Таитидегі дәстүрлі би – Упа Упа тарихы

Кіріспе

Упаупа (көбінесе upa upa деп жазылады) – Таитидің дәстүрлі биі. Еуропалық саяхатшылар осы би туралы айтып, оны өте ұятсыз деп сипаттаған. Сол кездегі қимыл-қозғалыстардың қазіргі өте танымал tāmūrē биімен қаншалықты үйлесетіні нақты белгісіз. Екі биде де бишілер ұл мен қыз жұптарын құрап, көбінесе жыныстық сипаттағы қозғалыстармен билейді.

Тарих

1797 жылы Таитиге келген LMS миссионерлері аралдың жергілікті билеушілерін тез қорқытып, билікке орнықты. Бұл оларға нәресте өлтіру, адам жеу және тайпалық соғыстар сияқты әдеттерді жоюға мүмкіндік берді, бірақ сонымен қатар бұрын Таитиде белгісіз болған күнә туралы ұғымды енгізуге де мүмкіндік берді. Полинезиялықтардың жүрегіне жақын би қуанышы ең бірінші жойылды. 1819 жылғы танымал Помаре кодексі upaupa-ны (сондай-ақ татуировканы) жаман және әдепсіз әдеттер деп жариялады, оларға қатаң қарсы тұру қажет болды. Ливард аралдары да көп ұзамай осы жолға түсті. Бірақ билер құпия түрде жалғасты. 1842 жылғы кодексте көптеген шектеулер жеңілдетілді, бірақ upaupa (сол кезде би үшін қолданылатын жалпы термин) қара тізімде қалды. Осы жылы француздықтар протекторат жариялады. Протестанттарға қарағанда өмірге көбірек көңіл бөлген католиктер «жеңе алмасаң, қосыл» деген қағиданы ұстана отырып, 1849 жылғы ресми хабарламада upaupa әлі де тыйым салынғанын, бірақ мемлекеттік мерекелерде, бірақ әдепсіз қимылдарсыз билеуге рұқсат етілгенін жариялады. 1853 жылғы заң, 1876 жылы қайта жаңартылды, одан да шектеулі болды. Таитиліктердің уақытын билеу мен ішімдік ішуден гөрі ізгілікпен өткізуді үміттене отырып, лицензиялар жүйесі енгізілді. Лицензияны тек басты шеф ғана, сенбі күндері кешке ғана ала алатын болды. Барлық шектеулерге қарамастан, билер жалғасты, сол кездегі заңға байланысты жасырын немесе ашық түрде. Дегенмен, көп жылғы басып тастау оның іздерін қалдырды, идея мен қимылдар сақталғанмен, ескі upaupa енді толыққанды болмады. 20 ғасырдың басында таити билері тек 14 шілде сияқты мерекелерде ғана орындалды және қазіргі күнгі билерге айналды. 1900 жылға қарай дәстүрлі киімдер қайта оралды, олар әлі де аналық Хаббард көйлектері мен пончоларға ұқсаса да, кем дегенде дәстүрлі материалдардан жасалған. 1920 жылдары рафия жолақтары қосылды, ол көп ұзамай Таитидің ерекше моры немесе шөптік юбкасына (ішінде гибискус талшықтарынан жасалған) айналды. Тек еркектерге ғана ашық денеге рұқсат берілді. Фестиваль кезінде ең жақсы бишілерге сыйлықтар беріле бастады. Бірақ 1956 жылға дейін Мадлен Муа «хеива» деп аталатын би тобын ұйымдастырды, оның демеушілері Таитидің соңғы патшайымының қыздары Тери мен Такау болды. Соңында дәстүрлі билерге билік тарапынан қолдау берілді. 1961 жылы Faaa халықаралық әуежайының ашылуы және Таитиде туризмнің дамуы upaupa-дан пайда болған барлық билерді күнделікті өмірдің бір бөлігіне қайтаруға мүмкіндік берді.

After having arrived on Tahiti in 1797, the LMS missionaries quickly intimidated the local rulers of the island and fixed themselves in a position of power. Although this enabled them to abolish such habits as infanticide, cannibalism and tribal wars, it also enabled them to introduce the idea of sin, which was unknown on Tahiti until then. The joy of dancing, so dear to the Polynesian heart, was one of the first to be axed. The famous Pōmare code of 1819 declared the upaupa (and tattooing in the same line) to be bad and immoral habitudes, severely to be opposed. The Leewards followed suit soon after. But dancing continued in secret. In the code of 1842 many restrictions were relaxed, but the upaupa (the general term for dancing then) remained on the black list. In the same year the French proclaimed the protectorate. Being Catholic with some broader views on life than the Protestants, and considering that 'if you cannot beat them, join them', they proclaimed in the official bulletin of 1849 that the upaupa was still forbidden, except on public feastdays, but then still without the indecent gestures. The act of 1853, repeated in 1876 was more restrictive. In the hope that the Tahitians would spend their time on more pious occupations than dancing and drinking, a system of licences was introduced. A license could only be obtained by a chef and only on Saturday evenings. Despite all these restrictions, dancing went on, less secret or more secret depending on the law at that moment. Nevertheless, many years of suppression had left a mark on it, and although the idea and the steps were still there, the upaupa of the old did not really exist anymore. In the beginning of the 20th century Tahitian dances were only performed on such festivities as 14 July and saw an evolution into what they have become nowadays. Around 1900 the traditional costumes came back, and although they still looked more like mother Hubbard dresses or ponchos, at least they were made of traditional materials. Around 1920 strips of raffia were added, which soon would develop into the characteristic more or grass skirt (in reality made from hibiscus fibers) of Tahiti. The bare torso (for men only) became acceptable. Prizes started to be awarded to the best dancers on a festival. But it was not until 1956 that Madeleine Moua organised a dance group, called the heiva, of which Terii and Takau, daughters of the last queen of Tahiti became patrons. Finally then traditional dancing had the blessing from the establishment. The opening of Faaa international airport in 1961 and the real start of the tourist industry on Tahiti made all the dances which had come forth from the upaupa a part of daily life once more.