Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тзав, Цав, Зав, Сав немесе Сав (צַו – еврейше "бұйрық", пашахтың алтыншы сөзі, және ерекшеленетін бірінші сөз) – жылдық еврей Тора оқу циклындағы 25-ші апталық бөлім (פָּרָשָׁה, пашах) және Леуіліктер кітабындағы екінші бөлім. Бұл парашада діни қызметкерлердің қалай құрбандық шалғандары және Һарон мен оның ұлдарының қадімдікке бекітілуі туралы айтылады. Параша Леуіліктер кітабының 6:1–8:36 аяттарын құрайды. Параша Тораның (סֵפֶר תּוֹרָה, Sefer Torah) түрмесінде 5096 еврей әрпінен, 1353 еврей сөзінен, 97 тармақтан және 170 жолдан тұрады. Яһудилер оны Симхат Торадан кейінгі 24-ші немесе 25-ші сенбі күні, әдетте наурыздың екінші жартысында немесе сәуірдің бірінші жартысында оқиды.
Tzav, Tsav, Zav, Sav, or Ṣaw (צַו—Hebrew for "command," the sixth word, and the first distinctive word, in the parashah) is the 25th weekly Torah portion (פָּרָשָׁה, parashah) in the annual Jewish cycle of Torah reading and the second in the Book of Leviticus. The parashah teaches how the priests performed the sacrifices and describes the ordination of Aaron and his sons. The parashah constitutes Leviticus 6:1–8:36. The parashah is made up of 5,096 Hebrew letters, 1,353 Hebrew words, 97 verses, and 170 lines in a Torah scroll (סֵפֶר תּוֹרָה, Sefer Torah). Jews read it the 24th or 25th Sabbath after Simchat Torah, generally in the second half of March or the first half of April.
Оқулар
Дәстүрлі сенбі күнгі Тора оқуында параша жеті бөлікке немесе עליות, алиотқа бөлінеді.
In traditional Sabbath Torah reading, the parashah is divided into seven readings, or עליות, aliyot.
Бірінші оқу Леуіліктер 6:111
Бірінші оқылымда Құдай Мұсаға Һарон мен діни қызметкерлерге құрбандықтардың (קָרְבָּנוֹת, qārbānoṯ) рәсімдері туралы бұйрық беруді айтты. Толық өртеу құрбаны (עֹלָה, ʿolā) таң атқанға дейін алтарьда жағылуы керек еді, содан кейін діни қызметкер күлін лагерьтен тыс жерге шығарып тастау керек. Діни қызметкерлер әр таңда отты жандырып, оған ағаш қосып отырулары керек еді. Дәуір құрбаны (מִנְחָה, minḥā) алтарь алдында ұсынылып, бір уышы құрбандық алтарьда өртеліп, қалғаны діни қызметкерлер кездесу шатырында ашытқысыз нан ретінде жеуі керек еді.
In the first reading, God told Moses to command Aaron and the priests about the rituals of the sacrifices (קָרְבָּנוֹת, qārbānoṯ). The burnt offering (עֹלָה, ʿolā) was to burn on the altar until morning, when the priest was to clear the ashes to a place outside the camp. The priests were to keep the fire burning, every morning feeding it wood. The gift offering (מִנְחָה, minḥā) was to be presented before the altar, a handful of it burned on the altar, and the balance eaten by the priests as unleavened cakes in the Tent of Meeting.
Екінші оқу Леуіліктер 6:12 7:10
Екінші оқылымда бас діни қызметкер майланған кезде, астық құрбаны маймен қуырылып, құрбандық тастағында толығымен өртелуі керек еді. Күнә құрбаны (חַטָּאת, ḥaṭoṯ) толығымен өртелетін құрбанмен бірге сойылып, оны ұсынған діни қызметкер Шатыр ішінде жеуі керек еді. Егер күнә құрбаны топырақ ыдыста пісірілсе, одан кейін ол ыдыс сындырылуы керек еді. Мыс ыдысты сумен жуып қайта қолдануға болады. Егер күнә құрбанының қаны тәуба ету үшін ғибадатханаға әкелінсе, құрбанның барлық бөлігі құрбандық тастағында өртелуі керек еді. Қылмыс құрбаны (אָשָׁם, āšām) толығымен өртелетін құрбан сойылған жерде сойылып, діни қызметкер оның қанын құрбандық тастағына шашып, майын, кең құйрығын, бүйректер мен бауырдың дөңгелек бөлігін құрбандық тастағында өртеген. Оны ұсынған діни қызметкер құрбанның қалған етін Шатыр ішінде жеуі керек еді. Толығымен өртелетін құрбанды ұсынған діни қызметкер оның терісін өзіне қалдыратын. Діни қызметкер пісірілген немесе қуырылған астық құрбанын жеуге құқылы болса, қалған астық құрбандары барлық діни қызметкерлер арасында бөлісуге тиіс еді.
In the second reading, on the occasion of the High Priest's anointment, the meal offering was to be prepared with oil on a griddle and then entirely burned on the altar. The sin offering (חַטָּאת, ḥaṭoṯ) was to be slaughtered at the same place as the burnt offering, and the priest who offered it was to eat it in the Tent of Meeting. If the sin offering was cooked in an earthen vessel, that vessel was to be broken afterward. A copper vessel could be rinsed with water and reused. If blood of the sin offering was brought into the Tabernacle for expiation, the entire offering was to be burned on the altar. The guilt offering (אָשָׁם, āšām) was to be slaughtered at the same place as the burnt offering, the priest was to dash its blood on the altar, burn its fat, broad tail, kidneys, and protuberance on the liver on the altar, and the priest who offered it was to eat the balance of its meat in the Tent of Meeting. The priest who offered a burnt offering kept the skin. The priest who offered it was to eat any baked or grilled meal offering, but every other meal offering was to be shared among all the priests.
Үшінші оқылым Леуіліктер 7:11 38
Үшінші оқылымда, егер ризашылық үшін ұсынылған татулық құрбандығы (שְׁלָמִים, šəlāmim) ашытқысыз нанмен немесе май қосылған кеспе нанмен бірге ұсынылса, ол татулық құрбандығының қанын шашыратып жатқан діни қызметкерге беріледі. Татулық құрбандығының етінің барлығы құрбандық шалынған күні жеуге тиіс еді. Егер құрбандық ант беру немесе ерікті түрде ұсынылған болса, оны екі күн бойы жеуге болатын, ал үшінші күні қалған ет өртелуге тиіс еді. Таза емес нәрсеге тиген етті жеуге болмайды, оны өртеп жіберу керек. Арамнанған адам ғана татулық құрбандығының етін жей алмайды, әйтпесе ол жер аударылады. Май мен қанды жеуге болмайды, әйтпесе жер аударылады. Татулық құрбандықты ұсынатын адам құрбандықты және оның майын өзі ұсынуға тиіс, діни қызметкер майды таққа өртеді, кеуде діни қызметкерлерге беріледі, ал оң жамбас құрбандық шалған діни қызметкерге беріледі.
In the third reading, the peace offering (שְׁלָמִים, šəlāmim), if offered for thanksgiving, was to be offered with unleavened cakes or wafers with oil, which would go to the priest who dashed the blood of the peace offering. All the meat of the peace offering had to be eaten on the day that it was offered. If offered as a votive or a freewill offering, it could be eaten for two days, and what was then left on the third day was to be burned. Meat that touched anything unclean could not be eaten; it had to be burned. Only an unclean person could not eat meat from peace offerings at pain of exile. One could eat no fat or blood at pain of exile. The person offering the peace offering had to present the offering and its fat himself, the priest would burn the fat on the altar, the breast would go to the priests, and the right thigh would go to the priest who offered the sacrifice.
Төртінші оқу Леуіліктер 8:1 13
Төртінші оқылымда Құдай Мұсаға діни қызметкерлерді тағайындау үшін бүкіл қауымды Кездесу шатырының кіреберісінде жинауды бұйырды. Мұса Һарон мен оның ұлдарын алға шығарды, оларды жуып, Һаронды оның киімдерімен кигізді. Мұса киелі шатырды және оның ішіндегі барлық заттарды майлап, қасиеттеп берді, содан кейін Һарон мен оның ұлдарын майлап, қасиеттеп берді.
In the fourth reading, God instructed Moses to assemble the whole community at the entrance of the Tent of Meeting for the priests' ordination. Moses brought Aaron and his sons forward, washed them, and dressed Aaron in his vestments. Moses anointed and consecrated the Tabernacle and all that was in it, and then anointed and consecrated Aaron and his sons.
Бесінші оқу Леуіліктер 8:14 21
Бесінші оқылымда Мұса күнә құрбаны үшін бұқаны алға шығарды. Һарон мен оның ұлдары бұқаның басына қол қойды, сосын оны сойып өлтірді. Мұса бұқаның қанын құрбандық тақтасының мүйіздеріне және табанына жақты, майын, бауырдың ісігін және бүйректерін тақтада өртеп жіберді, ал бұқаның қалғанын лагерь сыртында өртеп жіберді. Содан кейін Мұса толық құрбандық үшін қошқарды алға шығарды. Һарон мен оның ұлдары қошқардың басына қол қойды, сосын оны сойып өлтірді. Мұса қанын тақтаға шашыратып, қошқардың бәрін тақтада өртеп жіберді.
In the fifth reading, Moses led forward a bull for a sin offering, Aaron and his sons laid their hands on the bull's head, and it was slaughtered. Moses put the bull's blood on the horns and the base of the altar, burned the fat, the protuberance of the liver, and the kidneys on the altar, and burned the rest of the bull outside the camp. Moses then brought forward a ram for a burnt offering, Aaron and his sons laid their hands on the ram's head, and it was slaughtered. Moses dashed the blood against the altar and burned all of the ram on the altar.
Алтыншы оқу Леуіліктер 8:22 29
Алтыншы оқылысында Мұса тағы да бір қошқарды тағайындау үшін әкелді. Һарон мен оның ұлдары қошқардың басына қол қойды, сосын ол сойылып жіберілді. Мұса оның қанын Һарон мен оның ұлдарының оң құлақтарының үстіне, оң қолдарының бас бармақтарына және оң аяқтарының үлкен саусақтарына жақты. Содан кейін Мұса жануардың майын, кең құйрығын, бауырдың өсіндісін, бүйректерді және оң жамбасын наннан жасалған ашытпасыз нанмен, майлы нанмен және жұқа нанмен бірге құрбандық ретінде алтарьда өртеді. Мұса төсті Құдайға көтеріп, сосын оны өзінің үлесі ретінде алды.
In the sixth reading, Moses then brought forward a second ram for ordination, Aaron and his sons laid their hands on the ram's head, and it was slaughtered. Moses put some of its blood on Aaron and his sons, on the ridges of their right ears, on the thumbs of their right hands, and on the big toes of their right feet. Moses then burned the animal's fat, broad tail, protuberance of the liver, kidneys, and right thigh on the altar with a cake of unleavened bread, a cake of oil bread, and a wafer as an ordination offering. Moses raised the breast before God and then took it as his portion.
Жетінші оқу Леуіліктер 8:30 36
Мұса пайғамбар жетінші рет оқығанда, Һарон мен оның ұлдарының, сондай-ақ олардың киімдерінің үстіне май мен қан шашырады. Содан кейін Мұса Һарон мен оның ұлдарына: "Етті Кездесу шатырының кіреберісінде қайнатып, сол жерде жеңдер. Және жеті күн бойы Кездесу шатырында болып, өз тағайындамаларын аяқтаңдар" деді. Олар Құдайдың Мұса арқылы бұйырған барлық нәрсені орындады.
In the seventh reading, Moses sprinkled oil and blood on Aaron and his sons and their vestments. And Moses told Aaron and his sons to boil the meat at the entrance of the Tent of Meeting and eat it there, and remain at the Tent of Meeting for seven days to complete their ordination, and they did all the things that God had commanded through Moses.
Леуіліктер 1-7 тараулар
Забурдың 50-ші жырында Құдай құрбандықтардың мақсатын түсіндіреді. Құдай: «Дұрыс құрбандық – құрбандық шалушының үйінен бұқа алып, немесе қойдан ешкі алып, Менің алдыма ұсыну емес. Өйткені барлық мал – Оның меншігі. Құдай аш болмайды да, тамақтанбайды да. Керісінше, құлшынып, шүкіршілік етіп, қиын жағдайда Оның көмегін тілеу керек. Сонда Құдай сені құтқарады және сен Оған құрмет көрсетесің». Ал 107-ші Забурда Леуіліктер кітабының 7:12–15 аяттарында (зəуəх тодаға қатысты) сипатталған, ризашылық құрбандығы (зивхеи тода) тиімді болатын төрт жағдай аталады: 1) шөл арқылы өту, 2) түрмеден босату, 3) ауыр сырқаттан айығу және 4) теңіздегі дауылдан аман қалу. Еврей Киелі кітабында Құдай оларды Леуіліктер кітабының 1–7 тараптарында нақты талап етпесе де, құрбандық шалудың көптеген мысалдары келтіріледі. Леуіліктер кітабының 1:3–17 және 6:1–6 аяттарында толық өртеу құрбандығының (ола) рәсімі баяндалса, одан бұрын Жаратылыс кітабының 8:20 аятында Нұхтың су тасқыны басылғаннан кейін құрбандық тастағында барлық таза мал мен құстарды (олотот) толық өртеу құрбандығы ретінде шалғаны айтылады. Ысқақтың байлану оқиғасында толық өртеу құрбандығына (ола) үш сілтеме бар. Жаратылыс кітабының 22:2 аятында Құдай Ыбырайымға Ысқақты алып, оны толық өртеу құрбандығы ретінде (ола) шалуға бұйырды. Жаратылыс кітабының 22:3 аятында: «Ыбырайым ерте тұрып, толық өртеу құрбандығына (ола) арналған отынды жарып алды» делінеді. Жаратылыс кітабының 22:13 аятында, Иенің періштесі Ысқақты құрбандықтан сақтап қалғаннан кейін, Ыбырайым көзін көтеріп, бұтада тұрған қошқарды көрді де, оны ұлының орнына толық өртеу құрбандығы (ола) ретінде шалды. Шығу кітабының 10:25 аятында Мұса перғауыннан ізраилдіктерге Құдайға «құрбандықтар мен толық өртеу құрбандықтарын» (зəуəхим уолотот) шалуға рұқсат беруді талап еткені айтылады. Шығу кітабының 18:12 аятында Иетро Құдайдың перғауын мен мысырлықтарға жасағандарын естігеннен кейін, Құдайға толық өртеу құрбандығы мен құрбандықтар (ола узəуəхим) шалғаны айтылады. Леуіліктер кітабының 2 және 6:7–16 аяттарында ұн құрбандығының (минха) рәсімі баяндалса, одан бұрын Жаратылыс кітабының 4:3 аятында Қабыл жердің жемісінен (минха) құрбандық әкелді. Жаратылыс кітабының 4:4–5 аяттарында Құдай Әбілді және оның құрбандығын (минхато) қабылдағаны, ал Қабылді және оның құрбандығын (минхато) қабылдамағаны айтылады. Сандар кітабының 15:4–9 аяттарында жануар құрбандығымен бірге ішетін су да (несех) ұсыну қажеттігі көрсетілсе, одан бұрын Жаратылыс кітабының 35:14 аятында Жақып Бетелде ішетін суды (несех) құйды. Жалпы алғанда, Еврей Киелі кітабында Жақып пен Мұсаға қатысты «құрбандықтар» (зəуəхим) туралы жалпылама айтылады. Жаратылыс кітабының 31:54 аятында Жақып пен Лабан татуласқаннан кейін, Жақып тауға құрбандық шалып, туыстарымен бірге тамақ ішкені айтылады. Жүсіптің Мысырда тірі екенін білгеннен кейін, Жаратылыс кітабының 46:1 аятында Жақып Бер-Шебаға барып, әкесі Ысқақтың Құдайына құрбандықтар (зəуəхим) шалды. Мұса мен Һарон перғауынмен Құдайға құрбандық шалу үшін үш күндік сапарға рұқсат беруді талап етіп, көп рет дауласты. Сондай-ақ, Еврей Киелі кітабында Ыбырайым мен Ысқақтың құрбандық тастағын салғаны және «Иенің атын атап, сиынғаны» туралы бірнеше мәліметтер келтіріледі. Бұл жағдайда мәтін Патриархтың құрбандық шалғанын білдіреді, бірақ нақты айтпайды. Ал Құдайдың өтініші бойынша, Ыбырайым Жаратылыс кітабының 15:9–21 аяттарында Келісімде (брит бейн хабтарим) ерекше құрбандық жасады.
