Кіріспе

Сёрен Кьеркегордың 1847 жылы жазған "Күшті сөздер әртүрлі рухта" (Opbyggelige Taler i forskjellig Aand, сондай-ақ Upbuilding Discourses in Various Spirits) кітабы. Бұл кітап 1843 жылғы "Егер/Немесе" және оның көптеген басқа да сөздері сияқты үш бөлімге бөлінген. Кьеркегор кінә және күнә туралы түсініктерді жеке адамның санасына енгізуге ұмтылды. Ол Иоганн фон Гёте мен Фридрих Гегельдің ақыл-ойы мен табиғатқа қатысты ойларын талқылады. Бұл кітап табиғат пен ақылдың мінсіздігі туралы идеяларға жауап ретінде жазылған. Кітаптың бірінші бөлімі ешқандай қылмыс жасаған жоқ деп есептейтіндерге қарсы бағытталған. Кьеркегор мәтін бойына сұрақтар қояды, мысалы: "Сабыр дегеніміз не? Сабыр – қашып құтылуға болмайтын азапты ерікті түрде қабылдаудың батылдығы емес пе?" "Қазіргі уақытта өзіңнің жеке тұлға екеніңді және Құдай алдындағы мәңгілік жауапкершілігіңді сезінесің бе?" "Зұлымдық, зұлым адамдар сияқты, өзімен-өзіне қайшы емес пе, іштен бөлініп тұрмай ма?" "Өзіңнен гөрі басқалардан ұялу, болғанынан гөрі көрінуден ұялу деген не?" "Құлақ жаратқан Ие тыңдамай ма? Бірақ керісінше пікір де осылай әдемі және сенімді емес пе: өмірін құрбандыққа шалуға дайын адам Құдайдың сүйіспеншілік екеніне сенуі керек пе?" "Жұмысыңды орындау үшін қандай құралдарды қолданасың; құралдар мақсатқа орайлас ма, дәл сондай маңызды ма?" Екінші бөлім табиғаттың мінсіздігі туралы идеяға арналған. Ол 1843 жылғы "Төрт күшті сөздерінде" айтқандай, Әйүпке қайта оралады. Ол былай дейді: "Сайысты достары Әйүпті өздерімен салыстырмады – бұл олардың құрметі (оны үнсіз сақтағандары) тоқтағанға дейін және олар науқасқа шабуыл жасау үшін үнсіздікті бұзғанға дейін болды, бірақ олардың қатысуы Әйүпті өзін өзімен салыстыруға итермеледі. Ешбір адам, тіпті үнсіздікпен болса да, оның қасында болуы салыстыру тұрғысынан ешқандай мәнге ие емес. Мүмкін, бұл балаға ғана оңай, өйткені ол дала гүлдері мен аспандағы құстарға ұқсайды." "Құдай адамды оқшаулады, әр адамды жеке және ерекше тұлға етіп жаратты, бұл алғашқы ойлардың шартты емес сипатында көрінеді. Жеке жануар оқшауланған емес, шартсыз жеке тұлға емес, жеке жануар – сан, ол ең танымал пұтқа табынушы ойшылдың жануарлар санатына жататын: көпшілік. Алғашқы ойлардан бас тартып, салыстыруға түсіп, өзін сандыққа айналдырған адам өзін аңға теңейді, тіпті салыстыру арқылы ерекшеленсе де, кемсітілсе де. Бірақ қызғалдақтармен уайымдаған адам оқшауланып, адамдар арасындағы барлық салыстырулардан, немесе, мүмкін, дұрыс емес, адамгершіліксіз салыстырулардан алыс." Үшінші бөлім абстрактілі ұғымдар мен нақты мысалдарды қарастырады. Кьеркегор өзінің алғашқы кітабында "Егер/Немесе" деп тек А және В деп аталатын адамдар туралы жазған. Содан кейін ол оларды аз абстрактілі етіп, А-ны "Қайталаудағы" жас адам (1843) және В-ны өзінің кеңесшісі, психиатр Константин Константиус етіп жасады. "Қайталау" еңбегін шығарған күні "Қорқыныш пен діріл" еңбегін де шығарды. Бұл еңбекте Ыбырайымның Құдаймен жалғыз болғаны және оның бұйрықтарын орындауды ойластырғаны көрсетілген. Ол Мәсіхке деген сенімін дәлелдейтін бір кісіні кездестіріп, Мәсіхтің жолына түскендердің қуаныштары туралы жазды. Ол Гегельдің этикасына немесе Гётенің эстетикасына қарсы емес, бірақ Мәсіхке еру – ең қажетті нәрсе деп санайды. Ал екіұштылық – жеке адамның рухани ауруының басталуы.

