қызметінің шолуын жасады. Үкіметтің бірінші қадамдарының бірі – 20 қыркүйекте Леопольдтің інісі Шарльді регенттік ханзада етіп тағайындау болды. 26 қыркүйекте ұлттық бірлік үкіметі құрылды. Үміткерлердің жетіспеуіне байланысты Пьерло оны басқаруын жалғастырды. Жаңа үкіметке алғаш рет Бельгия Коммунистік партиясының (PCB KPB) өкілдері енді. Ол 1944 жылдың қысында Арденндердегі неміс шабуылы салдарынан кейінге шегерілген Бельгияның толық азаттығына жетекшілік етті. 1944 жылдың қысындағы азық-түлікпен үздіксіз проблемалар халықтың наразылығын тудырып, үкіметті әлсіретті. Осы кезеңде үкімет Гуттың валюталық реформа жоспарын іске қосып, тұрақтандыруға көшудің бір бөлігі ретінде қарсылық күштерін таратуға қатысты. Үкімет ішіндегі маңызды дағдарыс екі ірі солшыл қарсылық ұйымы – Фронт дель Индепенданс (FI OF) және Партизандар Армес (PA) тарап, қаруларын төмендетуден бас тартуына байланысты туындады. Пьерло олардың ниеттеріне күмәнданып, коммунистермен қақтығысқа түсті. Үш коммунистік министр үкіметтен кетіп, партия Пьерлоға қарсы науқанды бастады. Коммунистік төңкеріс қаупіне байланысты парламент төтенше жағдай режимін бекітті, бұл жандармерияға қарсылық күштерін күшпен қарусыздауға мүмкіндік берді, бірақ эпизодтық ереуілдер жалғасты. Үкімет сонымен қатар маңызды әлеуметтік қамсыздандыру реформаларын қабылдады. Азық-түлікпен үздіксіз проблемалар және үкіметтің кейбір шараларының халыққа ұнамауы Пьерло үкіметіне қарсы кең ауқымды сынға алып келді. 1945 жылдың ақпан айындағы жалпыұлттық ереуілдер үкіметті одан әрі тұрақсыздандырды. 1945 жылдың 7 ақпанында Пьерло парламентте үкіметтің әрекеттерін қорғады, бірақ маңызды нәтижеге қол жеткізе алмады. Үкімет ақпан айында құлап, оның орнына Леопольд III-тің қайта қызметке орналасуы немесе қызметтен босатылуы мәселесі қарастырылып жатқанда, Ахилл Ван Акер басқаратын жаңа, қысқа мерзімді ұлттық біріккен үкімет құрылды.

Кейінгі өмір және өлім

Өз үкіметінің құлауынан кейін Пьерло 1946 жылғы ақпан айындағы сайлауларға дейін Арлон, Марш-ан-Фамен, Бастонь, Нойфшато және Виртон округтерінің сенаторы лауазымына оралды. 1945 жылғы қыркүйекте Пьерло Карл патша тарапынан құрметті мемлекеттік министр етіп тағайындалды, ал 1946 жылғы сайлаулардан кейін көп ұзамай граф атағын алды. Патшалық мәселесіне байланысты туған дағдарыс кезінде Леопольдқа қарсы болғандықтан, ол католиктер партиясының Леопольдты қолдаған мұрагері – Христиандық-әлеуметтік партия (Parti social chrétien немесе PSC CVP) тарапынан шеттетілді. Саясаттан зейнетке шыққаннан кейін Пьерло Брюссельде заңгерлікпен айналысты. 1946 жылы Леопольдтың тапсырысымен патшаны қорғап, эмиграциядағы үкіметтің іс-қимылын сынаған «Ақ кітап» (Livre Blanc) жарық көрді. Бұл сынға жауап ретінде Пьерло «Le Soir» газетінде кеңінен таралған мақалалар сериясын жариялады. Ол даулы тұлға болып қала берді. 1950 жылы әкесінің орнына патша болған Бадуин да Пьерлоны сарайда қабылдаудан бас тартты. 1947 жылдан кейін ол саясатқа оралудан және саяси қарсыластарының сынап-жазбаларына жауап беруден бас тартты. Пьерло 1963 жылғы 13 желтоқсанда, 80 жасқа толуына он күн қалғанда Брюссельдің бай шаһары Уккледе қайтыс болды. Ол Куньонда жерленген. Пьерлоның достары 1966 жылы «Юбер Пьерло қоры» (Fondation Hubert Pierlot) атты қайырымдылық ұйымын құрды. Оның әйелі Мари Луиза 1980 жылы 85 жасында қайтыс болды.

Өлімнен кейінгі оңалту

Оның қайтысынан кейін Пьерлоның саяси беделін тарихшылар қайта бағалады, соғыс жылдарындағы үкіметтік қызметінде қабылдаған шешімдерін жаңадан қарастырды. Оны әсіресе әріптесі Пол Анри Спаак жоғары бағалады, ол кейін Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас Ассамблеясының тұңғыш президенті, НАТО-ның Бас хатшысы және Еуропалық Одақтың негізін қалаушылардың бірі болды. Спаак 1969 жылғы естеліктерінде Пьерлоны "қатаңдыққа дейін жауапкершілігі мол, адалдыққа дейін тура, шаршамай еңбектенетін, дінге берілген христиан, патриот, азаматтық, кәсіби және отбасылық қасиеттердің үлгісі, ол ерекше адам еді" деп мақтады.