In Psalm 50, God clarifies the purpose of sacrifices. God states that correct sacrifice was not the taking of a bull out of the sacrificer's house, nor the taking of a goat out of the sacrificer's fold, to convey to God, for every animal was already God's possession. The sacrificer was not to think of the sacrifice as food for God, for God neither hungers nor eats. Rather, the worshiper was to offer to God the sacrifice of thanksgiving and call upon God in times of trouble, and thus God would deliver the worshiper and the worshiper would honor God. And Psalm 107 enumerates four occasions on which a thank offering (זִבְחֵי תוֹדָה, zivchei todah), as described in Leviticus 7:12–15 (referring to a זֶבַח תּוֹדַת, zevach todah) would be appropriate: (1) passage through the desert, (2) release from prison, (3) recovery from serious disease, and (4) surviving a storm at sea. The Hebrew Bible reports several instances of sacrifices before God explicitly called for them in Leviticus 1–7. While Leviticus 1:3–17 and Leviticus 6:1–6 set out the procedure for the burnt offering (עֹלָה, olah), before then, Genesis 8:20 reports that Noah offered burnt offerings (עֹלֹת, olot) of every clean beast and bird on an altar after the waters of the Flood subsided. The story of the Binding of Isaac includes three references to the burnt offering (עֹלָה, olah). In Genesis 22:2, God told Abraham to take Isaac and offer him as a burnt offering (עֹלָה, olah). Genesis 22:3 then reports that Abraham rose early in the morning and split the wood for the burnt offering (עֹלָה, olah). And after the angel of the Lord averted Isaac's sacrifice, Genesis 22:13 reports that Abraham lifted up his eyes and saw a ram caught in a thicket, and Abraham then offered the ram as a burnt offering (עֹלָה, olah) instead of his son. Exodus 10:25 reports that Moses pressed Pharaoh for Pharaoh to give the Israelites "sacrifices and burnt offerings" (זְבָחִים וְעֹלֹת, zevachim v'olot) to offer to God. And Exodus 18:12 reports that after Jethro heard all that God did to Pharaoh and the Egyptians, Jethro offered a burnt offering and sacrifices (עֹלָה וּזְבָחִים, olah uzevachim) to God. While Leviticus 2 and Leviticus 6:7–16 set out the procedure for the meal offering (מִנְחָה, minchah), before then, in Genesis 4:3, Cain brought an offering (מִנְחָה, minchah) of the fruit of the ground. And then Genesis 4:4–5 reports that God had respect for Abel and his offering (מִנְחָתוֹ, minchato), but for Cain and his offering (מִנְחָתוֹ, minchato), God had no respect. And while Numbers 15:4–9 indicates that one bringing an animal sacrifice needed also to bring a drink offering (נֶּסֶךְ, nesech), before then, in Genesis 35:14, Jacob poured out a drink offering (נֶּסֶךְ, nesech) at Bethel. More generally, the Hebrew Bible addressed "sacrifices" (זְבָחִים, zevachim) generically in connection with Jacob and Moses. After Jacob and Laban reconciled, Genesis 31:54 reports that Jacob offered a sacrifice (זֶבַח, zevach) on the mountain and shared a meal with his kinsmen. And after Jacob learned that Joseph was still alive in Egypt, Genesis 46:1 reports that Jacob journeyed to Beersheba and offered sacrifices (זְבָחִים, zevachim) to the God of his father Isaac. And Moses and Aaron argued repeatedly with Pharaoh over their request to go three days' journey into the wilderness and sacrifice (וְנִזְבְּחָה, venizbechah) to God. The Hebrew Bible also includes several ambiguous reports in which Abraham or Isaac built or returned to an altar and "called upon the name of the Lord." In these cases, the text implies but does not explicitly state that the Patriarch offered a sacrifice. And at God's request, Abraham conducted an unusual sacrifice at the Covenant between the Pieces (ברית בין הבתרים) in Genesis 15:9–21.
Леуіліктер 8 - тарау
Филон Леуіліктер 8:23–24 аяттарын оқығанда, Мұса құрбандыққа шалынған қошқардың қанын алып, астына ыдыс қойып, онымен жаңа тағайындалған дін қызметкерлерінің үш жерін – құлақтың ұшын, қолдың ұшын және аяқтың ұшын – барлығы оң жағынан майлады. Филон бұл адамның мінсіз болуы үшін барлық сөзі мен ісінің таза болуы керектігін көрсетеді. Себебі, естігеніміз сөзді бағалайды, қол – іс-әрекеттің белгісі, ал аяқ – өмір жолымызды анықтайды. Филон осы мүшелердің әрқайсысы дененің шеткі бөлігі екенін, және оң жақта орналасқанын айтты, бұл барлық жақсартулар шеберлік арқылы қол жеткізілетінін көрсетеді, ол бақыттың бір бөлігі және өмірдегі нағыз мақсат. Адам осы мақсатқа жету үшін тырысуы керек және барлық ісін оған бағыттауы керек, мылтықшы нысанаға дәл тигізуге тырысқандай.
Reading Leviticus 8:23–24, Philo noted that Moses took some blood from the sacrificed ram, holding a vial under it to catch it, and with it he anointed three parts of the body of the initiated priests—the tip of the ear, the extremity of the hand, and the extremity of the foot, all on the right side. Philo taught that this signified that the perfect person must be pure in every word and action, and in all of life. For it is the hearing that judges a person's words, the hand is the symbol of action, and the foot of the way in which a person walks in life. Philo taught that since each of these parts is an extremity of the body, and on the right side, this indicates that improvement in everything is to be arrived at by dexterity, being a portion of felicity, and being the true aim in life, which a person must necessarily labor to attain, and to which a person ought to refer all actions, aiming at them in life as an archer aims at a target.
Леуіліктер 6 - тарау
Мишнадағы, Тосефтадағы және Вавилондық Талмудтағы «Зевахим» трактаты Леуіліктер кітабының 1–5 тараларындағы жануарлар құрбандығына қатысты заңды түсіндірді. Мишнада құрбандықтың алты себеп үшін шалынуы керектігі айтылған: (1) ол бағышталған құрбандық үшін, (2) оны ұсынған адам үшін, (3) Құдайдың есімі үшін, (4) құрбандық тастағы от үшін, (5) жағымды иіс үшін, (6) Құдайға ұнамды болу үшін, ал күнә құны үшін шалынған құрбандық пен айып төлеу құрбандығы – күнә үшін. Рабби Хосе, егер құрбандық шалушының ниетінде осы мақсаттардың ешқайсысы болмаса да, құрбандық жарамды болады, себебі бұл соттың шешімі, ниетті дін қызметкері анықтайды. Мишнада дін қызметкерінің ниеті құрбандықтың жарамдылығын анықтайтыны үйретілді. Рабби Симеон Тораның, жалпы алғанда, жан өртейтін құрбандықты тек жүректің күнәлі ойлары үшін ғана талап ететінін үйретті. Бір мидрашта, егер адамдар тәубе етсе, олар Иерусалимге барып, ғибадатхана мен құрбандық тастағын салғандай және Торада белгіленген барлық құрбандықтарды шалғандай есептелетіні айтылады. Рабби Аха, рабби Ханана бен Паппаның атынан, құрбандықтарды зерттеуді Құдай оларды шалумен теңегенін айтты. Рав Хуна, Құдайдың Мишнаны зерттеуді құрбандық шалумен теңегенін айтты. Самуил, Құдайдың заңды зерттеуді ғибадатхана салумен теңейтінін айтты. Рабби Натанның «Авот» кітабында Құдай құрбандыққа қарағанда Тораны көбірек жақсы көретіні айтылған. Рабби Амми, Ыбырайымның Құдайдан, егер Исраил күнәға батса, Құдай оларды Күн тоқырауы мен Бабил мұнарасын салған ұрпақ сияқты жазалай ма деп сұрағанын үйретті. Құдай: «Жоқ!» – деп жауап берді. Сонда Ыбырайым Құдайдан Жаратылыс кітабының 15:8 аятында: «Мен қалай білейін?» – деп сұрады. Құдай Жаратылыс кітабының 15:9 аятында: «Маған үш жасар мүйізді сиыр алып кел…» – деп жауап берді (Исраилдың құрбандықтар арқылы күнәларының кешірілуін талап еткенін білдіреді). Ыбырайым Құдайдан ғибадатхана жойылған кезде Исраил не істейтінін сұрады. Құдай, егер олар құрбандық туралы жазбаларды оқыса, Құдай олардың күнәларын кешіріп, оларды Өзіне бағышталған құрбандық ретінде қабылдайтынын айтты. Гемара, Рав Шешет ораза тұтқанда, дұғасын аяқтағаннан кейін, Құдай ғибадатхана тұрғанда, адамдар күнә жасаса, құрбандықтар шалғанын білетінін дұғаға қосты (Леуіліктер 4:27–35 және 7:2–5 бойынша), және олар тек жануардың майын және қанын шалса да, күнәнің құны өтелген. Рав Шешет ораза тұтқаннан кейін қаны мен майының азайғанын айтып, Рав Шешеттің азайған қаны мен майын құрбандық тастағында шалғандай есептеуді Құдайдан сұрады. Рабби Исаак, дұға құрбандықтан артық екенін айтты. Рабби Натанның «Авот» кітабында, Раббан Йоханан бен Закай мен рабби Ешуа Иерусалимнен шығып бара жатқанда, рабби Ешуа исраилдіктердің күнәларын кешірген жерінің қирағаны үшін қайғырғаны айтылады. Бірақ Раббан Йоханан бен Закай оған қайғырмауды бұйырды, себебі бізде мейірімділікпен жасалған іс-әрекеттерде ғибадатханадағы құрбандық сияқты тиімді басқа да күнәнің құны өтейтін құрбандық бар, өйткені Ошия 6:6-да былай делінген: «Мен құрбандықтан гөрі мейірімділікті қалаймын». Мұнда Һаронның өзі де есімде жоқ. Мұса (Ғ.С.) Құдайға: «Құдық суын жақсы көріп, құдықты жек көруіңе бола ма?» – деп сұрады. Мұса пайғамбар Құдай зәйтүн ағашы мен жүзім бұтасын олардың ұрпақтары үшін құрметтегенін, дін қызметкерлерінің құрбандық тастағында зәйтүн мен жүзім бұтасынан басқа барлық ағаштардың ағаштарын қолдануға болатынын айтқан. Мұса (Ғ.С.) Құдайдан Һаронды ұлдарының игілігі үшін құрметтеуге бола ма деп сұрады. Құдай Мұсаға Леуіліктер 6:1-де: «Арон мен оның ұлдарына мынаны бұйырт…» – деді. Раббин Абин Леуіліктер 6:1-ден жан өртейтін құрбандықтардың толығымен отқа берілетінін түсіндірді. Рабби Исмағұлдың мектебі, Киелі жазбаларда «бұйырт» (צַו, tzav) сөзі қолданылған кезде (Леуіліктер 6:2-де айтылғандай), бұл бірден және мәңгілік мойынсұнуға шақыруды білдіреді деп үйретті. Бір барайта, дінбасылары Ешуаға «жауап бер, жігерлендіріп, күш-қуат бер» деген сөздердегі «тапсырма» сөзін қолданып, бірден мойынсұнуға шақыруды түсіндірді. Сикниндік рабби Джошуа рабби Левидің атынан Левит 6:2-дегі сөздердің рабби Хосе бар Ханинаның (оның Рабби Елеазармен келіспеген) Нұхтың ұрпақтары тек жан өртейтін құрбандықты ғана шалғанын (Синай тауындағы Аянға дейін адамдар Құдайға бағышталған жануардың кез келген бөлігін жеуге лайық емес еді) дәлелін қолдайтынын айтты. Сикниндік рабби Джошуа Левит 6:2-де «Бұл жан өртейтін құрбандықтың заңы: ол жан өртейтін құрбандық» делінгенін айтты, оны Нұхтың ұрпақтары шалған жан өртейтін құрбандық деп түсіндірді. Бірақ Левит 7:11 бейбіт құрбандықтар туралы айтқанда, «Бұл бейбіт құрбандықтың заңы» дейді, бірақ «олар шалған» демейді (яғни, олар оны Аянға дейін шалған). Сикниндік рабби Джошуа Левит 7:11-ді олар бейбіт құрбандықты Левит 7:11 оқиғасынан кейін ғана шалатынын түсіндірді. Левит 6:2-дегі «Бұл жан өртейтін құрбандықтың заңы: ол түн бойы құрбандық тастағындағы отынымен бірге көтеріледі» деген сөздерді Мишна құрбандық тастағына лайықты нәрсені қабылдайтынын түсіндірді. Рабби Джошуа, құрбандық тастағына лайықты нәрсе бір жолмен көтерілсе, екінші жолмен түспейді. Осылайша, жан өртейтін құрбандық, құрбандық тастағына лайықты болғандықтан, бір жолмен көтерілсе, екінші жолмен түспейді, құрбандық тастағына лайықты нәрсе де бір жолмен көтерілсе, екінші жолмен түспейді. Гемара Левит 6:2-дегі «Бұл жан өртейтін құрбандықтың заңы: ол түн бойы құрбандық тастағындағы отынымен бірге көтеріледі» деген сөздерді түсіндірді. «Ол түн бойы құрбандық тастағындағы отынымен бірге көтеріледі» деген сөздерден Раббилер бір нәрсе құрбандық тастағына қойылса, түн бойы алынбайтынын түсіндірді. Рабби Иуда, «Бұл… түн бойы құрбандық тастағына көтеріледі» деген сөздер үш нәрсені жоққа шығарады деді. Рабби Иуданың айтуынша, олар (1) түнде шалынған жануарды, (2) қаны төгілген жануарды және (3) қаны перделерден тысқарыға шығарылған жануарды жоққа шығарады. Рабби Иуда, егер осы нәрселердің кез келгені құрбандық тастағына қойылса, олар төмен түсірілетінін айтты. Рабби Симеон Левит 6:2-де «жан өртейтін құрбандық» делінгенін айтты. Осыдан Рабби Симеон, құрбандық тастағында лайықты жан өртейтін құрбандық болғанын білуге болады деді. Бірақ Рабби Симеон «жан өртейтін құрбандықтың заңы» деген сөз барлық жан өртейтін құрбандықтар үшін бір заңды білдіреді, яғни, егер олар құрбандық тастағына қойылса, алынбайды деді. Рабби Симеон, бұл заң түнде шалынған жануарларға, қаны төгілген жануарларға, қаны перделерден тысқарыға шығарылған жануарларға, еті түнде құрбандық тастағынан алынған жануарларға, еті шығарылған жануарларға, лас жануарларға, уақтысынан тыс немесе шектен тыс шалынған жануарларға, қаны лайық емес дін қызметкерлерімен қабылданған және себілген жануарларға, қаны қызыл сызықтың астына себілуі керек болғанда жоғарыға себілген немесе жоғарыға себілуі керек болғанда төмен себілген жануарларға, қаны ішкі жағына себілуі керек болғанда сыртқа себілген немесе сыртқа себілуі керек болғанда ішкі жағына себілген жануарларға, Пасха құрбандығына немесе басқа мақсат үшін шалынған күнә құрбандығына қатысты. Рабби Симеон бір ми…
Tractate Zevachim in the Mishnah, Tosefta, and Babylonian Talmud interpreted the law of animal sacrifices in Leviticus 1–5. The Mishnah taught that a sacrifice was slaughtered for the sake of six things: (1) for the sake of the sacrifice for which it was consecrated, (2) for the sake of the offerer, (3) for the sake of the Divine Name, (4) for the sake of the altar fires, (5) for the sake of an aroma, and (6) for the sake of pleasing God, and a sin offering and a guilt offering for the sake of sin. Rabbi Jose taught that even if the offerer did not have any of these purposes at heart, the offering was valid, because it was a regulation of the court, since the intention was determined only by the priest who performed the service. The Mishnah taught that the intention of the priest conducting the sacrifice determined whether the offering would prove valid. Rabbi Simeon taught that, generally speaking, the Torah required a burnt offering only as expiation for sinful meditation of the heart. A Midrash taught that if people repent, it is accounted as if they had gone up to Jerusalem, built the Temple and the altars, and offered all the sacrifices ordained in the Torah. Rabbi Aha said in the name of Rabbi Hanina ben Pappa that God accounts studying the sacrifices as equivalent to offering them. Rav Huna taught that God said that engaging in the study of Mishnah is as if one were offering up sacrifices. Samuel taught that God said that engaging in the study of the law is as if one were building the Temple. And the Avot of Rabbi Natan taught that God loves Torah study more than sacrifice. Rabbi Ammi taught that Abraham asked God if Israel would come to sin, would God punish them as God punished the generation of the Flood and the generation of the Tower of Babel. God answered that God would not. Abraham then asked God in Genesis 15:8: "How shall I know?" God replied in Genesis 15:9: "Take Me a heifer of three years old . ." (indicating that Israel would obtain forgiveness through sacrifices). Abraham then asked God what Israel would do when the Temple would no longer exist. God replied that whenever Jews read the Biblical text dealing with sacrifices, God would reckon it as if they were bringing an offering, and forgive all their iniquities. The Gemara taught that when Rav Sheshet fasted, on concluding his prayer, he added a prayer that God knew that when the Temple still stood, if people sinned, they used to bring sacrifices (pursuant to Leviticus 4:27–35 and 7:2–5), and though they offered only the animal's fat and blood, atonement was granted. Rav Sheshet continued that he had fasted and his fat and blood had diminished, so he asked that it be God's will to account Rav Sheshet fat and blood that had been diminished as if he had offered them on the Altar. Rabbi Isaac declared that prayer is greater than sacrifice. The Avot of Rabbi Natan taught that as Rabban Joḥanan ben Zakai and Rabbi Joshua were leaving Jerusalem, Rabbi Joshua expressed sorrow that the place where the Israelites had atoned for their iniquities had been destroyed. But Rabban Joḥanan ben Zakai told him not to grieve, for we have in acts of loving kindness another atonement as effective as sacrifice at the Temple, as Hosea 6:6 says, "For I desire mercy, and not sacrifice." barely mentioning Aaron himself. Moses asked whether God could love well water but hate the well. Moses noted that God honored the olive tree and the vine for the sake of their offspring, teaching that the priests could use all trees' wood for the altar fire except that of the olive and vine. Moses thus asked God whether God might honor Aaron for the sake of his sons, and God replied that God would reinstate Aaron and honor him above his sons. And thus God said to Moses the words of Leviticus 6:1, "Command Aaron and his sons." Rabbi Abin deduced from Leviticus 6:1 that burnt offerings were wholly given over to the flames. The School of Rabbi Ishmael taught that whenever Scripture uses the word "command" (צַו, tzav) (as Leviticus 6:2 does), it denotes exhortation to obedience immediately and for all time. A Baraita deduced exhortation to immediate obedience from the use of the word "command" in Deuteronomy 3:28, which says, "charge Joshua, and encourage him, and strengthen him." And the Baraita deduced exhortation to obedience for all time from the use of the word "command" in Numbers 15:23, which says, "even all that the Lord has commanded you by the hand of Moses, from the day that the Lord gave the commandment, and onward throughout your generations." Rabbi Joshua of Siknin said in Rabbi Levi's name that the wording of Leviticus 6:2 supports the argument of Rabbi Jose bar Hanina (on which he differed with Rabbi Eleazar) that the descendants of Noah offered only burnt offerings (and not peace offerings, as before the Revelation at Mount Sinai, people were unworthy to consume any part of an animal consecrated to God). Rabbi Joshua of Siknin noted that Leviticus 6:2 says, "This is the law of the burnt offering: that is the burnt offering," which Rabbi Joshua of Siknin read to mean "that is the burnt offering" that the Noahides used to offer. But when Leviticus 7:11 addresses peace offerings, it says, "And this is the law of the sacrifice of peace offerings," and does not say, "that they offered" (which would indicate that they offered it in the past, before Revelation). Rabbi Joshua of Siknin thus read Leviticus 7:11 to teach that they would offer the peace offering only after the events of Leviticus 7:11. Reading the words of Leviticus 6:2, "This is the law of the burnt offering: it is that which goes up on its firewood upon the altar all night to the morning," the Mishnah concluded that the altar sanctified whatever was eligible for it. Rabbi Joshua taught that whatever was eligible for the altar fire did not descend once it had ascended. Thus, just as the burnt offering, which was eligible for the altar fire, did not descend once it had ascended, so whatever was eligible for the altar fire did not descend once it ascended. The Gemara interpreted the words in Leviticus 6:2, "This is the law of the burnt offering: It is that which goes up on its firewood upon the altar all night into the morning." From the passage, "which goes up on its firewood upon the altar all night," the Rabbis deduced that once a thing had been placed upon the altar, it could not be taken down all night. Rabbi Judah taught that the words "This . goes up on . the altar all night" exclude three things. According to Rabbi Judah, they exclude (1) an animal slaughtered at night, (2) an animal whose blood was spilled, and (3) an animal whose blood was carried out beyond the curtains. Rabbi Judah taught that if any of these things had been placed on the altar, it was brought down. Rabbi Simeon noted that Leviticus 6:2 says "burnt offering." From this, Rabbi Simeon taught that one can only know that a fit burnt offering remained on the