Құрылымы

Кітап оның он сегіз жігерлендіретін сөздерінің кейбірі сияқты арнаумен басталады, алайда бұл кітап оның әкесіне емес, "Сол жалғыз адамға" арналған. Ол осы сөздерді жариялады және кейіннен "Көпшілік – шындық емес" деп аталатын ұзақ арнау жазды, онда былай деп жазды: "Бұл, қазір айтарлықтай қайта қаралып, кеңейтілген, "сол жалғыз адамға" арналған арнаумен бірге жазылды және "Әртүрлі рухтағы жігерлендіретін сөздерде" табылады. Копенгаген, 1847 жылдың көктемі." Уолтер Лоури 1939 және 1962 жылдары Кьеркегордың "Автор ретіндегі еңбектерімнің көзқарасы" еңбегін аударды және Сорен Кьеркегордың (1851) "Жазушы ретіндегі қызметім" еңбегін кітабына қосты. Мұнда Кьеркегор былай деп жазды: "Мен өзімді қайтадан діни тұрғыдан "сол адамға" байладымын, оған келесі маңызды жұмыс (Қорытынды постскрипттен кейін) арналды. Мен "Адамның әртүрлі рухына арналған тәрбиелік сөздерді" айтамын, немесе оның бірінші бөлігі, күнәні мойындауға шақыруды." Мүмкін, мен "сол адам" санатын алғаш қолданғанда ешкім байқамаған шығар, және ешкім бұл сөздің "Тәрбиелік сөздердің" әрбір санының алғы сөзінде қалыптасқан түрінде қайталанғанына көп мән бермеген болар. Дін тұрғысынан алғанда, ешқандай жұртшылық болмайды, тек жеке адамдар ғана бар; себебі дін – бұл қадір-қасиет, ал қадір-қасиет – жеке адамның ісі." Бұл кітапта алғы сөз бар және Кьеркегор осы аттас кітабындағы алғы сөздерге назар аудару керектігін айтқан. Кітапта арнау да бар. Міне, оның сөзбасының бірінші жартысы. Кьеркегордің пікірінше, оқушы болу үшін адам өзімен бірге жағдайды (қажеттілікті) әкелуі керек.

Күнәларды мойындау кезінде

"Конфессия кезінде" ("On the Occasion of a Confession") – "Елестетілген оқиғалар туралы үш дерек" ("Three Discourses on Imagined Occasions") атты кітаптың бірінші бөліміне қосымша. Бұл бөлім "Жүрек тазалығы – бір нәрсені қалау" деп те аталады. Кьеркегор адамның өмірде "дұрыс" жолда екенін қалай білуге болатынын сұрайды. Оның жауабы – Құдай алдында мойындау және өкіну, сондай-ақ екі жүзділік туралы ескерту. Егер бір адам өзіне осы бөлімдегі барлық сұрақтарды қойып, бір мақсаттылықпен әрекет етуден аулақ болу үшін қолданылатын барлық амалдарды анықтауға тырысса, онда өзінің кінәсіз екенін айтудың қаншалықты қиын екенін түсінетін болады. "Махаббат туралы" ("Works of Love", 1847) еңбегінде ол оқырманға: "Жақсылық үшін бәрін құрбан етуге құштар, бір нәрсеге ғана құлшыныспен ұмтылатын адамды көзге елестетіңіз" дейді. Мұнда ол дұғаның ішкі тереңдігі туралы жазады. Ол сұрайды:

"Ар-ұждан сіздің жалғыз адам екеніңізді білдіре отырып, неге баса назар аударуды қалайды?" (Hong, 132-бет). Ол былай деп жауап береді: Шешім қабылдауда, жақсылықпен бірге болу және қалу – бұл шындықтың, барлық нәрсені жасауға дайындық туралы қысқаша айтуы, және осы айтуда өмірдің немесе адам жағдайының маңызды айырмашылығына қатысты ешқандай ерекшелік танымайтын теңдік сақталады: әрекет ету немесе күйзелу, себебі күйзеліске түскен адам да шешім қабылдауда жақсылықпен бірге болуы мүмкін. Ең жоғары нәрсеге қатысты, барлық нәрсені жасауға дайындық тұрғысынан, міндет қаншалықты үлкен немесе кішкентай болса да, Құдайға шүкір, ешқандай маңызға ие емес. Әй, Құдай біз, яғни адам баласын қаншалықты мейірімділікпен қамқорлайды! Сорен Кьеркегор, Әр түрлі рухтағы көтеріңкі сөздер, Hong, 79–80-беттер.

