Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Баетан мак Карилл (581 жылы қайтыс болған) – Даль-Фиатахтың патшасы және Улайдтың жоғары патшасы, шамамен 572 жылдан өліміне дейін. Ол Каирелл мак Муиредайг Муиндергтің (532 жылы қайтыс болған) ұлы және Деман мак Каириллдің (572 жылы қайтыс болған) ағасы, Улайдтың бұрынғы патшалары. Кейбір деректерге сәйкес, ол Ирландияның жоғары патшасы болған. Баетан Шотландиядағы Даль-Риата мен Мэн аралына билігін орнатуға тырысты. Ортағасырлық Ольстер генеалогтары оны rí Érenn ocus Alban (Ирландия мен Шотландияның патшасы) деп сипаттайды және қазір жоғалған өлеңнен үзінді келтіреді, онда ол Мунстерден, Коннахттан, Скайдан және Мэн аралынан салық алған. Бұл, әлдебір шектен тыс мақтау болуы мүмкін және Баетанның заманында емес, кейінгі дәуірде жоғары патша болудің мәнін көрсетеді. Баетанның 574 немесе 575 жылдың басында Ларне қаласына жақын, Ларне аралындағы Ринн Сеймнеде Даль-Риата патшасын өзіне бағынуға мәжбүрлегені айтылады. Бұл патша – Аэдан мак Габрайн, ал Ольстер деректеріне сәйкес, Баетан Шотландиядан салық жинаған. Баетанның күшін оның жауларының – Солтүстік Уи Нейлдің Аэд мак Айнмуирх және Даль-Риатаның Аэдан мак Габрайнның іс-әрекеттері арқылы бағалауға болады. 575 жылы Дрюим-Сетте олар кездесіп, болашақ Әулие Колумбаның, Аэд сияқты Cenél Conaill мүшесінің көмегімен Баетанның Даль-Фиатахтың ықпалын Ирландиядан тысқары жерлерге кеңейту әрекеттеріне қарсы одақ құрды. Ольстер жылнамасында 577 жылы Улайдтың Мэн аралына жасаған жорылысы және 578 жылы олардың оралуы тіркелген, онда Баетан аралда билігін орнатты. 582 жылы оның қайтысынан кейін жылнамада Аэдан мак Габрайнның Мэнды басып алғаны жазылған. Баетан өз мақсатына жете алмады, бірақ ол шетелде жаулап алулар мен одақтастар іздеген Улайд патшасы болған жоқ. 620 жылдары Даль нАраидидің Фиахнае мак Баетайн және 630 жылдары Конгал Каэч та сол жолмен жүрді. Баетан Ui Tuitre (қазіргі Тайрон графтығындағы Лауг Неаның батысындағы Airgialla тайпасы) әйеліне үйленген, олармен одақтас болған болуы мүмкін. Баетанның ұрпақтары патшалық таққа отырмады, ол оның інісінің ұрпақтарының, Деммейн кланының монополиясына айналды. Оның ұлдарын олардың туысы Маэль Дуйн мак Фиахнай өлтірді. Бұл оқиға 605 жылы жылнамада тіркелген, онда олардың аналық бауырының қолынан қаза тапқандары айтылады.
Báetán mac Cairill (died 581) was king of the Dál Fiatach, and high king of Ulaid, from c. 572 until his death. He was the son of Cairell mac Muiredaig Muinderg (died 532) and brother of Demmán mac Cairill (died 572), previous Kings of Ulaid. According to some sources, he was high king of Ireland. Báetán sought to impose his authority over Dál Riata in Scotland, and over the Isle of Man. Medieval Ulster genealogists describe him as rí Érenn ocus Alban (king of Ireland and Scotland), and quote from a poem, now lost, which has him receiving tribute from Munster, Connaught, Skye and the Isle of Man. This is probably to overstate his power, and represents what it meant to be high king in much later times, rather than in Báetán's day. Báetán is said to have forced the king of Dál Riata to pay homage to him at Rinn Seimne on Islandmagee near Larne, modern County Antrim possibly in 574 or early 575. Áedán mac Gabráin is thought to be the king in question, and Ulster sources say that Báetán collected tribute from Scotland. Báetán's power can best be judged by the actions of his enemies, Áed mac Ainmuirech of Northern Uí Néill and Áedán mac Gabráin of Dál Riata. In 575, at Druim Cett, these two met and made an alliance, fostered by the future Saint Columba, a member of the Cenél Conaill like Áed, to oppose Báetán's attempts to increase his power by extending Dál Fiatach influence beyond the isle of Ireland. The Annals of Ulster record an expedition of the Ulaid to the Isle of Man in 577 and their return in 578 in which Báetán imposed his authority on the island. In 582 after his death, the annals record the taking of Man by Áedán mac Gabráin. Báetán was unable to achieve his ends, but he was not the last king of the Ulaid to seek conquests and allies overseas. Fiachnae mac Báetáin of the Dál nAraidi would follow the same path in the 620s and Congal Cáech in the 630s. Báetán was married to a woman of the Ui Tuitre (a tribe of the Airgialla west of Lough Neagh in modern County Tyrone) with whom he may have had an alliance. Báetán's descendants did not hold the kingship which became the monopoly of his brother's descendants, the Clan Demmáin. His sons were killed by their cousin Máel Dúin mac Fiachnai. This is recorded in the annals in the year 605 where it is said they were slain by their uterine brother.
Баетан аңыздар мен романстарда
Дон Карлтон кейбір континентальдық Артурий романдарының кейіпкері, Багдемагу патшасының, Баэтан мак Кайриллден шыққандығын және Мабиногиондағы Culhwch ac Olwen ертегісінде баяндалған шошқа аулау Оңтүстік Уэльсте Баэтан мак Кайриллге қарсы болған әскери жорықтың аллегориялық сипаттамасы екенін ұсынады.
Don Carleton suggests that the character King Bagdemagus or Bademagu, who features in some continental Arthurian romances, has his origins in Báetán mac Cairill, and that the boar hunt described in the tale of Culhwch ac Olwen in the Mabinogion is an allegorical account of a military campaign fought against Báetán mac Cairill in South Wales.