altar. But Rabbi Simeon taught that the phrase "the law of the burnt offering" intimates one law for all burnt offerings, namely, that if they were placed on the altar, they were not removed. Rabbi Simeon taught that this law applied to animals that were slaughtered at night, or whose blood was spilt, or whose blood passed out of the curtains, or whose flesh spent the night away from the altar, or whose flesh went out, or were unclean, or were slaughtered with the intention of burning its flesh after time or out of bounds, or whose blood was received and sprinkled by unfit priests, or whose blood was applied below the scarlet line when it should have been applied above, or whose blood was applied above when it should have been applied below, or whose blood was applied outside when it should have been applied within, or whose blood was applied within when it should have been applied outside, or a Passover offering or a sin offering that one slaughtered for a different purpose. Rabbi Simeon suggested that one might think that law would also include an animal used for bestiality, set aside for an idolatrous sacrifice or worshipped, a harlot's hire or the price of a dog (as referred to in Deuteronomy 23:19), or a mixed breed, or a trefah (a torn or otherwise disqualified animal), or an animal calved through a cesarean section. But Rabbi Simeon taught that the word "This" serves to exclude these. Rabbi Simeon explained that he included the former in the general rule because their disqualification arose in the sanctuary, while he excluded the latter because their disqualification did not arise in the sanctuary. The Gemara taught that it is from the words of Leviticus 6:2, "upon the altar all night into the morning," that the Mishnah concludes that "the whole of the night is proper time for burning fat and limbs (on the altar)." And the Mishnah then set forth as a general rule: "Any commandment which is to be performed by night may be performed during the whole of the night." It was taught in the name of Rabbi Nehemiah that in obedience to Leviticus 6:2, the Israelites kept the fire burning in the altar for about 116 years, yet the wood of the altar did not burn, and the brass of the altar did not melt, even though it was taught in the name of Rabbi Hoshaiah that the metal was only as thick as a coin. Rabbi Levi read Leviticus 6:2 homiletically to mean: "This is the law regarding a person striving to be high: It is that it goes up on its burning place." Thus Rabbi Levi read the verse to teach that a person who behaves boastfully should be punished by fire. A Midrash deduced the importance of peace from the way that the listing of the individual sacrifices in Leviticus 6–7 concludes with the peace offering. Leviticus 6:2–6 gives "the law of the burnt offering," Leviticus 6:7–11 gives "the law of the meal offering," Leviticus 6:18–23 gives "the law of the sin offering," Leviticus 7:1–7 gives "the law of the guilt offering," and Leviticus 7:11–21 gives "the law of the sacrifice of peace offerings." Similarly, the Midrash found evidence for the importance of peace in the summary of Leviticus 7:37, which concludes with "the sacrifice of the peace offering." Rabbi Judah the Levite, the son of Rabbi Shalom, taught that God's arrangements are not like those of mortals. For example, the cook of a human master dons fair apparel when going out, but puts on ragged things and an apron when working in the kitchen. Moreover, when sweeping the stove or oven, the cook puts on even worse clothing. But in God's presence, when the priest swept the altar and removed the ashes from it, he donned fine garments, as Leviticus 6:3 says: "And the priest shall put on his linen garment," so that "he shall take up the ashes." This is to teach that pride has no place with the Omnipresent. A Baraita interpreted the term "his fitted linen garment" (מִדּוֹ, mido) in Leviticus 6:3 to teach that the each priestly garment in Exodus 28 had to be fitted to the particular priest, and had to be neither too short nor too long. The Gemara interpreted the words "upon his body" in Leviticus 6:3 to teach that there was to be nothing between the priest's body and his priestly garment. Elaborating on the procedure in Leviticus 6:3–4 for removing ash from the altar, the Mishnah taught that the priests would get up early and cast lots for the right to remove the ashes. The priest who won the right to clear the ashes would prepare to do so. They warned him to take care not to touch any vessel until he had washed his hands and feet. No one entered with him. He did not carry any light, but proceeded by the light of the altar fire. No one saw him or heard a sound from him until they heard the noise of the wooden wheel that Ben Katin made for the laver. When they told him that the time had come, he washed his hands and feet with water from the laver, took the silver fire pan, went to the top of the altar, cleared away the cinders on either side, and scooped up the ashes in the center. He then came down, and when he reached the floor, he turned to the north (toward the altar) and went along the east side of the ramp for about ten cubits, and he then piled the cinders on the pavement three handbreadths away from the ramp, in the place where they used to put the crop of the birds, the ashes from the inner altar, and the ash from the menorah. Rabbi Joḥanan called his garments "my honor." Rabbi Aha bar Abba said in Rabbi Joḥanan's name that Leviticus 6:4, "And he shall put off his garments, and put on other garments," teaches that a change of garments is an act of honor in the Torah. And the School of Rabbi Ishmael taught that the Torah teaches us manners: In the garments in which one cooked a dish for one's master, one should not pour a cup of wine for one's master. Rabbi Hiyya bar Abba said in Rabbi Joḥanan's name that it is a disgrace for a scholar to go out into the marketplace with patched shoes. The Gemara objected that Rabbi Aha bar Hanina went out that way; Rabbi Aha son of Rav Naḥman clarified that the prohibition is of patches upon patches. Rabbi Hiyya bar Abba also said in Rabbi Joḥanan's name that any scholar who has a grease stain on a garment is worthy of death, for Wisdom says in Proverbs 8:36, "All they that hate me (מְשַׂנְאַי, mesanne'ai) love (merit) death," and we should read not מְשַׂנְאַי, mesanne'ai, but משׂניאי, masni'ai (that make me hated, that is, despised). Thus a scholar who has no pride in personal appearance brings contempt upon learning. Ravina taught that this was stated about a thick patch (or others say, a bloodstain). The Gemara harmonized the two opinions by teaching that one referred to an outer garment, the other to an undergarment. Rabbi Hiyya bar Abba also said in Rabbi Joḥanan's name that in Isaiah 20:3, "As my servant Isaiah walked naked and barefoot," "naked" means in worn out garments, and "barefoot" means in patched shoes. Tractate Menachot in the Mishnah, Tosefta, and Babylonian Talmud interpreted the law of meal offerings in Leviticus 6:7–16. The Rabbis taught that through the word "this," Aaron became degraded, as it is said in Exodus 32:22–24, "And Aaron said: '. . I cast it into the fire, and there came out this calf,'" and through the word "this," Aaron was also elevated, as it is said in Leviticus 6:13, "This is the offering of Aaron and of his sons, which they shall offer to the Lord on the day when he is anointed" to become High Priest. And noting the similarity of language between "This is the sacrifice of Aaron" in Leviticus 6:13 and "This is the sacrifice of Nahshon the son of Amminadab" and each of the other princes of the 12 tribes in Numbers 7:17–83, the Rabbis concluded that Aaron's sacrifice was as beloved to God as the sacrifices of the princes of the 12 tribes. A Midrash noted that the commandment of Leviticus 6:13 that Aaron offer sacrifices paralleled Samson's riddle "out of the eater came forth food", for Aaron was to eat the sacrifices, and by virtue of Leviticus 6:13, a sacrifice was to come from him.
Леуіліктер 7 - тарау
Бір Мидраш Забур 50:23 - тегі: «Алғыс айтуын ұсынған Маған құрмет көрсетеді» деген сөздерді оқып, Леуіліктер 7:12-дегі алғыс айту құрбандары күнә құрбандарына немесе кінә тазарту құрбандарына қарағанда Құдайға көбірек құрмет көрсеткенін үйретті. Раввин Хуна Раввин Аханың атынан Забур 50:23-те алғыс айту құрбаны берген адам Құдайға құрмет көрсеткенін айтты. Раввин Берекия Раввин Абба бар Кахананың атынан былай деді: «Бұл адам Құдайды осы дүниеде құрметтегендей, соңғы дүниеде де құрметтейді». Ал Забур 50:23-тің жалғасында «жолды түзейтін» деген сөздер жолдан тастарды алып тастаушыларды білдіреді. Мидраш бойынша, бұл Жазбалар мен ауызша заңның ұстаздарына қатысты, олар жастарға шын жүректен тәлім береді. Басқа пікір бойынша, Раввин Жозе Раввин Яһуданың ұлы, Раввин Менахимнің ұлының атынан бұның мағынасы ондықтан төленген өнімді сататын дүкеншілерге қатысты екенін айтты. Мидраш кітабында бұл сөздер «жарық беретін шамдарға» қатысты. Раввин Финеас Леуіліктер 7:12-дегі алғыс айту құрбанын патшаның жалдамалылары мен жақын адамдары келіп құрмет көрсеткен жағдаймен салыстырды. Патша жалдамалылары мен еріп жүретін адамдарынан тек алым-салық жинады. Бірақ, патшаның қасында тұрмайтын, оның жақындарынан да емес, басқа біреу келіп, оған құрмет көрсеткенде, патша оған орын берді. Сондықтан Раввин Финеас Леуіліктер 7:12-ні былай деп оқыды: «Егер ол алғыс айту үшін болса, Құдай оны [құрбан ететін адамды] Құдайға жақындатады». Раввин Финеас, Раввин Леви және Раввин Иоханан Галиялық Раввин Менахемнің атынан былай деді: «Келе жатқан уақытта барлық құрбандықтар жойылады, бірақ Леуіліктер 7:12-дегі алғыс айту құрбаны жойылмайды, және барлық дұғалар жойылады, бірақ алғыс айту (מוֹדִים, Модим) дұғасы жойылмайды». Леуіліктер 7:12-дегі алғыс айту құрбанының нандары туралы айтылған талапты оқығанда, Мишна егер адам оларды өзі үшін жасаса, онда олар халланы бөлектеу талабынан босатылады, бірақ егер олар базарда сату үшін жасалса, онда олар халланы бөлектеу талабына жатады деп түсіндірді. Мишнада, Леуіліктер 7:16-да айтылғандай, ант беру: «Жүтілу құрбандығын әкелу менің міндетім» (белгілі бір жануарды атамай) деген кезде болды. Ал ерікті құрбандық: «Бұл мал түгелдей өртелетін құрбандық болады» (белгілі бір жануарды көрсету) деп айтылған кезде болды. Егер адам ант берсе, онда ол жануардың өлгені немесе ұрланғаны үшін, оны қайтадан сатып алуға міндетті болды. Ал егер ол жануардың өлгені немесе ұрланғаны үшін, ол ерікті түрде берілсе, онда ол жануарды қайтадан сатып алуға міндетті емес. Раввин Елиезер Леуіліктер 7:18-де үшінші күні құрбандыққа шалынған малдың етін жеуге тыйым салынғанын, бірақ сол заңның құрбандықты тек үшінші күні жеуге ниеттенген адамның құрбандығын жарамсыз деп танытатынын айтқан. Даналар, Леуіліктер 3:17 және 7:23-те тыйым салынған майды алып тастау үшін, етшілермен сенімді бола алатындығын үйретті. Раввин Берекия Раввин Исаактың атынан былай деді: «Келесі заманда Құдай әділ қызметшілеріне арнап той жасайды. Бұл дүниеде діни рәсімдер арқылы өлтірілген (נְבֵלָה, neveilah, Леуіліктер 17:1-4) жануардың етін жемеген адам, соңғы дүниеде оны жеу мәртебесіне ие болады. Бұл Леуіліктер 7:24 тармағында көрсетілген, онда былай делінген: «Өзінен-өзі өлген (נְבֵלָה, neveilah) және жыртқыш аңдар жыртқан (טְרֵפָה, tereifah) малдың майын кез келген басқа қызмет үшін пайдалануға болады, бірақ оны жемеңдер», - деп, оны соңғы уақытта жеуге болады». (Мұндай-ақ бір кісі) өзі де (күнәсін) мойындамаса, (жамандыққа) азды-көпті тойына түсіп, ақыреттегі өмірде де (оған) иелік етуі мүмкін. Сол себепті Мұса пайғамбар Исраил халқына Леуіліктер 11:2-де: «Сендер мынаны жеулерің керек» деп ескерткен. Барайта діни қызметкерлердің қалай бас тартуын түсіндірді. Діни қызметкер құрбандыққа шалынатын бөліктерді алақанына салып, көкірек пен жамбасты солардың үстіне қояды. Рав Папа Бараитаның ілімін Леуіліктер 8:26-27-де тапты, онда олар нанды жамбастың үстіне қояды деп жазылған. Ал «Гемара» жазбасында Леуіліктер 10:15-те құрбандықтың көкірек пен жамбастың майлы бөліктерінің үстінде болғаны айтылған. Алайда «Гемара» кітабында Леуіліктер 7:30-да діни қызметкер «көктің майын» «көктің үстіне» алып келеді делінген. Абай бұл тармақтарды Леуіліктер 7:30-де діни қызметкердің мал сойылатын жерден малдың бөліктерін алып келетінін айтқанымен үйлестірді. Содан соң діни қызметкер оларды аударып, екінші діни қызметкердің қолына салды, ол оларды аударды. Әрі Леуіліктер 9:20-да «олар жамбастың үстіне майды қойды» делінгендігін ескеріп, «Гемара» екінші діни қызметкер бұл бөліктерді үшінші діни қызметкерге берді, ол оларды өртеді деген қорытындыға келді. «Гемара» осылайша бұл тармақтар үш діни қызметкердің осы рәсімге қатысуын қажет ететінін көрсетті, соның нәтижесінде Нақыл сөздер 14:28-дегі «Көп адамдарда патшаның даңқы» деген ілім орындалды. Раввин Аха Леуіліктер 7:37-дегі тізімді провинцияға кірген көптеген қарақшылар тобын тұтқын ретінде алып жүрген билеушімен салыстырды. Осы көріністі көрген бір азамат билеушіге қорқыныш сезімін білдірді. Екінші азамат олардың мінез-құлқы жақсы болғанша, қорқуға себеп жоқ екенін айтты. Сол сияқты, Израильдіктер құрбандықтар туралы Тора бөлімін естігенде, олар қорқынышқа ұшырады. Бірақ Мұса оларға қорқудың қажеті жоқ екенін айтты; егер олар Торамен айналысса, қорқуға себеп болмайды. Мидраш Леуіліктер 7:37-дегі тыныш құрбандықтардың соңғы тізімде болу себебін сұрады және оның себебі тыныш құрбандықтардың көп түрлері бар екенін ұсынды. Раввин Симон әртүрлі десерттер әрқашан соңғы орында келеді, өйткені олар көптеген түрлі нәрселерден тұрады деді.
A Midrash read the words of Psalm 50:23, "Whoso offers the sacrifice of thanksgiving honors Me," to teach that the thanksgiving offerings of Leviticus 7:12 honored God more than sin offerings or guilt offerings. Rabbi Huna said in the name of Rabbi Aha that Psalm 50:23 taught that one who gave a thanksgiving offering gave God honor upon honor. Rabbi Berekiah said in the name of Rabbi Abba bar Kahana that the donor honored God in this world and will honor God in the World to Come. And the continuation of Psalm 50:23, "to him who sets right the way," referred to those who clear stones from roads. Alternatively, the Midrash taught that it refers to teachers of Scripture and the Oral Law who instruct the young with sincerity. Alternatively, Rabbi Jose the son of Rabbi Judah said in the name of Rabbi Menahem the son of Rabbi Jose that it refers to shopkeepers who sell produce that has already been tithed. Alternatively, the Midrash taught that it refers to people who light lamps to provide light for the public. Rabbi Phinehas compared the thanksgiving offerings of Leviticus 7:12 to the case of a king whose tenants and intimates came to pay him honor. From his tenants and entourage, the king merely collected their tribute. But when another who was neither a tenant nor a member of the king's entourage came to offer him homage, the king offered him a seat. Thus Rabbi Phinehas read Leviticus 7:12 homiletically to mean: "If it be for a thanks giving, He [God] will bring him [the offerer] near [to God]." Rabbi Phinehas and Rabbi Levi and Rabbi Joḥanan said in the name of Rabbi Menahem of Gallia that in the Time to Come, all sacrifices will be annulled, but the thanksgiving sacrifice of Leviticus 7:12 will not be annulled, and all prayers will be annulled, but the Thanksgiving (מוֹדִים, Modim) prayer will not be annulled. In reading the requirement of Leviticus 7:12 for the loaves of the thanksgiving sacrifice, the Mishnah interpreted that if one made them for oneself, then they were exempt from the requirement to separate challah, but if one made them to sell in the market, then they were subject to the requirement to separate challah. The Mishnah taught that a vow offering, as in Leviticus 7:16, was when one said, "It is incumbent upon me to bring a burnt offering" (without specifying a particular animal). And a freewill offering was when one said, "This animal shall serve as a burnt offering" (specifying a particular animal). In the case of vow offerings, one was responsible for replacement of the animal if the animal died or was stolen; but in the case of freewill obligations, one was not held responsible for the animal's replacement if the specified animal died or was stolen. Rabbi Eliezer taught that the prohibition of eating the meat of a peace offering on the third day in Leviticus 7:18 also applied to invalidate the sacrifice of one who merely intended to eat sacrificial meat on the third day. The Sages taught that one may trust butchers to remove chelev, the fat that Leviticus 3:17 and 7:23 forbid. Rabbi Berekiah said in the name of Rabbi Isaac that in the Time to Come, God will make a banquet for God's righteous servants, and whoever had not eaten meat from an animal that died other than through ritual slaughtering (נְבֵלָה, neveilah, prohibited by Leviticus 17:1–4) in this world will have the privilege of enjoying it in the World to Come. This is indicated by Leviticus 7:24, which says, "And the fat of that which dies of itself (נְבֵלָה, neveilah) and the fat of that which is torn by beasts (טְרֵפָה, tereifah), may be used for any other service, but you shall not eat it," so that one might eat it in the Time to Come. (By one's present self restraint one might merit to partake of the banquet in the Hereafter.) For this reason Moses admonished the Israelites in Leviticus 11:2, "This is the animal that you shall eat." A Baraita explained how the priests performed the waiving. A priest placed the sacrificial portions on the palm of his hand, the breast and thigh on top of the sacrificial portions, and whenever there was a bread offering, the bread on top of the breast and thigh. Rav Papa found authority for the Baraita's teaching in Leviticus 8:26–27, which states that they placed the bread on top of the thigh. And the Gemara noted that Leviticus 10:15 implies that the breast and thigh were on top of the offerings of fat. But the Gemara noted that Leviticus 7:30 says that the priest "shall bring the fat upon the breast." Abaye reconciled the verses by explaining that Leviticus 7:30 refers to the way that the priest brought the parts from the slaughtering place. The priest then turned them over and placed them into the hands of a second priest, who waived them. Noting further that Leviticus 9:20 says that "they put the fat upon the breasts," the Gemara deduced that this second priest then handed the parts over to a third priest, who burned them. The Gemara thus concluded that these verses taught that three priests were required for this part of the service, giving effect to the teaching of Proverbs 14:28, "In the multitude of people is the king's glory." Rabbi Aha compared the listing of Leviticus 7:37 to a ruler who entered a province escorting many bands of robbers as captives. Upon seeing the scene, one citizen expressed his fear of the ruler. A second citizen answered that as long as their conduct was good, they had no reason to fear. Similarly, when the Israelites heard the section of the Torah dealing with sacrifices, they became afraid. But Moses told them not to be afraid; if they occupied themselves with the Torah, they would have no reason to fear. A Midrash asked why Leviticus 7:37 mentions peace offerings last in its list of sacrifices, and suggested that it was because there are many kinds of peace offerings. Rabbi Simon said that assorted desserts always come last, because they consist of many kinds of things.