Кейін, "Махаббат туралы" ("Works of Love") еңбегінде Кьеркегор Архимед пен Жаңа Ғаһылдан алынған метафораларды пайдалана отырып, таза жүрекке ие болудың мәнін қорытындылайды.

Даладағы гүлдер мен аспандағы құстардан не нәрсеге үйренеміз ?

Бірінші баяндамада («Адам болуға қанағат ету») салыстыру мен таңдау және бір рет жасалған таңдауға сену туралы сөз болады. Ол Гётенің «Пропилея» ромасына сілтеме жасайтын сияқты, онда Гёте былай деп жазған: «Жас адам Табиғат пен Өнер оны қызықтырғанда, күш-жігермен тез арада ең ішкі киелі орынға енуге болатынын ойлайды; ал адам ұзақ адасудан кейін өзін әлі де сыртқы аулада табады. Осындай байқау біздің тақырыбымызды ұсынды. Тек баспалдақта, қақпада, кіреберісте, вестибюльде, сыртқы және ішкі бөлме арасындағы кеңістікте, қасиетті мен күнделікті арасында ғана біз әдетте достарымызбен бірге тоқтауымыз мүмкін». Кьеркегор табиғат туралы Гётеден өзгеше, бірақ ұқсас пікір білдіреді, себебі екеуі де Табиғатты адамзатқа ұстаз ретінде қарастырады, ал Кьеркегор «ішкі болмыс», жан туралы көп жазды. Кьеркегор лилия мен жаман құс туралы керемет әңгіме жазды. Ол былай басталады: Екінші баяндама «құстан адам болудың қаншалықты құнды екенін үйрену» арқылы уайымнан аулақ болу туралы. Дэвид Ф. Свенсон Кьеркегордың бірнеше баяндамаларын аударды, олар 1958 жылы Пол Л. Холмердің күшімен жарияланды. Кьеркегор «Біздің ортақ адамзаттың даңқы» атты еңбегін жазды. Бұл - Матай 6-шы кітабының 24-ші тармағынан бастап соңына дейін жазылған мәтінге негізделген үш баяндаманың екіншісі еді. Ол 1993 жылы Кьеркегордың кітабын аударғанда Говард В. Хонгтың «Адам болудың қаншалықты салтанатты екені» деген атауымен жарық көрді. Гүлдер мен құстар туралы үш баяндаманың құрылымы мынадай: біріншісі эстетикалық, екіншісі этикалық, үшіншісі діни. Сорен Кьеркегордың «Журналдары мен еңбектері» VIII А 1 1847. Кьеркегор табиғатта жоқ, адам баласына берілген сыйлық – ар-ождан туралы жазады. Ар-ождан арқылы уақыт пен болашақты біле аламыз. Табиғат білмейтін нәрсе. Ол төрт айдан кейін жарық көрген «Махаббат туралы еңбектер» атты еңбегінде адамның сүйіспеншілікке деген қабілеті мен табиғаттың ерекшелігін қорытындылады. Үшінші баяндама Хауард В. Хонгтың «Адам болуда қандай бақыт уәде етілген» атты баяндамасы болды. Кьеркегор әрдайым адам болудың маңыздылығын баса айтады, өйткені сізге таңдау мүмкіндігі берілген. «Бір таңдау. Тыңдаушым, бір сөзбен осыдан артық құнды нәрсені қалай жеткізе аласыз? Егер жылдар бойы сөйлесеңіз де, таңдаудан гөрі құндырақ нәрсені айта аласыз ба, таңдауға ие болу! Әрине, дұрыс таңдау – жалғыз нығмет, бірақ таңдаудың өзі – құнды жағдай». Кьеркегор бұл таңдау туралы өзінің алғашқы кітабында «Екеуі/Немесе» жазуды бастады, онда ол алдымен эстетикалық, содан кейін этикалық тұрғысынан жазды. Гегель тарих пен философия кейіннен пайда болып, оқиғаларды түсіндіреді деп ойлайды. Кьеркегор алдын ала келуді дұрыс деп санайды. Әлемді қандай болуға тиіс екенін үйрету туралы тағы бір сөз. Мұндай мақсат үшін философия кем дегенде әрқашан кеш келеді. Әлемдік ой ретінде философия, шындық өзінің қалыптасу процесін аяқтағанша және өзін дайын болғанша пайда болмайды. Тарих осылайша шындықтың жетілуінде ғана идеалдың нақтыға қарсылас ретінде пайда болатынын, нақты әлемді оның мәнімен түсінетінін және оны интеллектуалды патшалыққа айналдыратын тұжырымдаманың ілімін растайды. Философия өзінің сұрлығын сұрмен бояғанда, өмірдің бір түрі ескіреді, ал сұр арқылы оны жаңарту мүмкін емес, тек тануға болады. Минерваның құсқұйрығы түннің көлеңкесі жиналған кезде ғана ұшады. Георг Вильгельм Фридрих Гегель (1770–1831) «Құқық философиясы», С.