Леуіліктер 8 - тарау
Раввин Самуил бар Нахман Мұсаның жабайы құлаққанатта өлгеніне Мұсаның жанған бұтадағы әрекеті себеп болғанын үйретті, себебі Құдай Мұсаны Мысырға баруға жеті күн бойы көндіруге тырысты, өйткені Мысырдан шығу кітабының 4:10-шы аятында: «Мұса Раббыға былай деді: «Уа, Раббым, мен сөзді жақсы білмеймін, кеше де, бұрын да, сіз құлыңызға сөйлегеннен бері де» делінген (Мидраш бұл жеті күндік әңгіме екенін түсіндіреді). Соңында Мұса Құдайға Мысырдан шығу кітабының 4:13-шы аятында: «Егер сіз жібергіңіз десеңіз, сіз жіберген адамның қолымен жіберіңіз» деді. Құдай Мұсаға осыны сақтап қоятынын айтты. Раввин Берекия Раввин Левидің атынан және Раввин Хелбо Құдай Мұсаға қайтқанда әртүрлі жауаптар берді. Бірі, Леуіліктер кітабының 8-таравында айтылған діни қызметкерлікке тағайындалудың жеті күнінде Мұса Бас діни қызметкер ретінде қызмет етті және ол бұл лауазым өзіне тиесілі деп ойлады. Бірақ соңында Құдай Мұсаға бұл жұмыстың оның емес, ағасының екенін айтты, Леуіліктер кітабының 9:1-шы аятында айтылғандай: «Сегізінші күні Мұса Һаронды шақырды». Екіншісі, Мұса қырықыншы жылдың Адар айының алғашқы жеті күнінде Құдайдан Уәде етілген жерге кіруін сұрады, бірақ соңында Құдай оған Деутериономия кітабының 3:27-шы аятында: «Сен бұл Иордан өзенінен өтпейсің» деді. Тосефта Леуіліктер кітабының 8-таравының 4-аятындағы қауымның орналасуынан мәжілісханада да адамдар киелі орынға қарай бет бұратынын түсіндірді. Мишнада Бас діни қызметкер Леуіліктер кітабының 8:8-шы аятында айтылған Урим мен Туммимді тек патшаға, соттың адамдарына немесе қоғамға қажет болғандарға қатысты қолданғаны айтылған. Бір Барайта Леуіліктер кітабының 8-таравында айтылған «Урим» мен «Туммим» неліктен осылай аталғанын түсіндірді: «Урим» сөзі «жарық» деген еврей сөзіне ұқсас, сондықтан ол «Урим» деп аталды, өйткені ол жарық берді. «Туммим» сөзі «толық болу» деген мағынаны білдіретін там деген еврей сөзіне ұқсас, сондықтан ол «Туммим» деп аталды, өйткені оның болжамдары орындалды. Гемарада олар Урим мен Туммимді қалай қолданғаны туралы айтылған: Раввин Йоханан көкірек қалқанындағы тастардың әріптері жауапты түсіндіру үшін ерекшеленетінін айтты. Реш Лакиш әрпі бір-бірімен қосылып, сөздерді құрайтынын айтты. Бірақ Гемара еврейдің צ, tsade әрпі Израильдің 12 руының тізімінде жоқ екенін атап өтті. Раввин Самуил бар Исхақ (а.с.) көкірек қалқанының тастарында Ыбырайым, Ысқақ және Яқыптың есімдері жазылған дейді. Бірақ Гемара еврейше ט, тэт деген әріптің де жоқ екенін атап өтті. Рав Ахаб бар Якоб олардың ішінде: «Ешурунның рулары» деген сөздер де бар екенін айтты. Гемарада пайғамбардың жарлығы күшін жоя алатыны айтылса да, Урим мен Туммимнің жарлығы күшін жоя алмайтыны айтылған. Еліезердің айтуынша, Израиль халқы Құдайға бағышталған нәрселерді алып, күнә жасағанда, Жошуа 7:11-де айтылғандай, Жошуа бас діни қызметкердің қалқанына 12 руды бейнелейтін 12 тасқа қарап отырды. Сол кезде Яһуда руының күллі рулары күнәға батқан еді. Сол рулардың бір-бірінен ажыраған бір тасының нұры тұнып қалды. Осылайша Жошуа Яһуда руының Құдайға бағышталған нәрселерді алып тастау арқылы күнә жасағанын білген. Сол сияқты, Пирке де Рабби Елиезер Саулдың филистиндердің Израильге қарсы көтерілгенін көріп, Израильдің тыйым салу мәселесінде күнә жасағанын білгенін үйретті. Саул 12 тасқа қарап, заңға мойынсұнған әрбір рудың тасы (оң діни қызметкердің кеуде қалқасындағы) нұрын шашып, ал күнә жасаған әрбір рудың тасының нұры әлсіреп қалды. Сол кезде Саул Бунямин руының Израильдіктерге тыйым салуға күнә жасағанын білген еді. Мишнада бұрынғы пайғамбарлар қайтыс болған соң, Урим мен Туммимнің қолданылуы тоқтағаны айтылған. Осыған байланысты Гемара бұрынғы пайғамбарлардың кім екендігіне қатысты әртүрлі көзқарастар туралы баяндады. Рав Хуна олардың Дәуіт, Самуил және Сүлеймен екенін айтты. Рав Нахман Дәуіттің заманында олар кейде сәтті, кейде сәтті емес (Урим мен Туммимнен жауап алу) болды, өйткені Садок онымен кеңесші болды және сәтті болды, ал Абиятар онымен кеңесші болды және сәтті болмады, өйткені 2 Самуил 15:24 «Абиятар көтерілді» деп хабарлайды. (Дұшпандар) оған (пайғамбарлық міндетін) орындауға көмектеспегендіктен, ол діни қызметкерліктен бас тартты. Равба бар Самуил 2 Жылнаама 26 - тараудың 5 - тармағында: « Құдайды іздеуге ұмтылған Зәкәрияның барлық күндерінде , ол Құдайдың аян-өрісін түсінген еді », - делінген . Бірақ Гемараның жауабы мынау болды: Ұзиях мұны Зәкәрияның пайғамбарлығы арқылы істеді. Бір Бараита бірінші ғибадатхана қиратылған кезде, Урим мен Туммим тоқтағанын айтып, Езра 2...
Rabbi Samuel bar Naḥman taught that Moses first incurred his fate to die in the wilderness from his conduct at the Burning Bush, for there God tried for seven days to persuade Moses to go on his errand to Egypt, as Exodus 4:10 says, “And Moses said to the Lord: ‘Oh Lord, I am not a man of words, neither yesterday, nor the day before, nor since you have spoken to your servant’” (which the Midrash interpreted to indicate seven days of conversation). And in the end, Moses told God in Exodus 4:13, "Send, I pray, by the hand of him whom You will send." God replied that God would keep this in store for Moses. Rabbi Berekiah in Rabbi Levi's name and Rabbi Helbo give different answers on when God repaid Moses. One said that all the seven days of the consecration of the priesthood in Leviticus 8, Moses functioned as High Priest, and he came to think that the office belonged to him. But in the end, God told Moses that the job was not his, but his brother's, as Leviticus 9:1 says, “And it came to pass on the eighth day, that Moses called Aaron.” The other taught that all the first seven days of Adar of the fortieth year, Moses beseeched God to enter the Promised Land, but in the end, God told him in Deuteronomy 3:27, “You shall not go over this Jordan.”
Rabbi Jose noted that even though Exodus 27:18 reported that the Tabernacle's courtyard was just 100 cubits by 50 cubits (about 150 feet by 75 feet), a little space held a lot, as Leviticus 8:3 implied that the space miraculously held the entire Israelite people. The Tosefta deduced from the congregation's placement in Leviticus 8:4 that in a synagogue, as well, the people face toward the sanctuary. The Mishnah taught that the High Priest inquired of the Urim and Thummim noted in Leviticus 8:8 only for the king, for the court, or for one whom the community needed. A Baraita explained why the Urim and Thummim noted in Leviticus 8:8 were called by those names: The term "Urim" is like the Hebrew word for "lights," and thus it was called "Urim" because it enlightened. The term "Thummim" is like the Hebrew word tam meaning "to be complete," and thus it was called "Thummim" because its predictions were fulfilled. The Gemara discussed how they used the Urim and Thummim: Rabbi Joḥanan said that the letters of the stones in the breastplate stood out to spell out the answer. Resh Lakish said that the letters joined each other to spell words. But the Gemara noted that the Hebrew letter צ, tsade, was missing from the list of the 12 tribes of Israel. Rabbi Samuel bar Isaac said that the stones of the breastplate also contained the names of Abraham, Isaac and Jacob. But the Gemara noted that the Hebrew letter ט, teth, was also missing. Rav Aha bar Jacob said that they also contained the words: "The tribes of Jeshurun." The Gemara taught that although the decree of a prophet could be revoked, the decree of the Urim and Thummim could not be revoked, as Numbers 27:21 says, "By the judgment of the Urim." The Pirke De Rabbi Eliezer taught that when Israel sinned in the matter of the devoted things, as reported in Joshua 7:11, Joshua looked at the 12 stones corresponding to the 12 tribes that were upon the High Priest's breastplate. For every tribe that had sinned, the light of its stone became dim, and Joshua saw that the light of the stone for the tribe of Judah had become dim. So Joshua knew that the tribe of Judah had transgressed in the matter of the devoted things. Similarly, the Pirke De Rabbi Eliezer taught that Saul saw the Philistines turning against Israel, and he knew that Israel had sinned in the matter of the ban. Saul looked at the 12 stones, and for each tribe that had followed the law, its stone (on the High Priest's breastplate) shined with its light, and for each tribe that had transgressed, the light of its stone was dim. So Saul knew that the tribe of Benjamin had trespassed in the matter of the ban. The Mishnah reported that with the death of the former prophets, the Urim and Thummim ceased. In this connection, the Gemara reported differing views of who the former prophets were. Rav Huna said they were David, Samuel, and Solomon. Rav Naḥman said that during the days of David, they were sometimes successful and sometimes not (getting an answer from the Urim and Thummim), for Zadok consulted it and succeeded, while Abiathar consulted it and was not successful, as 2 Samuel 15:24 reports, "And Abiathar went up." (He retired from the priesthood because the Urim and Thummim gave him no reply.) Rabbah bar Samuel asked whether the report of 2 Chronicles 26:5, "And he (King Uzziah of Judah) set himself to seek God all the days of Zechariah, who had understanding in the vision of God," did not refer to the Urim and Thummim. But the Gemara answered that Uzziah did so through Zechariah's prophecy. A Baraita told that when the first Temple was destroyed, the Urim and Thummim ceased, and explained Ezra 2:63 (reporting events after the Jews returned from the Babylonian Captivity), "And the governor said to them that they should not eat of the most holy things till there stood up a priest with Urim and Thummim," as a reference to the remote future, as when one speaks of the time of the Messiah. Rav Naḥman concluded that the term "former prophets" referred to a period before Haggai, Zechariah, and Malachi, who were latter prophets. And the Jerusalem Talmud taught that the "former prophets" referred to Samuel and David, and thus the Urim and Thummim did not function in the period of the First Temple, either. The Gemara taught that the early scholars were called soferim (related to the original sense of its root safar, "to count") because they used to count all the letters of the Torah (to ensure the correctness of the text). They used to say the vav (ו) in גָּחוֹן, gachon ("belly"), in Leviticus 11:42 marks the half way point of the letters in the Torah. (And in a Torah Scroll, scribes write that vav (ו) larger than the surrounding letters.) They used to say the words דָּרֹשׁ דָּרַשׁ, darosh darash ("diligently inquired"), in Leviticus 10:16 mark the half way point of the words in the Torah. And they used to say Leviticus 13:33 marks the half way point of the verses in the Torah. Rav Joseph asked whether the vav (ו) in גָּחוֹן, gachon ("belly"), in Leviticus 11:42 belonged to the first half or the second half of the Torah. (Rav Joseph presumed that the Torah contains an even number of letters.) The scholars replied that they could bring a Torah Scroll and count, for Rabbah bar bar Hanah said on a similar occasion that they did not stir from where they were until a Torah Scroll was brought and they counted. Rav Joseph replied that they (in Rabbah bar bar Hanah's time) were thoroughly versed in the proper defective and full spellings of words (that could be spelled in variant ways), but they (in Rav Joseph's time) were not. Similarly, Rav Joseph asked whether Leviticus 13:33 belongs to the first half or the second half of verses. Abaye replied that for verses, at least, we can bring a Scroll and count them. But Rav Joseph replied that even with verses, they could no longer be certain. For when Rav Aha bar Adda came (from the Land of Israel to Babylon), he said that in the West (in the Land of Israel), they divided Exodus 19:9 into three verses. Nonetheless, the Rabbis taught in a Baraita that there are 5,888 verses in the Torah. (Note that others say the middle letter in our current Torah text is the aleph (א) in הוּא, hu ("he") in Leviticus 8:28; the middle two words are אֶל יְסוֹד, el yesod ("at the base of") in Leviticus 8:15; the half way point of the verses in the Torah is Leviticus 8:7; and there are 5,846 verses in the Torah text we have today.) The Sifra taught that the words "and put it upon the tip of Aaron's right ear" in Leviticus 8:23 refer to the middle ridge of the ear. And the Sifra taught that the words "and upon the thumb of his right hand" in Leviticus 8:23 refer to the middle knuckle. A Master said in a Baraita that the use of the thumb for service in Leviticus 8:23–24 and 14:14, 17, 25, and 28 showed that every finger has its own unique purpose. Rabbi Jacob bar Acha taught in the name of Rabbi Zorah that the command to Aaron in Leviticus 8:35, "at the door of the tent of meeting shall you abide day and night seven days, and keep the charge of the Lord," served as a source for the law of seven days of mourning for the death of a relative (שִׁבְעָה, shivah). Rabbi Jacob bar Acha interpreted Moses to tell Aaron that just as God observed seven days of mourning for the then upcoming destruction of the world at the time of the Flood of Noah, so too Aaron would observe seven days of mourning for the upcoming death of his sons Nadab and Abihu. And we know that God observed seven days of mourning for the destruction of the world by the Flood from Genesis 7:10, which says, "And it came to pass after the seven days, that the waters of the Flood were upon the earth." The Gemara asked whether one mourns before a death, as Jacob bar Acha appears to argue happened in these two cases. In reply, the Gemara distinguished between the mourning of God and people: People, who do not know what will happen until it happens, do not mourn until the deceased dies. But God, who knows what will happen in the future, mourned for the world before its destruction. The Gemara noted, however, that there are those who say that the seven days before the Flood were days of mourning for Methuselah (who died just before the Flood). Similarly, reading in Leviticus 9:1 that "it came to pass on the eighth day," a Midrash recounted how Moses told Aaron in Leviticus 8:33, "you shall not go out from the door of the tent of meeting seven days." The Midrash interpreted this to mean that Moses thereby told Aaron and his sons to observe the laws of mourning for seven days, before those laws would affect them. Moses told them in Leviticus 8:35 that they were to "keep the charge of the Lord," for so God had kept seven days of mourning before God brought the Flood, as Genesis 7:10 reports, "And it came to pass after the seven days, that the waters of the Flood were upon the earth." The Midrash deduced that God was mourning by noting that Genesis 6:6 reports, "And it repented the Lord that He had made man on the earth, and it grieved Him (וַיִּתְעַצֵּב, vayitatzeiv) at His heart." And 2 Samuel 19:3 uses the same word to express mourning when it says, "The king grieves (נֶעֱצַב, ne'etzav) for his son." After God told Moses in Exodus 29:43, "And there I will meet with the children of Israel; and [the Tabernacle] shall be sanctified by My glory," Moses administered the service for seven days in fear, fearing that God would strike him down. And it was for that reason that Moses told Aaron to observe the laws of mourning. When Aaron asked Moses why, Moses replied (in the words of Leviticus 8:35) "so I am commanded." Then, as reported in Leviticus 10:2, God struck Nadab and Abihu instead. And thus in Leviticus 10:3, Moses told Aaron that he finally understood, "This is what the Lord meant when He said: ‘Through those near to Me I show Myself holy, and gain glory before all the people.'"
Леуіліктер 1-7 тараулар
Маймонид пен Нахманид құрбандықтар тартудың себебін түсінуде пікір келіспеді. Маймонид былай жазды: израильдіктер Мысыр мен Халдеяда тұрғанда, мысырлықтар қойға, ал халдейлер ешкіге ұқсас жын-перілерге табынған. Үндістанда мал сою әдеті болмаған. Сондықтан Құдай израильдіктерге мал, қой, ешкі сойып, басқа елдердің адамдарына, олар үшін ең үлкен күнә деп санайтын амалды Құдай талап ететінін білдіру үшін бұйырды. Осылайша Құдай Израильдің күнәларын кешіретін еді. Құдай басқа халықтарды жалған сенімдерден құтқаруды ниеттенді, себебі олар жан аурулары сияқты еді, ал аурулар ауруға қарсы дәрілермен емделеді. Маймонид Құдайдың құрбандықтарды израильдіктерді сол заманғы табынудан арылтып, оларды дұғаға баруға итермелеу үшін енгізгенін үйретті. Маймонид Құдай жаратылыста жануарларды бірте-бірте дамытатынын айтты. Мысалы, сүтқоректілер туғанда өте нәзік болады және құрғақ тағам жей алмайды. Сондықтан Құдай оларға құрғақ тағам жей алатын уақытқа дейін сүт беретін емшек берді. Сол сияқты, Маймонидтің айтуынша, Құдай көптеген заңдарды уақытша шара ретінде енгізді, себебі израильдіктер бірден әдеттегі барлық нәрселерін тоқтатып қоюға шамалары келмейтін еді. Сондықтан Құдай Мұсаны израильдіктерді (Шығу 19:6 сөзімен) «құрбандықтар ұсынатын діни қызметкерлердің патшалығы және қасиетті халық» етуге жіберді. Бірақ сол замандағы ғибадаттың жалпы әдеті – құдайларға табынатын ғибадатханаларда мал сою болды. Сондықтан Құдай израильдіктерге осы қызмет түрлерін тоқтатуды бұйырған жоқ, оларға оны жалғастыруға рұхсат берді. Құдай бұрын құміршекке табынуға қызмет еткен нәрсені Өзінің қызметіне ауыстырды және израильдіктерге Құдайға сол сияқты қызмет етуге бұйырды: киелі орын салу (Шығу 25:8), Құдай атына құрбандық тақтарын орнату (Шығу 20:21), Құдайға құрбандық шалу (Леуіліктер 1:2), Құдайға иіліп сәжде ету және Құдай алдында құрбандықтарды жағу. Құдай осының ешқайсысын басқа бір тірі жандатқа жасауға тыйым салды және Шығу 28:41-де ғибадатханада қызмет ету үшін діни қызметкерлерді таңдады. Осы құдайлық жоспармен Құдай құміршекке табынудың іздерін жойып, Құдайдың Барлығы мен Бірлігінің ұлы қағидасын орнатты. Бірақ Маймонидтің айтуынша, құрбандыққа қатысты Құдайдың өсиеттерінің басты мақсаты құрбандық қызметі емес еді; керісінше, жалбарыну, дұға және осыған ұқсас ғибадат түрлері негізгі мақсатқа жақын. Сондықтан Құдай құрбандықтарды тек бір ғибадатханада ғана (Құдайдың 5-заңы 12:26-ны қараңыз) және діни қызметкерлікті тек белгілі бір отбасының мүшелеріне ғана шектеді. Маймонидтің айтуынша, бұл шектеулер құрбандыққа табынуды шектеуге көмектесті және Құдай құрбандық қызметін мүлдем жоюды қажет деп таппады. Бірақ Құдайдың жоспарында дұға мен жалбарынуды әр адам және әр жерде оқуға болады, сондай-ақ цицит (Сандар 15:38) және тефиллин (Шығу 13:9, 16) және осыған ұқсас қызмет түрлерін орындауға болады. Нахманид Леуіліктер 3:16 құрбандықтардың себебін айтады – олар «Жаратқан Иеге ұнамды хош иісті отпен өртелетін құрбандық». Нахманид құрбандықтардың мақсаты шетелдіктердің ақымақ ойларын жою екені туралы пікірді жоққа шығарды, себебі құрбандықтар оларға әсер етпейді, өйткені шетелдіктердің ниеті қой мен өгіз шоқжұлдыздарына табыну еді, ал яһудилер қой мен өгіздерді Құдайға сойып берсе, бұл оларға құрмет көрсету болар еді. Нахманид Нұх кемеден шыққанда жер бетінде халдейлер мен мысырлықтар болмаған, бірақ Нұх Құдайға ұнамды құрбандық шалған, сондықтан Жаратылыс 8:21-де Құдай «Адам үшін жерді енді қарғынға салушы емеспін» деген. Сол сияқты, Әбіл де қойларының тұңғыштарын әкелді және Жаратылыс 4:4-те «Жаратқан Ие Әбілге және оның құрбандықтарына ризашылық білдірді», – делінген, ал әлі құміршекке табынудың ізі болмаған. Сандар 23:4-те Балағам: «Мен жеті құрбандық тақтарын дайындап, әр таққа бір бұқа мен қошқарды құрбандыққа шалдым», – деді, бірақ оның ниеті Балақтың санасынан зұлым ойларды жою емес, Құдайға жақындау еді. Нахманид құрбандықтардың себебі адамдардың іс-әрекеттері ой, сөз және іс арқылы жүзеге асырылатындықтан, Құдай адамдар күнә жасап, құрбандық әкелгенде, олар жасаған жаман іске қарсы қолдарын қоюын бұйырды. Құрбандық шалушылар күнәларын ауызша мойындап, жаман сөздеріне қарсы айту керек еді. Олар жануардың адамның ой-ниеті мен құштарлығының құралы саналатын бөліктерін отқа жағып өртеп жіберді. Құрбандық шалушылар жануардың аяқтарын өртеп жіберді, себебі олар құрбандық шалушының іс-әрекеттеріне қатысты мүшелерге сәйкес келді. Құрбандық шалушы құрбандық шалушының денесіндегі қанға ұқсас қанды таққа шашыратып жіберді. Нахманид құрбандық шалушылардың осы амалдарды орындауының себебі – олардың Құдайға қарсы денелерімен күнә жасағандарын түсінуі еді. Әрі олардың жаны мен қаны төгілуі керек еді және олардың денесі өртелуі керек еді, егер Құдайдың мейірімі құрбандық – олардың қанының, өмірінің және дене мүшелерінің орнына ауыстырылмаса еді.
Maimonides and Naḥmanides differed about the reason for the sacrificial system. Maimonides wrote that the reason for the offerings was because when the Israelites lived in Egypt and Chaldea, the Egyptians worshipped sheep and the Chaldeans worshipped demons in the form of goats. And people in India never slaughter cattle. Thus God commanded the Israelites to slaughter cattle, sheep, and goats to God, so that worshipers of the other lands would know that God required the very act that they considered to be the utmost sin, and through that act God would forgive Israel's sins. God thus intended to cure the people of the other nations of false beliefs, which Maimonides characterized as diseases of the soul, for diseases are healed by medicines that are antithetical to the diseases. Maimonides taught that God instituted the practice of sacrifices as a transitional step to wean the Israelites off of the worship of the times and move them toward prayer as the primary means of worship. Maimonides noted that in nature, God created animals that develop gradually. For example, when a mammal is born, it is extremely tender, and cannot eat dry food, so God provided breasts that yield milk to feed the young animal, until it can eat dry food. Similarly, Maimonides taught, God instituted many laws as temporary measures, as it would have been impossible for the Israelites suddenly to discontinue everything to which they had become accustomed. So God sent Moses to make the Israelites (in the words of Exodus 19:6) "a kingdom of priests and a holy nation." But the general custom of worship in those days was sacrificing animals in temples that contained idols. So God did not command the Israelites to give up those manners of service, but allowed them to continue. God transferred to God's service what had formerly served as a worship of idols, and commanded the Israelites to serve God in the same manner—namely, to build to a Sanctuary (Exodus 25:8), to erect the altar to God's name (Exodus 20:21), to offer sacrifices to God (Leviticus 1:2), to bow down to God, and to burn incense before God. God forbad doing any of these things to any other being and selected priests for the service in the temple in Exodus 28:41. By this Divine plan, God blotted out the traces of idolatry, and established the great principle of the Existence and Unity of God. But the sacrificial service, Maimonides taught, was not the primary object of God's commandments about sacrifice; rather, supplications, prayers, and similar kinds of worship are nearer to the primary object. Thus God limited sacrifice to only one temple (see Deuteronomy 12:26) and the priesthood to only the members of a particular family. These restrictions, Maimonides taught, served to limit sacrificial worship, and kept it within such bounds that God did not feel it necessary to abolish sacrificial service altogether. But in the Divine plan, prayer and supplication can be offered everywhere and by every person, as can be the wearing of tzitzit (Numbers 15:38) and tefillin (Exodus 13:9, 16) and similar kinds of service. Naḥmanides noted that Leviticus 3:16 mentioned a reason for the offerings—that they are "a fire offering, of a pleasing odor to the Eternal." Naḥmanides rejected the argument that the offerings were meant to eliminate the foreigners' foolish ideas, for the sacrifices would not have that effect, as the foreigners' intention was to worship the constellations of the sheep and the ox, and if Jews slaughtered sheep and oxen to God, it would show respect and honor to those constellations. Naḥmanides further noted that when Noah came out of the ark, there were as yet no Chaldeans or Egyptians in the world, yet Noah brought an offering that pleased God so much that Genesis 8:21 reports that on its account God said, "I will not again curse the ground anymore for man's sake." Similarly, Abel brought of the first born of his flock and Genesis 4:4 reports that "the Eternal had regard to Abel and to his offering," but there had not yet been a trace of idol worship in the world. In Numbers 23:4, Balaam said, "I have prepared the seven altars, and I have offered up a bullock and a ram on every altar," but his intent was not to eradicate evil beliefs from Balak's mind, but rather to approach God so that God's communication would reach Balaam. Naḥmanides argued that the reason for the offerings was more likely that since people's deeds are accomplished through thought, speech, and action, therefore God commanded that when people sin and bring an offering, they should lay their hands on it in contrast to the evil deed that they committed. Offerers would confess their sin verbally to contrast with their evil speech. They would burn parts of the animal in fire that were seen as the instruments of thought and desire in human beings. The offerers would burn the legs of the animal because they corresponded to the limbs with which the offerer acted. The offerer sprinkled blood on the altar, which is analogous to the blood in the offerer's body. Naḥmanides argued that offerers performed these acts so that the offerers should realize that the offerers had sinned against God with their bodies. And the offerer's soul and blood should have been spilled and the offerer's body burned, were it not for God's loving kindness in taking a substitute and a ransom—the offering—so that the offering's blood should be in place of the offerer's blood, its life in place of the offerer's life, and that the limbs of the offering in place of the parts of the offerer's body.
Леуіліктер 8 - тарау
Зохар Һаронның Леуіліктер кітабының 8:33-тарауындағы жеті қасиетті күн ішінде және одан кейін Леуіліктер кітабының 9:2-тарауында көрсетілгендей, бұзау арқылы тазаруы керектігін үйреткен. Зохар атап көрсеткендей, Һарон өзін тазартуға тиіс болған, өйткені ол болмаса, Алтын бұзау пайда болмас еді.
The Zohar taught that Aaron had to purge himself during the seven sacred days of Leviticus 8:33 and after that by means of the calf that Leviticus 9:2 directed. The Zohar observed that Aaron had to purge himself, for but for him the Golden Calf would not have emerged.
Леуіліктер 6 - 7 тараулар
Джеймс Кугел ежелгі мәтіндердің ежелгі Таяу Шығыстағы халықтардың жануарларды құрбандыққа шалу себептерін бірнеше рет түсіндіргенін айтты: құдайға тағам беру үшін (Саналар 28:2 қараңыз); құрбандық шалушының орнына сойылған малдың өмірін ұсыну үшін; адалдықтың белгісі ретінде қымбат мүлік беру немесе құдайдан одан да жомарт сыйлық алу үмітімен. Кугелдің айтуынша, кейінгі түсіндірмелер құрбандық шалушы мен құдайдың арасында нақты байланыс орнату деп қарастырды, ал басқалары қасиеттіліктің зорлықпен байланысын атап өтті немесе діннің рөлін зорлық-зомбылықты, әйтпесе адамдарға бағытталғанын, басу деп қарастырды. Кугел ізраилдіктер мал құрбандығын Құдаймен байланыс жасаудың басты арнасы деп есептегенін айтты. Уильям Хэлло құрбандықты жануар етін жеудің қасиетті түрі деп сипаттады. Якоб Милгром пашадағы құрбандық жүйесін өмір мен өлім күштерінің бір-біріне қарсы космостық күресте бейнеленгенін оқып, адамдардың Құдайдың бұйрықтарына бағынуы немесе қарсы келуі арқылы осы күреске араласатынын көрсетті. Милгром Леуілік кітабында таза емес нәрсенің қасиеттіліктің қарсысы ретінде қарастырылатынын, таза емес нәрсені өліммен, ал қасиеттілікті өмірмен теңестіретінін үйретті. Милгром Леуілік кітабының адамдардың моральдық және діни күнәлары арқылы киелі орынды ластауы арқылы Құдайды киелі орыннан қууы мүмкін екенін түсіндірді. Бірақ діни қызметкерлер киелі орынды тазарта алатын және халықты тәубе етуге шақыра алатын. Тазарту құрбандықтарының қаны киелі орынды тазартатын, өлімнен өмірді жеңіп, оның тазалығын бейнелейтін. Уэнхам Леуілік кітабын оқып, құрбандық қанның тазару мен киелі ету үшін қажет екенін үйретті. Құрбандық күнә мен адамның кемшіліктерін жоя алады. Күнә мен ауру киелі нәрсені ластап, таза нәрсені таза емес етеді, ал құрбандық бұл процесті кері қайтара алады. Вэнхам оң жақтағы кестемен мысал келтірді. Вэнхамның тұжырымы бойынша, киелі және таза емес нәрселердің арасындағы байланыс өлімге әкеледі. Құрбандықтар таза емес нәрсені тазарту арқылы осындай байланысқа мүмкіндік береді. Осылайша құрбандық киелі Құдайдың күнәлі адаммен кездесуіне жол ашты. Мэри Дуглас былай деп жазды: Леуілік кітабының құрбандық шалу және құрбандық үстелінде малдың бөліктерін қалай қою керектігі туралы алғашқы тарауларының негізгі логикасын табу үшін, Леуілік кітабының денелер мен дене мүшелері, ішкі және сыртқы, жоғары және төменгі жақтары туралы айтқандарын мұқият қарастыру керек. Дуглас Синай тауының үш деңгейінің, мал құрбандығы мен киелі шатырдың мына сәйкестігін ұсынды:
James Kugel reported that ancient texts offered several explanations for why peoples of the ancient Near East sacrificed animals: to provide the deity food (see Numbers 28:2); to offer the life of the slaughtered animal as a substitute for the offerer's; to give a costly possession as a sign of fealty or in the hope of receiving still more generous compensation from the deity. Kugel reported that more recent explanations saw the sacrifice as establishing a tangible connection between the sacrificer and the deity, while others stress the connection of the sacred with violence or see the function of religion as defusing violence that would otherwise be directed at people. Kugel argued that the Israelites conceived of animal sacrifices as the principal channel of communication between the people and God. William Hallo described sacrifice as a sacred making of the human consumption of animal meat that followed. Jacob Milgrom read the sacrificial system in the parashah to describe the forces of life and death pitted against each other in a cosmic struggle, set loose by people through their obedience to or defiance of God's commandments. Milgrom taught that Leviticus treats impurity as the opposite of holiness, identifying impurity with death and holiness with life. Milgrom interpreted Leviticus to teach that people could drive God out of the sanctuary by polluting it with their moral and ritual sins. But the priests could periodically purge the sanctuary of its impurities and influence the people to atone. The blood of the purification offerings symbolically purged the sanctuary by symbolically absorbing its impurities, in a victory for life over death. Wenham read Leviticus to teach that sacrificial blood was necessary to cleanse and sanctify. Sacrifice could undo the effects of sin and human infirmity. Sin and disease profaned the holy and polluted the clean, whereas sacrifice could reverse this process. Wenham illustrated with the chart at right. Wenham concluded that contact between the holy and the unclean resulted in death. Sacrifice, by cleansing the unclean, made such contact possible. Sacrifice thus allowed the holy God to meet with sinful man. Mary Douglas wrote that to find the underlying logic of the first chapters of Leviticus about how to make a sacrifice and how to lay out the animal sections on the altar, one needs to look carefully at what Leviticus says about bodies and parts of bodies, what is inner and outer, and what is on top and underneath. Douglas suggested this alignment of the three levels of Mount Sinai, the animal sacrifice, and the Tabernacle:
Синай тауыМал құрбандығыКиелі шатырШыңы немесе басы, түтін сияқты бұлт (Мысырдан шығу 19:18); Құдай жоғарыға түсті; Мұса үшін кіру (Мысырдан шығу 19:20–22). Ішек-қарын, жыныс мүшелері (жуылған) үйірменің жоғарғы жағында. Киелілер орны, херубимдер, Келісім сандығы және Келісім куәлігі. Тығыз бұлттың шеңбері; тек Һарон, екі ұлы және 70 ақсақал кіре алады (Мысырдан шығу 24:1–9). Жарын қуысы, тығыз майлы қабаты, бүйрек, бауыр, құрбандық үстелінде күйген. Қасиетті орын, хош иісті түтін, симметриялық үстел және шам қойғыш, діни қызметкерлер үшін ғана. Төменгі беткейлер, ашық кіру. Басы мен ет бөліктері, денеге кіру, адамдар мен діни қызметкерлерге арналған тамақ. Сыртқы аула, бас құрбандық үстелі, адамдарға кіру. Тау киеленді (Мысырдан шығу 19:23). Мал киеленді (Леуіліктер 1–7). Киелі шатыр киеленді (Леуіліктер 16). Дуглас киелі шатырдың ең қасиетті орынға қарай көлденең бағытталғанын, Синай тауының шыңына тік көтерілгенін, ал құрбандық үйірмесінің басынан басталып, ішек-қарынға дейін көтерілгенін және олардың әрқайсысын басқаларына сілтеме жасай отырып түсіндіруге болатынын дәлелдеді. Дуглас мистикалық ойда "жоғарғы" және "ішкі" тең болуы мүмкін екенін атап өтті. Бұл үлгі әрқашан жаратылыста болады, Құдай әр нәрсенің тереңінде немесе биігінде. Киелі кітапта: "Адамның ішкі ағзалары - оның ішкі ағзалары, ал ішкі ағзалары - оның ішкі ағзалары" деп жазылған. Киелі шатыр жаратылыспен, ал жаратылыс құнарлылықпен байланысты болды, яғни киелі шатырдың ең ішкі бөлігі Құдайдың неке бөлмесі болды, бұл Құдай мен Исраил арасындағы одақты бейнелейді. Дуглас таудың шыңы Құдайдың тұрағы, төменгі жағы - бұлтты аймақ, оған тек Мұса кіре алды, ал төменгі беткейлер - діни қызметкерлер мен қауым күткен жер, және осыған ұқсас, малдың бөліктерін құрбандық үстеліне қою тәртібі өлекседе үш аймақты белгіледі, диафрагманың айналасында және төменгі жағында орналасқан бұлт таудың ортасын қоршап тұрды. Милгром Леуіліктер 6:1–7:21 діни қызметкерлерге ғана арналған сирек заңдардың бірін (Леуіліктер 10:8–15 және 16:2–28-мен бірге) ұсынатынын, ал Леуіліктердің көп бөлігі барлық ізраилдік халыққа арналғанын атап өтті. Бернард Бамбергер раббилердің бұрынғыда ғибадатханамен байланысты болған бірқатар амалдарды синагогге енгізгенін, бірақ Иерусалемнен тыс жерде "аралық" құрбандықтарға ешқандай дайындық жасамағанын атап өтті. Рим империясы Иерусалем ғибадатханасын қиратқанда, раббилер басқа жерде құрбандық шалуға осы амалдарды пайдаланбады, оның орнына құрбандық заңдарын оқудың Құдайға құрбандықтан да қабыл болатынын жариялады. Бамбергер кейбір ғалымдар құрбандық шалу дәуірінің өтіп кеткенін сезінген болуы мүмкін екенін ұсынды.