В. Дайд, Канада, Квинс университеті, 1896 жылғы басылым, Алдын ала сөз xxx. Өзіңді асып, өкініп қаларсың; өзіңді асып алма, соны да өкініп қаларсың; өзіңді асып, асып алма, екеуіне де өкініп қаларсың; өзіңді асып, асып алма, екеуіне де өкініп қаларсың. Міне, мырзалар, бұл барлық философияның мәні мен мәні. Тек белгілі бір сәттерде ғана мен бәрін «актерно модо» деп қарастырамын, Спиноза айтқандай, бірақ мен үнемі «атерно модо» деп өмір сүремін. Көптеген адамдар өздерін осылай өмір сүремін деп санайды, өйткені бірін жасағаннан кейін, олар қарама-қарсыларды біріктіреді немесе араластырады. Бірақ бұл қате түсінік: шынайы мәңгілік не / не артында емес, оның алдында жатыр. Сондықтан олардың мәңгілік өмірі бірінен соң бірі ауыртпалық әкелетін уақытша сәттерден тұрады, өйткені олар екі есе өкінішпен тозған болады. Сорен Кьеркегор, «Екеуі де / Немесе» бірінші бөлімі, Свенсон 37–39 беттер. Бұл жақсы тәрбиеленген баланың кешірім сұрауға бейім екендігінің белгісі, ол дұрыс па, жоқ па, тым көп ойланбайды, сонымен қатар ол өкінуге бейім болса, егер ол Құдайды сотқа тартпаса, бірақ өкінгенде Құдайды жақсы көретін болса, ол жоғары саналы. Осысыз оның өмірі ештеңе емес, тек көпірбас сияқты. Шындығында, менің өмірім ешқандай кінәм болмастан, қасіреттерге толып, мені ең ұлы трагедиялық кейіпкер деп атауға болатындай болса, мен өзімді қасіретпен әлемді таң қалдыра алатын болсам, мен кейіпкердің киімдерін шешіп, трагедияның пафосын тастаймын; мен өзімнің азаптарымен мақтан тұтатын азапты емес, өзімнің кінәмді сезінетін, өкінуге толы адаммын; менің азаптарыма – кінәм, ал ауыруымға – өкініш, ал көз алдымдағы жалғыз үмітім – кешірім. Егер бұл мен үшін қиын болса, онда менің жалғыз тілегім бар. Мен жерге жатып, таңнан кешке дейін әлемді басқаратын құдай күшінен бір ғана игілік тілеймін, ол мені өкінуге мүмкіндік берсін, өйткені мені күйзеліске түсіріп, бәрін оған тастайтын жалғыз қайғы – өкініштің жалғандық екенін білемін, ол іздейтін кешірімге емес, оның алдындағы кінәға қатысты. Сорен Кьеркегор, «Екеуі де / Немесе» екінші бөлімі, Хонг 237–238 беттер. Рухани тұрғысынан қарағанда, уақыт пен мәңгілік – салыстыруға болатын екі өлшем. Бірақ осыны ойластыру үшін адам үшінші тарап болуы керек немесе екі өлшемге қатысты үшінші ұстанымда тұруы керек. Міне, таңдау: ол салмақтайды, ойластырады, таңдайды. Бірақ мұнда екі өлшемнің тең салмақтауына ешқандай мүмкіндік жоқ, бұл әрине таразыда болуы мүмкін, ол теңдік қатынасын көрсетеді. Жоқ, Құдайға шүкір, мұндай болмайды, өйткені дұрыс түсінгенде мәңгілік бұрыннан бері салмақтырақ, ал оны түсінбеуші адам ешқашан ойластыруды бастай алмайды. Сондықтан адам бастамас бұрын ойластырады. Сорен Кьеркегор, «Әртүрлі рухтағы құрылыс сөздері», 1847 жыл, Хонг 306–307 беттер. Кьеркегор тек таңдауға ие болуды ғана емес, оны қалай пайдалануды үйренуді де баса айтады. Ол қорытындылайды: «Бірақ содан кейін оның қайғысы лилия мен құспен бірге, уайымдаған адам уайымынан басқа да ойлануға нәрсе тапты; ол адам болудың қандай бақытты екенін ойластыра бастады. Содан кейін лилия қурасын және оның сұлулығы көрінбей кетсін; жапырақ жерге түсіп, құс ұшып кетсін; далада қараңғы болсын – Құдайдың патшалығы маусымдармен өзгереді! Сондықтан қалғандары ұзақ немесе қысқа уақытқа қажет болсын, осының барлығының жетіспеуі немесе ие болуының сәті болсын, оның сәті өлімде мәңгілік ұмытылғанша талқылау тақырыбы болады – Құдайдың патшалығы әлі ізделуге тиіс, бірақ сонымен қатар барлық мәңгіліктерде де сақталады, және «егер жойылған нәрсе даңқты болса, қалған нәрсе одан да даңқты болады», және егер кемшілікте өмір сүру қиын болса, онда қажеттілікке қайтыс болу оңайырақ болуы керек!»