Mount SinaiAnimal OfferingTabernacleSummit or head, cloud like smoke (Exodus 19:18); God came down to top; access for Moses (Exodus 19:20–22). Entrails, intestines, genital organs (washed) at the summit of the pile. Holy of Holies, cherubim, Ark, and Testimony of Covenant. Perimeter of dense cloud; access restricted to Aaron, two sons, and 70 elders (Exodus 24:1–9). Midriff area, dense fat covering, kidneys, liver lobe, burnt on altar. Sanctuary, dense clouds of incense, symmetrical table and lampstand, restricted to priests. Lower slopes, open access. Head and meat sections, access to body, food for people and priest. Outer court, main altar, access for people. Mountain consecrated (Exodus 19:23). Animal consecrated (Leviticus 1–7). Tabernacle consecrated (Leviticus 16). Douglas argued that the tabernacle ran horizontally toward the most sacred area, Mount Sinai went up vertically to the summit, and the sacrificial pile started with the head underneath and went up to the entrails, and one can interpret each by reference to the others. Douglas noted that in mystical thought, “upper” and “inner” can be equivalent. The pattern is always there throughout creation, with God in the depths or on the heights of everything. Likening the tabernacle to a body, the innards corresponded to the Holy of Holies, for the Bible locates the emotions and thought in the innermost parts of the body; the loins are wrung with remorse or grief; God scrutinizes the innermost part; compassion resides in the bowels. The Tabernacle was associated with creation, and creation with fertility, implying that the innermost part of the Tabernacle was a Divine nuptial chamber, depicting the union between God and Israel. Douglas concluded that the summit of the mountain was the abode of God, below was the cloudy region that only Moses could enter, and the lower slopes were where the priests and congregation waited, and analogously, the order of placing the parts of the animal on the altar marked out three zones on the carcass, the suet set around and below the diaphragm corresponding to the cloud girdling the middle of the mountain. Milgrom noted that Leviticus 6:1–7:21 sets forth some of the few laws (along with Leviticus 10:8–15 and 16:2–28) reserved for the Priests alone, while most of Leviticus is addressed to all the Israelite people. Bernard Bamberger noted that while the Rabbis introduced into the synagogue a number of practices formerly associated with the Temple, they made no provision for "interim” sacrifices, even though they could have found precedents for sacrifice outside Jerusalem. When the Roman Empire destroyed the Jerusalem Temple, the Rabbis did not choose to follow those precedents for sacrifice elsewhere, but instead set up a substitute, declaring the study of the sacrificial laws as acceptable to God as sacrifices. Bamberger suggested that some scholars may have felt that the day of sacrifice had passed.
Леуіліктер 8 - тарау
Леуіліктер 8:23-ті оқып, Милгром ежелгі Таяу Шығыста діни рәсімдерге сай май жағу рәсімдеріне көптеген дәлелдер бар екенін атап өтті. Адамдарды, құдайлардың мүсіндерін және ғимараттарды ырымдық майлау кезінде оқылатын дұғалар қауіпті әруақтарды жою және олардан қорғану үшін тазарту және апотропаикалық мақсатқа куәлік етеді. Бұл ежелгі Таяу Шығыстағы қолданыстар денелердің осал бөліктерін (аяқ-қолының ұштарын) және құрылымдарды (бұрыштарды, кіреберістерді) әрқашан сиқырлы заттармен майлайды. Милгром құрбандық тақтасының шеттеріне – мүйіздеріне – қан жағу, Леуіліктер 8:23-24-тегі дін қызметкерлерінің аяқ-қолына қан жағумен ұқсас екенін тұжырымдады. Милгром сондай-ақ, Езекиелдің құрбандық тақтасын бағыштау рәсімінің дін қызметкерлеріне қан жағумен сәйкес келетінін атап өтті, себебі Езекиел 43:20-да тазарту үшін қан тақтаның мүйіздеріне ғана емес, сонымен қатар ортасы мен төменгі жағындағы екі ойыстың бұрыштарына да жағылады. Милгром бұл нүктелердің адамның құлағының жанындағы бөлігіне, бас бармағына және үлкен саусағына сәйкес келетінін дәлелдеді. Милгром бұл екі рәсімнің бір мақсатқа қызмет ететінін қорытындылады, ал Езекиел 43:20-да Езекиелдің құрбандық тақтасы туралы айтылған: «Оны тазалап, осылай тазартыңыз». Сол сияқты, Езекиел 43:26-да: «Олар тақтасын тазартады және осылай қасиеттейді» делінген. Сондықтан Милгром дін қызметкерінің денесінің белгілі бір жерлеріне май жағу мен құрбандық тақтасының ұқсас жерлеріне май жағудың мақсаты – тазару екенін тұжырымдады.
Reading Leviticus 8:23, Milgrom noted that abundant attestation exists of ritual daubing in the ancient Near East. The incantations recited during the ritual smearing of persons, gods' statues, and buildings testify to a purificatory and apotropaic purpose—to wipe off and ward off menacing demonic forces. These ancient Near East applications always smear the vulnerable parts of bodies (extremities) and structures (corners, entrances) with magical substances. Milgrom concluded that the blood daubing of the altar's extremities—its horns—closely resembles the blood daubing of the extremities of the priests in Leviticus 8:23–24. Milgrom also noted the correspondence of the dedicatory rite of Ezekiel's altar to the daubing of the priests, for in Ezekiel 43:20, the purificatory blood is daubed not only on the altar's horns but also on the corners of its two gutters, located at its middle and bottom. Milgrom argued that these points correspond to a person's earlobe, thumb, and big toe. Milgrom concluded that these two rites shared the same purpose, which in the case of Ezekiel's altar Ezekiel 43:20 made explicit: "And you shall decontaminate it and thus purge it." Similarly, Ezekiel 43:26 says that through it "they shall purge the altar and thus purify it." Therefore, Milgrom concluded that the daubing of the priest at points of his body and the daubing of comparable points on the altar possessed a similar goal of purging.
Саналы талдау
Құжаттық гипотезаны ұстанатын ғалымдар парашаны діни дереккөздің (құдайшыл) авторына жатқызады, ол б.з.д. 6 немесе 5 ғасырында жазған.
Scholars who follow the Documentary Hypothesis attribute the parashah to the Priestly source who wrote in the 6th or 5th century BCE.
Литургияда
Көптеген яһудилер демалыс күні таңертеңгі баталардан кейін құрбандықтар туралы оқулардың бір бөлігі ретінде пашахтағы нұсқаулардың үзінділерін және сілтемелерін оқиды. Яһудилер күлді алу туралы нұсқауларды Лев 6:1–6-да, құрбандықтар туралы нұсқауларды Лев 6:5-те оқиды және Лев 7:12-дегі шүкірлік құрбандықтарына сілтеме жасайды. Лев 7:19–20-дегі құрбандық етін жеуге тыйым салу, Рабби Исмаилдің Бараитасындағы Тораны түсіндірудің он үш ережесінің сегізіншісін ырым-жырыммен ластанған кез келген адамға қатысты қолдануды қамтамасыз етеді. Көптеген яһудилер бұл ережені Pesukei d'Zimrah дұғасынан бұрынғы оқулардың бір бөлігі ретінде оқиды. Бұл ережеде жалпыламаға кіретін, бірақ содан кейін бір нәрсені үйрету үшін бөлініп көрсетілген элемент, тек сол нақты элемент туралы емес, сонымен қатар жалпыламаның өзі туралы білдіру үшін бөлініп көрсетіледі. Лев 7:19 діни тазалығын жоғалтқан адамның құрбандық етін жеуіне тыйым салады, ал Лев 7:20 татулық құрбандығын бөліп көрсетеді және осы татулық құрбандығын жеген ластанған адамның жазасы – құрбандықтан айырылу (כָּרֵת, kareit) болады. Сегізінші ережені қолдану арқылы, діни тазалығын жоғалтқан адамның кез келген құрбандықты жесе, оған құрбандықтан айырылу жазасы қолданылатыны түсіндіріледі. Лев 8:14–30-да Мұсаның діни қызметкер ретіндегі рөлі Пс 99:6-да көрініс табады, бұл өз кезегінде Қабалат Шаббат дұғасының басында оқылатын алты Пс-дің бірі болып табылады.
Many Jews read excerpts from and allusions to the instructions in the parashah as part of the readings on the offerings after the Sabbath morning blessings. Specifically, Jews read the instructions for the taking of the ashes in Leviticus 6:1–6, read the instructions for the offerings in Leviticus 6:5, and allude to the thanksgiving offerings of Leviticus 7:12. The prohibition in Leviticus 7:19–20 of eating of sacrificial meat by anyone ritually contaminated provides an application of the eighth of the Thirteen Rules for interpreting the Torah in the Baraita of Rabbi Ishmael that many Jews read as part of the readings before the Pesukei d'Zimrah prayer service. The rule provides that an item included in a generalization that is then singled out to teach something is singled out not to teach only about that particular item but about the generalization in its entirety. Leviticus 7:19 prohibits the eating of sacrificial meat by anyone ritually contaminated, and Leviticus 7:20 then singles out the peace offering and states that a contaminated person who eats the peace offering is subject to excision (כָּרֵת, kareit). Applying the eighth rule teaches that the punishment of excision applies to a contaminated person who eats any of the offerings. The role of Moses as a priest in Leviticus 8:14–30 is reflected in Psalm 99:6, which is in turn one of the six Psalms recited at the beginning of the Kabbalat Shabbat prayer service.
Жалпы
Парашаға арналған хафтара – Еремия кітабының 7:21–8:3 және 9:22–23 аяттары.
The haftarah for the parashah is Jeremiah 7:21–8:3 and 9:22–23.
Парашахпен байланысы
Параша мен хафтара екеуі де толық өртеу құрбанына (ола, ола) және құрбандыққа (зевах) сілтеме жасайды. Хафтарада Еремия, Құдайдың заңына бағынудың, жалғыз ритуалдық құрбандықтан гөрі маңызды екенін айтты.
Both the parashah and the haftarah refer to the burnt offering (עֹלָה, olah) and sacrifice (זֶבַח, zevach). In the haftarah, Jeremiah spoke of the priority of obedience to God's law over ritual sacrifice alone.
Шаббат күні
Параша Шаббат Хагадолмен (Пасха мерекесіне дейінгі арнайы сенбі күні) сәйкес келсе, хафтара Малахи кітабының 3:4–24 аяттары оқылады.
When the parashah coincides with Shabbat HaGadol (the special Sabbath immediately before Passover—as it does in 2025, 2026, 2028, and 2029), the haftarah is Malachi 3:4–24.
Шаббат парахында
Параша шәмбі Пара́хпен (Шәмбі Ха-Ходеш алдындағы арнайы шәмбі), яғни 2024, 2027 және 2030 жылдары сәйкес келсе, хафтара Езекиел 36:16–38 болып табылады. Шаббат Захорға арналған хафтара, 1 Самуил 15:2–34 немесе 1–34, Саулдың Амалекпен кездесуін және Саул мен Самуилдің Амалек патшасы Агагқа жасаған қарым-қатынастарын сипаттайды. Пурим, Естер кітабында баяндалған Естер мен яһуди халқының Хаманның яһудилерді өлтіру жоспарынан жеңіске жеткені туралы оқиғаны еске түсіреді. Естер 3:1 Хаманды Агагтың ұрпағы, демек Амалек ұрпағы деп көрсетеді. Саналар 24:7 Агагтықтардың Амалектермен бір екенін айтады. Басқаша айтқанда, Мидраш кітабында Саулдың Агаг патшасын тұтқындағаннан және Самуилдің оны өлтіргенге дейін Агагтың баласы болғаны, және осы баладан Хаман тарағаны айтылады.
When the parashah coincides with Shabbat Parah (the special Sabbath preceding Shabbat HaChodesh—as it does in 2024, 2027, and 2030), the haftarah is Ezekiel 36:16–38. The haftarah for Shabbat Zachor, 1 Samuel 15:2–34 or 1–34, describes Saul's encounter with Amalek and Saul's and Samuel's treatment of the Amalekite king Agag. Purim, in turn, commemorates the story of Esther and the Jewish people's victory over Haman's plan to kill the Jews, told in the Book of Esther. Esther 3:1 identifies Haman as an Agagite, and thus a descendant of Amalek. Numbers 24:7 identifies the Agagites with the Amalekites. Alternatively, a Midrash tells the story that between King Agag's capture by Saul and his killing by Samuel, Agag fathered a child, from whom Haman in turn descended.
Киелі кітап
Леуіліктер 14:14 (оң құлақ, оң қолдың бас бармағы және оң аяқтың бас бармағы). Еремия 7:22–23 (құрбандықтардан гөйі бас инуді артық көреді). Осия 14:3 (бұқалардың орнына ерініміздің құрбандығы). Забур 20:4 (күйдірілген құрбандықтар); 26:6 (алтарь алдында қол жуу); 40:7 (құрбандықтар); 50:3–23 (шүкіршілік құрбандықтары); 51:16–19 (құрбандықтар); 66:13–15 (күйдірілген құрбандықтар); 93:5 (Құдайдың қасиетті орны); 107:22 (шүкіршілік құрбандықтары); 116:17 (шүкіршілік құрбандықтары); 133:2 (Ааронды майлау).
Leviticus 14:14 (right ear, thumb of right hand, and great toe of right foot). Jeremiah 7:22–23 (preferring obedience to sacrifices). Hosea 14:3 (the offering of our lips instead of bulls). Psalm 20:4 (burnt offerings); 26:6 (washing before the altar); 40:7 (sacrifices); 50:3–23 (sacrifices of thanksgiving); 51:16–19 (sacrifices); 66:13–15 (burnt offerings); 93:5 (God's holy place); 107:22 (sacrifices of thanksgiving); 116:17 (sacrifices of thanksgiving); 133:2 (anointing Aaron).
Раби емес ерте кезеңдері
Фило. Аллегориялық түсіндірме 3:45:129, 46:133, 50:147; Ыбырайымның көшіп кетуі туралы 12:67; Құдайлық нәрселердің мұрагері кім? 36:174; Мұсаның өмірі туралы 2:29:150; Арнайы заңдар 1:41:225, 43:240, 46:254, 52:285. Александрия, Египет, бірінші ғасырдың басында (демеуде). Чарльз Дюк Йонг аударған, 65, 67, 259, 290, 504, 555, 557–58, 561 беттер. Пибоди, Массачусетс: Хендрикссон баспасы, 1993 жыл. Иосиф Флавий, Яһудилердің тарихы 3:9:1–4, 11:2; 4:8:9, 11:1; 8:8:4. Шамамен 93–94 жылдар. Мысалы, Иосиф Флавийдің еңбектері: толық және қысқартылмаған, жаңа жаңартылған басылым. Уильям Уистон аударған, 94–95 беттер. Пибоди, Массачусетс: Хендрикссон баспасы, 1987 жыл.
Philo. Allegorical Interpretation 3:45:129, 46:133, 50:147; On the Migration of Abraham 12:67; Who Is the Heir of Divine Things? 36:174; On the Life of Moses 2:29:150; The Special Laws 1:41:225, 43:240, 46:254, 52:285. Alexandria, Egypt, early 1st Century C. E. In, e. g., The Works of Philo: Complete and Unabridged, New Updated Edition. Translated by Charles Duke Yonge, pages 65, 67, 259, 290, 504, 555, 557–58, 561. Peabody, Massachusetts: Hendrickson Publishers, 1993. Josephus, Antiquities of the Jews 3:9:1–4, 11:2; 4:8:9, 11:1; 8:8:4. Circa 93–94. In, e. g., The Works of Josephus: Complete and Unabridged, New Updated Edition. Translated by William Whiston, pages 94–95. Peabody, Massachusetts: Hendrickson Publishers, 1987.
Mishnah: Challah 1:6; Orlah 2:16–17; Bikkurim 2:7–10; Shekalim 1:4, 7:6; Yoma 7:5; Megillah 2:6; Sotah 9:12; Zevachim 1:1–14:10; Menachot 1:1–13:11; Chullin 7:1, 10:1; Keritot 1:1; Tamid 1:2, 4; 2:3; Kinnim 1:1. Land of Israel, circa 200 C. E. In, e. g., The Mishnah: A New Translation. Translated by Jacob Neusner, pages 149, 164, 171, 252, 263, 277, 320, 464, 699–765, 779, 784, 836, 863–65. New Haven: Yale University Press, 1988. Tosefta: Demai 2:7–8; Challah 2:7–8; Pisha (Pesachim) 8:9; Megillah 3:21; Sotah 13:7; Bava Kamma 10:13; Shevuot 2:10; 3:1, 6; Zevachim 1:1–13:20; Menachot 1:1–13:23; Oktzin 3:3. Land of Israel, circa 250 C. E. In, e. g., The Tosefta: Translated from the Hebrew, with a New Introduction. Translated by Jacob Neusner, volume 1, pages 85–86, 339, 511, 650, 886; volume 2, pages 1012, 1227, 1229, 1231, 1307–70, 1407–68, 1925. Peabody, Massachusetts: Hendrickson Publishers, 2002. Sifra 70:1–98:9. Land of Israel, 4th Century C. E. In, e. g., Sifra: An Analytical Translation. Translated by Jacob Neusner, volume 2, pages 1–119. Atlanta: Scholars Press, 1988. Jerusalem Talmud: Orlah 33b, 34b; Bikkurim 12b, 25a; Shabbat 18b; Pesachim 13a–14a, 36b–37a, 44a, 56b–57a, 63b, 64b, 78a; Yoma 1a, 2a, 3a–b, 6a, 11a–b, 12a, 21b, 30b–31a, 32a, 39a, 49b; Sukkah 14a; Megillah 16a–b, 18b, 26a; Moed Katan 17a; Chagigah 23a; Yevamot 1a, 48b, 49b; Nazir 26b; Sotah 14b, 18b–19a, 24b, 26a, 39a, 42b. Tiberias, Land of Israel, circa 400 C. E. In, e. g., Talmud Yerushalmi. Edited by Chaim Malinowitz, Yisroel Simcha Schorr, and Mordechai Marcus, volumes 12–13, 18–19, 21–22, 26–30, 35–37. Brooklyn: Mesorah Publications, 2007–2017. And in, e. g., The Jerusalem Talmud: A Translation and Commentary. Edited by Jacob Neusner and translated by Jacob Neusner, Tzvee Zahavy, B. Barry Levy, and Edward Goldman. Peabody, Massachusetts: Hendrickson Publishers, 2009. Leviticus Rabbah 7:1–10:9. Land of Israel, 5th Century. In, e. g., Midrash Rabbah: Leviticus. Translated by Harry Freedman and Maurice Simon, volume 4, pages 89–134. London: Soncino Press, 1939. Babylonian Talmud: Berakhot 17a; Shabbat 111a, 114a, 132a; Pesachim 3a, 16a–b, 19a, 23a–24b, 26a, 27b, 35a, 37a, 38b, 43b, 45a, 58a–59b, 63b, 65b, 71b, 79a, 82a–83a, 95b–96a; Yoma 2a–b, 4a, 5a–b, 7a, 12b, 20a, 21a, 23b–24a, 25a, 28a, 33a–34a, 45a–b, 46b–47a, 59b–60a, 74a–b; Sukkah 43a, 47b, 55b–56a; Beitzah 19b, 21a; Rosh Hashanah 5b–6a; Taanit 11b; Megillah 9b, 20b, 23b; Moed Katan 9a, 15b; Chagigah 7b, 10b, 24a, 26b; Yevamot 7a, 39b–40a, 68b, 72b, 74b, 81a, 82a, 87a, 100a; Ketubot 5b, 25a, 106b; Nedarim 10b, 12a–b, 25a, 36a; Nazir 37b–38a; Sotah 14b–15a, 19a, 23a–b, 29a–b; Kiddushin 29a, 30a, 36b, 51a, 53a, 55b; Bava Kamma 5a, 13a, 41a, 82b, 110b, 111a; Bava Metzia 3b, 55a; Bava Batra 106b; Sanhedrin 34a, 42b, 61b; Makkot 13a, 14b, 17a–b, 18b; Shevuot 6b–7a, 11a, 15a–b, 29a, 38a; Avodah Zarah 34a–b, 76a; Horayot 3a, 9a, 11b–12a; Zevachim 2a–120b; Menachot 2a–110a; Chullin 22a, 23b, 36b–37a, 39a, 45a, 74b–75a, 81b, 99a, 101a, 117a–b, 120a, 130a, 131b, 132b–33b, 134b; Bekhorot 15a, 30b, 33b, 39a; Arakhin 3b–4a; Temurah 14a, 18a–b, 23a, 32b; Keritot 2a, 4a–b, 5a–6a, 20b–21b, 22b, 23b, 27a; Meilah 2a, 5a–6b, 9a, 10a, 11b–12a; Tamid 28a–29a, 30a; Niddah 6b, 40a–41a. Sasanian Empire, 6th Century. In, e. g., Talmud Bavli. Edited by Yisroel Simcha Schorr, Chaim Malinowitz, and Mordechai Marcus, 72 volumes. Brooklyn: Mesorah Pubs., 2006.
Орта ғасырлар
Раши. Түсіндірме. Леуіліктер 6–8. Трой, Франция, 11 ғасырдың соңы. Мысалы, Раши. Тора: Рашидің түсіндірмесімен аударылған, түсіндірілген және ашықталған. Аударған және түсіндірген: Yisrael Isser Zvi Herczeg, 3-том, 59–92-беттер. Бруклин: Mesorah Publications, 1994. Рашбам. Тораға түсініктеме. Трой, 12 ғасырдың басы. Мысалы, Рашбамның Леуіліктер мен Сандарға түсініктемесі: Анотацияланған аударма. Редакциялаған және аударған: Martin I. Lockshin, 35–46-беттер. Провиденс: Brown Judaic Studies, 2001. Яһуда Халеви. Кузари. 2:80. Толедо, Испания, 1130–1140 жылдар. Мысалы, Jehuda Halevi. Кузари: Израиль дінінің дәлелі. Henry Slonimsky-дің кіріспесі, 133-бет. Нью-Йорк: Schocken, 1964. Ыбырайым ибн Езра. Тораға түсініктеме. 12 ғасырдың ортасы. Мысалы, Ibn Ezra's Commentary on the Pentateuch: Левит кітабы (Va yikra). Аударған және түсіндірген: H. Norman Strickman және Arthur M. Silver, 3-том, 29–55-беттер. Нью-Йорк: Menorah Publishing Company, 2004. Езекия бин Маноах. Хизкуни. Франция, шамамен 1240 жыл. Мысалы, Chizkiyahu ben Manoach. Chizkuni: Тораға түсініктеме. Аударған және түсіндірген: Eliyahu Munk, 3-том, 679–93-беттер. Иерусалим: Ktav Publishers, 2013. Нахманид. Тораға түсініктеме. Иерусалим, шамамен 1270 жыл. Мысалы, Ramban (Nachmanides): Тораға түсініктеме. Аударған: Charles B. Chavel, 3-том, 59–101-беттер. Нью-Йорк: Shilo Publishing House, 1974. Зохар 2:236б, 238б; 3:27а–35б, 37а, 87а, 107б, 213а. Испания, 13 ғасырдың соңы. Мысалы, The Zohar. Аударған: Harry Sperling және Maurice Simon. 5 томдық. Лондон: Soncino Press, 1934. Бахья бен Ашер. Тораға түсініктеме. Испания, 14 ғасырдың басы. Мысалы, Midrash Rabbeinu Bachya: Рабби Бахья бен Ашердің Тораға түсініктемесі. Аударған және түсіндірген: Eliyahu Munk, 5-том, 1528–72-беттер. Иерусалим: Lambda Publishers, 2003. Яқуб бен Ашер (Баал Ха Турим). Римзе Ба'ал ха Турим. 14 ғасырдың басы. Мысалы, Baal Haturim Chumash: Vayikra/Левит кітабы. Аударған: Eliyahu Touger, редакциялаған, түсіндірген және ашықталған: Avie Gold, 3-том, 1055–77-беттер. Бруклин: Mesorah Publications, 2000. Яқуб бен Ашер. Perush Al ha Torah. 14 ғасырдың басы. Мысалы, Yaakov ben Asher. Tur on the Torah. Аударған және түсіндірген: Eliyahu Munk, 3-том, 806–26-беттер. Иерусалим: Lambda Publishers, 2005. Ысқақ бен Мұса Арама. Akedat Yizhak (Исақтың байлануы). 15 ғасырдың соңы. Мысалы, Yitzchak Arama. Akeydat Yitzchak: Рабби Ицхақ Араманың Тораға түсініктемесі. Аударған және қысқарған: Eliyahu Munk, 2-том, 558–67-беттер. Нью-Йорк, Lambda Publishers, 2001.
Rashi. Commentary. Leviticus 6–8. Troyes, France, late 11th Century. In, e. g., Rashi. The Torah: With Rashi's Commentary Translated, Annotated, and Elucidated. Translated and annotated by Yisrael Isser Zvi Herczeg, volume 3, pages 59–92. Brooklyn: Mesorah Publications, 1994. Rashbam. Commentary on the Torah. Troyes, early 12th century. In, e. g., Rashbam's Commentary on Leviticus and Numbers: An Annotated Translation. Edited and translated by Martin I. Lockshin, pages 35–46. Providence: Brown Judaic Studies, 2001. Judah Halevi. Kuzari. 2:80. Toledo, Spain, 1130–1140. In, e. g., Jehuda Halevi. Kuzari: An Argument for the Faith of Israel. Introduction by Henry Slonimsky, page 133. New York: Schocken, 1964. Abraham ibn Ezra. Commentary on the Torah. Mid 12th century. In, e. g., Ibn Ezra's Commentary on the Pentateuch: Leviticus (Va yikra). Translated and annotated by H. Norman Strickman and Arthur M. Silver, volume 3, pages 29–55. New York: Menorah Publishing Company, 2004. Hezekiah ben Manoah. Hizkuni. France, circa 1240. In, e. g., Chizkiyahu ben Manoach. Chizkuni: Torah Commentary. Translated and annotated by Eliyahu Munk, volume 3, pages 679–93. Jerusalem: Ktav Publishers, 2013. Naḥmanides. Commentary on the Torah. Jerusalem, circa 1270. In, e. g., Ramban (Nachmanides): Commentary on the Torah. Translated by Charles B. Chavel, volume 3, pages 59–101. New York: Shilo Publishing House, 1974. Zohar 2:236b, 238b; 3:27a–35b, 37a, 87a, 107b, 213a. Spain, late 13th Century. In, e. g., The Zohar. Translated by Harry Sperling and Maurice Simon. 5 volumes. London: Soncino Press, 1934. Bahya ben Asher. Commentary on the Torah. Spain, early 14th century. In, e. g., Midrash Rabbeinu Bachya: Torah Commentary by Rabbi Bachya ben Asher. Translated and annotated by Eliyahu Munk, volume 5, pages 1528–72. Jerusalem: Lambda Publishers, 2003. Jacob ben Asher (Baal Ha Turim). Rimze Ba'al ha Turim. Early 14th century. In, e. g., Baal Haturim Chumash: Vayikra/Leviticus. Translated by Eliyahu Touger, edited, elucidated, and annotated by Avie Gold, volume 3, pages 1055–77. Brooklyn: Mesorah Publications, 2000. Jacob ben Asher. Perush Al ha Torah. Early 14th century. In, e. g., Yaakov ben Asher. Tur on the Torah. Translated and annotated by Eliyahu Munk, volume 3, pages 806–26. Jerusalem: Lambda Publishers, 2005. Isaac ben Moses Arama. Akedat Yizhak (The Binding of Isaac). Late 15th century. In, e. g., Yitzchak Arama. Akeydat Yitzchak: Commentary of Rabbi Yitzchak Arama on the Torah. Translated and condensed by Eliyahu Munk, volume 2, pages 558–67. New York, Lambda Publishers, 2001.
Қазіргі заманғы
Исаак Абраванель. Тораға түсініктеме. Италия, 1492 және 1509 жылдар аралығында. Мысалы, Абарбанел: Тораға қатысты таңдамалы түсініктемелер: 3-том: Вайкра/Левит. Израиль Лазардың аудармасы мен түсіндірмесі, 59–80 беттер. Бруклин: CreateSpace, 2015 жыл. Мысалы, Абарбанел Тора туралы: Таңдалған тақырыптар. Аударған: А.Томашофф, 360–81 беттер. Иерусалим: Израиль үшін еврейлік агенттік, 2007 жыл. Обадия бен Якоб Сфорно. Тораға түсініктеме. Венеция, 1567 жыл. Мысалы, Сфорно: Тораға түсініктеме. Аударма және түсіндірме жазбалар: Raphael Pelcovitz, 514–25 беттер. Бруклин: "Месора" баспасы, 1997 жыл. Мұше Әлшіх. Тораға түсініктеме. Сафед, шамамен 1593 жылы. Мысалы, Моше Алшич. Раввин Моше Альшиштың Тора туралы мидрашы. Аударған және түсіндірген: Eliyahu Munk, 2-том, 634–43 беттер. Нью-Йорк, Ламбда баспасы, 2000 жыл. Авраам Ехошуа Хешел. Тораға түсініктемелер. Краков, Польша, 17 ғасырдың ортасы. "Ханукат Хатора" деп жинақталған. Редактор: Ханох Хенох Эрзон. Пьотрков, Польша, 1900 жыл. Авраам Ехошуа Хешелдің шығармасында. Ханукас Хатора: Рав Авраам Ехошуа Хешелдің Чумаш туралы мистикалық түсініктері. Аударған: Авраам Перец Фридман, 207–10 беттер. Саутфилд, Мичиган: Таргум Пресс/Фелдхайм баспасы, 2004 жыл. Томас Хоббс. Левиафан, 3-бөлім, 40-шы, 42-ші тараулар. Англия, 1651 жыл. К. Б. Макферсон редакциялаған қайта басып шығару, 503–04, 572 беттер. Хармондсворт, Англия: "Пингвин классикасы", 1982 жыл. Шаббаттай Бас. Сифсей Хашамим. Амстердам, 1680 жыл. Мысалы, Сефер Ваикро: Тораның бес кітабынан: Чумаш: Таргум Окелос: Раши: Сифсей Хахамим: Ялкут: Хафтарос, Аврохом Й. Дэвис аударған, 85–139 беттер. Лейквуд Тауншип, Нью-Джерси: Метсуда Публикациялар, 2012 жыл. Хаим ибн Аттар. Ор ха Хаим. Венеция, 1742 жыл. Шайим бен Аттарда. Ор Хахаим: Тораға түсініктеме. Елияху Мунк аударған, 3-том, 986–1019 беттер. Бруклин: Ламбда баспасы, 1999 жыл. Ицхак Магризо. Ме'ам Ло'ез. Константинополь, 1753 жыл. Ицхак Магризода. "Тора антологиясы: Меам Ло'ез". Арий Каплан аударған, 11-том, 119–86 беттер. Нью-Йорк: Мознаим баспасы, 1989 жыл. Бресловтық Нахман. Ұстаздық. Братслав, Украина, 1811 жылға дейін. Ребе Нахманның Торасында: Бреслов апталық Тора оқу туралы түсінік: Еврей жазбалары. Жариялаған: Хаим Крамер, редактор: Y. Холл, 314–20 беттер. Иерусалим: Бреслов ғылыми-зерттеу институты, 2011 жыл. Сэмюэл Дэвид Луццатто (Шадал). Тораға түсініктеме. Падуа, 1871 жыл. Мысалы, Сэмюэл Дэвид Луццатто. Тора түсіндірмесі. Аударған және түсіндірген: Eliyahu Munk, 3-том, 916–23 беттер. Нью-Йорк: Ламбда баспасы, 2012 жыл. Ехуда Арий Лейб Альтер. Сефат Емет. Гура Калвария (Гер), Польша, 1906 жылға дейін. "Ақиқат тілі: Сефат Еметтің Тора түсіндірмесі" кітабынан үзінді. Артур Грин аударған және түсіндірген, 153–58 беттер. Филадельфия: Еврей баспа қоғамы, 1998 жыл. 2012 жылы қайта басылған. Луис Гинцберг. "Еврей аңыздары", 3-том, 179–81 беттер. Филадельфия: Еврей баспа қоғамы, 1911 жыл. Джордж Бьюкенен Грей. Ескі Келісімдегі құрбандық: оның теориясы мен практикасы. Оксфорд: Оксфорд университетінің баспасы, 1925 жыл. Ктав баспасында қайта басылды, 1971 жыл. Александр Алан Штайнбах. "Димаштық патшайым: Жастарға арналған 54 әңгіме" кітабының 78–81 беттерінде. Нью-Йорк: Бехманның еврей кітап үйі, 1936 жыл. Айзек Мендельсон. "Урим мен Туммим". "Интерпретер сөздігінде", 4-том, 739–40 беттер. Нэшвилл, Теннесси: Абингдон баспасы, 1962 жыл. Роланд Де Вокс. Ескі Келісімдегі құрбандық туралы зерттеулер. Уэльс университетінің баспасы, 1964 жыл. Моше Гринберг. "Урим мен Туммим". "Encyclopaedia Judaica" кітабының 16-шы томындағы 8–9 беттерінде. Иерусалим: Кетер баспасы, 1972 жыл. Кэрол Л. Мейерс. Шатырдағы менора. Миссула, Монтана: Scholars Press, 1976 жыл. Джейкоб Милгром. "Қорбандықтар мен тартулар, ТМ" және "Құдайға арнап өртелетін тартулар". "Интерпретер сөздігінде", қосымша том, 763–71, 944–46 беттер. Нэшвилл, Теннеси: Абингдон, 1976 жыл. Гордон Дж. Вэнхам. Леуіліктер кітабы, 112–45 беттер. Гранд-Рапидс, Мичиган: Уильям Б. Ердманс баспасы, 1979 жыл. Пинхас Х. Пели. "Тора бүгін: Жазбалармен қайтадан кездесу", 111–14 беттер. Вашингтон, Вашингтон: Б'най Б'рит кітаптары, 1987 жыл. Дэвид П. Райт. "Құқықты жою: Киелі кітаптағы және хеттілік және мезопотамдық әдебиеттердегі құтылу рәсімі". Киелі кітап әдебиетінің диссертациялық зерттеулер қоғамы. 101 том (1987): 34–36 беттер. Харви Дж. Өрістер. Біздің заманымыз үшін Тора түсіндірмесі: 2-том: Мысырдан шығу және Леуіліктер, 104–10 беттер. Нью-Йорк: UAHC Press, 1991 жыл. Виктор Авигдор Хуровиц. "Көңілді шолу: ежелгі исраилдіктер дінінің тарихы, дәстүрі және түсіндірмесі". AJS Review, 19 том (2-ші сан) (1994): 213–36 беттер. Уолтер К. Кайзер, кіші, "Леуіліктер кітабы", "The New Interpreter's Bible", 1-том, 1042–63 беттер. Нэшвилл: Абингдон баспасы, 1994 жыл. Джудит С. Антонелли. "Құдайдың діни қызметкері". "In the Image of God: A Feminist Commentary on the Torah", 247–56 беттер. Нортвейл, Нью-Джерси: Jason Aronson, 1995 жыл. Эллен Франкел. "Мириамның бес кітабы: Тораға қатысты әйелдердің түсіндірмесі", 156–58 беттер. Нью-Йорк: G. P. Putnam's Sons, 1996 жыл. В. Гүнтер Плаут. "Хафтара түсіндірмесі", 244–53 беттер. Нью-Йорк: UAHC Press, 1996 жыл. Сорель Голдберг Лоэб және Барбара Биндер Кадден. "Тораны оқыту: Түсініктер мен іс-шаралар қоймасы", 172–76 беттер. Денвер: A. R. E. Publishing, 1997 жыл. Корнелис Ван Дам. "Урим мен Туммин: Ежелгі Израильдегі аян беру құралы". Винона Лейк, Индиана: Eisenbrauns, 1997 жыл. Джейкоб Милгром. "Леуіліктер 1–16", 3-том, 378–569 беттер. Нью-Йорк: Anchor Bible, 1998 жыл. Мэри Дуглас. "Леуіліктер әдебиет ретінде", 20, 71, 76–77, 83–84, 113, 120, 123, 125–26, 128, 134, 150, 166, 187, 199, 203, 224, 231, 239, 244, 249–51 беттер. Оксфорд: Оксфорд университетінің баспасы, 1999 жыл. Сьюзан Фримен. "Еврейлік құндылықтарды оқыту: қасиетті көздер мен өнерлік іс-шаралар", 165–78 беттер. Спрингфилд, Нью-Джерси: A. R. E. Publishing, 1999 жыл. (Леуіліктер 1–7). Фрэнк Х. Горман кіші. "Леуіліктер". "The HarperCollins Bible Commentary". Редактор: James L. Mays, 150–54 беттер. Нью-Йорк: HarperCollins Publishers, қайта жаңартылған басылымы, 2000 жыл. Клэр Магидович Грин. "Жаңалық және елші". "The Women's Torah Commentary: New Insights from Women Rabbis on the 54 Weekly Torah Portions". Редактор: Elyse Goldstein, 191–95 беттер. Вудсток, Вермонт: Jewish Lights Publishing, 2000 жыл. Лейни Блум Коган және Джуди Вейсс. "Хафтараны оқыту: аяқталған материалдар, түсініктер және стратегиялар", 382–91 беттер. Денвер: A. R. E. Publishing, 2002 жыл. Майкл Фишбейн. "JPS Библиялық түсіндірмесі: Хафтарот", 155–61 беттер. Филадельфия: Еврей баспа қоғамы, 2002 жыл. Роберт Алтер. "Моисейдің бес кітабы: түсіндірмелермен аударма", 564–75 беттер. Нью-Йорк: W. W. Norton & Co., 2004 жыл. Элейн Роуз Гликман. "Хафтарат Цав: Иеремия 7:21–8:3; 9:22–23". "The Women's Haftarah Commentary: New Insights from Women Rabbis on the 54 Weekly Haftarah Portions, the 5 Megillot & Special Shabbatot". Редактор: Elyse Goldstein, 116–20 беттер. Вудсток, Вермонт: Jewish Lights Publishing, 2004 жыл. Джейкоб Милгром. "Леуіліктер: Ритуал және этика кітабы: Континенталдық түсіндірме", 62–87 беттер. Миннеаполис: Fortress Press, 2004 жыл. Барух Дж. Шварц. "Леуіліктер". "The Jewish Study Bible". Редакторлар: Adele Berlin және Marc Zvi Brettler, 217–24 беттер. Нью-Йорк: Oxford University Press, 2004 жыл. Антоний Котей. "Этика және Леуіліктер теологиясындағы қадірлілік". "Journal for the Study of the Old Testament", 30 том (2-ші нөмір) (желтоқсан 2005): 131–51 беттер. Профессорлар парашада: Апталық Тора оқуына қатысты зерттеулер. Редактор: Лейб Московиц, 166–67 беттер. Иерусалим: Urim Publications, 2005 жыл. Бернард Дж. Бамбергер. "Леуіліктер". "The Torah: A Modern Commentary: Revised Edition". Редактор: W. Gunther Plaut; қайта жаңартылған басылымды редакциялаған: David E. S. Stern, 686–703 беттер. Нью-Йорк: Union for Reform Judaism, 2006 жыл. Сюзанна А. Броди. "Әйел бөлігі". "Dancing in the White Spaces: The Yearly Torah Cycle and More Poems", 8 бет.