Азап-тойымдардың Ізгі хабары

А. С. Олдворт пен В. С. Ферри Кембридж университетінен 1955 жылы «Азаптар Евангелиясын» аударды. Төмендегі мәтін оның кіріспесінен алынған. Енді ол Мәсіхтің соңынан ерудің мәні мен қуанышы туралы жаза бастайды. Бұл оның жазған алғашқы нәрсесі емес, бірақ ол уақыт өте келе Мәсіхке еріп, сонымен бірге мойындауға, өкінуге және кешіруге үйренген. Оның басты назары Құдайдың Патшалығын бірінші іздеуге (Маттай 6:33) және «Құдай алдында үндемеуге» үйренуге аударған. Оның алғашқы үш цитаты: Лұқа 14:27 – «Егер біреу өзінің салбын көтеріп, Менің соңымнан келмесе, Менің шәкірім бола алмайды». Маттай 11:30 – «Менің игім, және жүгім жеңіл». Иса Мәсіх туралы былай делінген: «Ол Ұл болғанымен, өзі шеккен азаптар арқылы бағынуды үйренді» (Еврейлер 5:8). Елшілердің істері 5:41. Кьеркегор елші болудың «ерекшелігінің» соншалықты үлкен болуы мүмкін емес себебін жазады. Олар Мәсіхтің аты үшін қорланғаны үшін лайық деп есептелгендеріне қуанып кетіп қалды. Ол былай қорытындылады:

Кьеркегор алтынның бір фунтын қауырсынның бір фунтына теңеді. Ол алтынның құны қауырсыннан жоғары болғандықтан, қауырсынның салмағы аз екенін айтады. Содан кейін ол оқырманнан уақыттың бір фуны мәңгіліктің бір фунына тең бе деп шешуді сұрайды. Қауырсын, алтын, уақытшалық, мәңгілік және сандардың бәрі осы дүниеде құнды. Оның үшінші бөлімінде жеті түрлі үнқатысу бар. Ол діни сандарды жиі қолданады, бірақ әрқашан христиан дініне нақты сілтеме жасайды. Кьеркегор «Қорытынды ғылыми емес постскриптумда» айтқан мақсатына жеткен сияқты, ол адамдар діннің мәнін (Құдай алдында мойындау және өкіну) ұмытып, сонымен қатар адам болудың мәнін де ұмытқанын айтқан. Ол оны былай түсіндірді.