Isaac Abravanel. Commentary on the Torah. Italy, between 1492 and 1509. In, e. g., Abarbanel: Selected Commentaries on the Torah: Volume 3: Vayikra/Leviticus. Translated and annotated by Israel Lazar, pages 59–80. Brooklyn: CreateSpace, 2015. Excerpted in, e. g., Abarbanel on the Torah: Selected Themes. Translated by Avner Tomaschoff, pages 360–81. Jerusalem: Jewish Agency for Israel, 2007. Obadiah ben Jacob Sforno. Commentary on the Torah. Venice, 1567. In, e. g., Sforno: Commentary on the Torah. Translation and explanatory notes by Raphael Pelcovitz, pages 514–25. Brooklyn: Mesorah Publications, 1997. Moshe Alshich. Commentary on the Torah. Safed, circa 1593. In, e. g., Moshe Alshich. Midrash of Rabbi Moshe Alshich on the Torah. Translated and annotated by Eliyahu Munk, volume 2, pages 634–43. New York, Lambda Publishers, 2000. Avraham Yehoshua Heschel. Commentaries on the Torah. Cracow, Poland, mid 17th century. Compiled as Chanukat HaTorah. Edited by Chanoch Henoch Erzohn. Piotrkow, Poland, 1900. In Avraham Yehoshua Heschel. Chanukas HaTorah: Mystical Insights of Rav Avraham Yehoshua Heschel on Chumash. Translated by Avraham Peretz Friedman, pages 207–10. Southfield, Michigan: Targum Press/Feldheim Publishers, 2004. Thomas Hobbes. Leviathan, part 3, chapters 40, 42. England, 1651. Reprint edited by C. B. Macpherson, pages 503–04, 572. Harmondsworth, England: Penguin Classics, 1982. Shabbethai Bass. Sifsei Chachamim. Amsterdam, 1680. In, e. g., Sefer Vayikro: From the Five Books of the Torah: Chumash: Targum Okelos: Rashi: Sifsei Chachamim: Yalkut: Haftaros, translated by Avrohom Y. Davis, pages 85–139. Lakewood Township, New Jersey: Metsudah Publications, 2012. Chaim ibn Attar. Ohr ha Chaim. Venice, 1742. In Chayim ben Attar. Or Hachayim: Commentary on the Torah. Translated by Eliyahu Munk, volume 3, pages 986–1019. Brooklyn: Lambda Publishers, 1999. Yitzchak Magriso. Me'am Lo'ez. Constantinople, 1753. In Yitzchak Magriso. The Torah Anthology: MeAm Lo'ez. Translated by Aryeh Kaplan, volume 11, pages 119–86. New York: Moznaim Publishing, 1989. Naḥman of Breslov. Teachings. Bratslav, Ukraine, before 1811. In Rebbe Nachman's Torah: Breslov Insights into the Weekly Torah Reading: Exodus Leviticus. Compiled by Chaim Kramer, edited by Y. Hall, pages 314–20. Jerusalem: Breslov Research Institute, 2011. Samuel David Luzzatto (Shadal). Commentary on the Torah. Padua, 1871. In, e. g., Samuel David Luzzatto. Torah Commentary. Translated and annotated by Eliyahu Munk, volume 3, pages 916–23. New York: Lambda Publishers, 2012. Yehudah Aryeh Leib Alter. Sefat Emet. Góra Kalwaria (Ger), Poland, before 1906. Excerpted in The Language of Truth: The Torah Commentary of Sefat Emet. Translated and interpreted by Arthur Green, pages 153–58. Philadelphia: Jewish Publication Society, 1998. Reprinted 2012. Louis Ginzberg. Legends of the Jews, volume 3 , pages 179–81. Philadelphia: Jewish Publication Society, 1911. George Buchanan Gray. Sacrifice in the Old Testament: Its Theory and Practice. Oxford: Oxford University Press, 1925. Reprinted by Ktav Publishing House, 1971. Alexander Alan Steinbach. Sabbath Queen: Fifty four Bible Talks to the Young Based on Each Portion of the Pentateuch, pages 78–81. New York: Behrman's Jewish Book House, 1936. Isaac Mendelsohn. "Urim and Thummim." In The Interpreter's Dictionary of the Bible, volume 4, pages 739–40. Nashville, Tennessee: Abingdon Press, 1962. Roland De Vaux. Studies in Old Testament Sacrifice. University of Wales Press, 1964. Moshe Greenberg. "Urim and Thummim." In Encyclopaedia Judaica, volume 16, pages 8–9. Jerusalem: Keter Publishing House, 1972. Carol L. Meyers. The Tabernacle Menorah. Missoula, Montana: Scholars Press, 1976. Jacob Milgrom. "Sacrifices and Offerings, OT," and "Wave offering." In The Interpreter's Dictionary of the Bible. Supp. volume, pages 763–71, 944–46. Nashville, Tenn.: Abingdon, 1976. Gordon J. Wenham. The Book of Leviticus, pages 112–45. Grand Rapids, Michigan: William B. Eerdmans Publishing Company, 1979. Pinchas H. Peli. Torah Today: A Renewed Encounter with Scripture, pages 111–14. Washington, D. C.: B'nai B'rith Books, 1987. David P. Wright. "The Disposal of Impurity: Elimination Rites in the Bible and in Hittite and Mesopotamian Literature." Society of Biblical Literature Dissertation Studies. Volume 101 (1987): pages 34–36. Harvey J. Fields. A Torah Commentary for Our Times: Volume II: Exodus and Leviticus, pages 104–10. New York: UAHC Press, 1991. Victor Avigdor Hurowitz. “Review Essay: Ancient Israelite Cult in History, Tradition, and Interpretation.” AJS Review, volume 19 (number 2) (1994): pages 213–36. Walter C. Kaiser Jr., "The Book of Leviticus," in The New Interpreter's Bible, volume 1, pages 1042–63. Nashville: Abingdon Press, 1994. Judith S. Antonelli. "The Priesthood." In In the Image of God: A Feminist Commentary on the Torah, pages 247–56. Northvale, New Jersey: Jason Aronson, 1995. Ellen Frankel. The Five Books of Miriam: A Woman’s Commentary on the Torah, pages 156–58. New York: G. P. Putnam's Sons, 1996. W. Gunther Plaut. The Haftarah Commentary, pages 244–53. New York: UAHC Press, 1996. Sorel Goldberg Loeb and Barbara Binder Kadden. Teaching Torah: A Treasury of Insights and Activities, pages 172–76. Denver: A. R. E. Publishing, 1997. Cornelis Van Dam. The Urim and Thummin: A Means of Revelation in Ancient Israel. Winona Lake, Indiana: Eisenbrauns, 1997. Jacob Milgrom. Leviticus 1–16, volume 3, pages 378–569. New York: Anchor Bible, 1998. Mary Douglas. Leviticus as Literature, pages 20, 71, 76–77, 83–84, 113, 120, 123, 125–26, 128, 134, 150, 166, 187, 199, 203, 224, 231, 239, 244, 249–51. Oxford: Oxford University Press, 1999. Susan Freeman. Teaching Jewish Virtues: Sacred Sources and Arts Activities, pages 165–78. Springfield, New Jersey: A. R. E. Publishing, 1999. (Leviticus 1–7). Frank H. Gorman Jr. “Leviticus.” In The HarperCollins Bible Commentary. Edited by James L. Mays, pages 150–54. New York: HarperCollins Publishers, revised edition, 2000. Claire Magidovitch Green. "Message and Messenger." In The Women's Torah Commentary: New Insights from Women Rabbis on the 54 Weekly Torah Portions. Edited by Elyse Goldstein, pages 191–95. Woodstock, Vermont: Jewish Lights Publishing, 2000. Lainie Blum Cogan and Judy Weiss. Teaching Haftarah: Background, Insights, and Strategies, pages 382–91. Denver: A. R. E. Publishing, 2002. Michael Fishbane. The JPS Bible Commentary: Haftarot, pages 155–61. Philadelphia: Jewish Publication Society, 2002. Robert Alter. The Five Books of Moses: A Translation with Commentary, pages 564–75. New York: W. W. Norton & Co., 2004. Elaine Rose Glickman. "Haftarat Tzav: Jeremiah 7:21–8:3; 9:22–23." In The Women's Haftarah Commentary: New Insights from Women Rabbis on the 54 Weekly Haftarah Portions, the 5 Megillot & Special Shabbatot. Edited by Elyse Goldstein, pages 116–20. Woodstock, Vermont: Jewish Lights Publishing, 2004. Jacob Milgrom. Leviticus: A Book of Ritual and Ethics: A Continental Commentary, pages 62–87. Minneapolis: Fortress Press, 2004. Baruch J. Schwartz. "Leviticus." In The Jewish Study Bible. Edited by Adele Berlin and Marc Zvi Brettler, pages 217–24. New York: Oxford University Press, 2004. Antony Cothey. “Ethics and Holiness in the Theology of Leviticus.” Journal for the Study of the Old Testament, volume 30 (number 2) (December 2005): pages 131–51. Professors on the Parashah: Studies on the Weekly Torah Reading Edited by Leib Moscovitz, pages 166–67. Jerusalem: Urim Publications, 2005. Bernard J. Bamberger. "Leviticus." In The Torah: A Modern Commentary: Revised Edition. Edited by W. Gunther Plaut; revised edition edited by David E. S. Stern, pages 686–703. New York: Union for Reform Judaism, 2006. Suzanne A. Brody. "A Woman's Portion." In Dancing in the White Spaces: The Yearly Torah Cycle and More Poems, page 86. Shelbyville, Kentucky: Wasteland Press, 2007. James L. Kugel. How To Read the Bible: A Guide to Scripture, Then and Now, pages 301–03, 358. New York: Free Press, 2007. Christophe Nihan. From Priestly Torah to Pentateuch: A Study in the Composition of the Book of Leviticus. Coronet Books, 2007. James W. Watts. Ritual and Rhetoric in Leviticus: From Sacrifice to Scripture. New York: Cambridge University Press, 2007. The Torah: A Women's Commentary. Edited by Tamara Cohn Eskenazi and Andrea L. Weiss, pages 593–614. New York: URJ Press, 2008. Noach Dzmura. “HaNer Tamid, dos Pintele Yid v’ha Zohar Muzar: The Eternal Flame, the Jewish Spark, and the Flaming Queer: Parashat Tsav (Leviticus 6:1–8:36).” In Torah Queeries: Weekly Commentaries on the Hebrew Bible. Edited by Gregg Drinkwater, Joshua Lesser, and David Shneer; foreword by Judith Plaskow, pages 129–34. New York: New York University Press, 2009. Reuven Hammer. Entering Torah: Prefaces to the Weekly Torah Portion, pages 147–52. New York: Gefen Publishing House, 2009. Roy E. Gane. "Leviticus." In Zondervan Illustrated Bible Backgrounds Commentary. Edited by John H. Walton, volume 1, pages 296–98. Grand Rapids, Michigan: Zondervan, 2009. Mark Leuchter. “The Politics of Ritual Rhetoric: A Proposed Sociopolitical Context for the Redaction of Leviticus 1–16.” Vetus Testamentum, volume 60 (number 3) (2010): pages 345–65. Jeffrey Stackert. “Leviticus.” In The New Oxford Annotated Bible: New Revised Standard Version with the Apocrypha: An Ecumenical Study Bible. Edited by Michael D. Coogan, Marc Z. Brettler, Carol A. Newsom, and Pheme Perkins, pages 150–54. New York: Oxford University Press, Revised 4th Edition 2010. William G. Dever. The Lives of Ordinary People in Ancient Israel: When Archaeology and the Bible Intersect, page 244. Grand Rapids, Michigan: William B. Eerdmans Publishing Company, 2012. Shmuel Herzfeld. "A Response to Catastrophe." In Fifty Four Pick Up: Fifteen Minute Inspirational Torah Lessons, pages 147–50. Jerusalem: Gefen Publishing House, 2012. David Greenstein. "Urged To Remember: We must remember the heinous crimes of Amalek so that we may avoid the danger of repeating those crimes ourselves." The Jerusalem Report, volume 24 (number 25) (March 24, 2014): page 47. Annette Yoshiko Reed. "From Sacrifice to the Slaughterhouse: Ancient and Modern Approaches to Meat, Animals, and Civilization." (2015). Jonathan Sacks. Covenant & Conversation: A Weekly Reading of the Jewish Bible: Leviticus: The Book of Holiness, pages 99–131. Jerusalem: Maggid Books, 2015. Jonathan Sacks. Lessons in Leadership: A Weekly Reading of the Jewish Bible, pages 129–33. New Milford, Connecticut: Maggid Books, 2015. Jonathan Sacks. Essays on Ethics: A Weekly Reading of the Jewish Bible, pages 159–64. New Milford, Connecticut: Maggid Books, 2016. Shai Held. The Heart of Torah, Volume 2: Essays on the Weekly Torah Portion: Leviticus, Numbers, and Deuteronomy, pages 15–25. Philadelphia: Jewish Publication Society, 2017. Steven Levy and Sarah Levy. The JPS Rashi Discussion Torah Commentary, pages 80–82. Philadelphia: Jewish Publication Society, 2017.