1570 ж. Сен-Жермен-ан-Ле соғыс бітімі: Франция мен гугеноттар арасындағы діни соғысты аяқтады. Протестанттарға құқықтар берілді, бірақ бітім ұзақ болмады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1570 жылы Франция мен гугеноттар арасындағы келісім, осы атаумен басқа келісімдер де бар.
1570 treaty between France and the Huguenots
other treaties with this name
Сен-Жермен-эн-Лайе бейбіт шарты 1570 жылдың 8 тамызында Франция королі Карл IX, Гаспар II де Колиньи және Жанна д'Альбрет қол қойды. Ол 1568-1570 жылдар аралығындағы үшінші азамат соғысын аяқтады, бұл Франциядағы діни соғыстардың бір бөлігі болды. Бұл бейбіт шарты 1568 жылдың наурыз айында жасалған Лонжумео келісімінен гөрі әлдеқайда кеңірек болды, өйткені ол француз протестанттары, жалпы алғанда гугеноттар үшін нақты құқықтар мен міндеттерді белгіледі. Әр үкіметте екі қалада ғибадат ету еркіндігіне рұқсат берілді, ал гугеноттарға екі жылға төрт қауіпсіздік қаласында қарулы гарнизон ұстауға рұқсат етілді, одан кейін олар корольдік бақылауға қайтарылуы керек еді. Дегенмен, 1572 жылы Парижде жиналған гугенот көшбасшыларына жасалған қастандықтан соң азамат соғысы қайта басталды, бұл Сент-Бартоломей күніндегі қырғынға әкеп соқты.
The Peace of Saint Germain en Laye was signed on 8 August 1570 by Charles IX of France, Gaspard II de Coligny and Jeanne d'Albret, and ended the 1568 to 1570 Third Civil War, part of the French Wars of Religion. The Peace went much further than the March 1568 Peace of Longjumeau by establishing specific rights and responsibilities for French Protestants, generally known as Huguenots. Freedom of worship was permitted in two towns per gouvernment, while the Huguenots were allowed to maintain armed garrisons in four surety towns for a period of two years, after which they had to be returned to Royal control. However, the civil war resumed in 1572 after the targeted assassination of Huguenot leaders assembled in Paris, spiralled into the St. Bartholomew's Day massacre.
Үшінші азаматтық соғыс
1568 жылы азамат соғысы басталга́н соң, Колиньи мен Конде ба́сқарган гугеноттар Ангуле́м және Коньяк сияқты қалаларды бекіту арқылы оңтүстік-батысты қорғауға бе́л буды. 1569 жылы наурыз айында оңтүстікке қарай жылжығанда, олардың артқы күзетшілерін корольдік әскерлері Жарнак қаласында қоршап алды, ал Конде берілген соң қаза табады. Дегенмен, гугенот әскерінің басым бөлігі Коньякқа жетті, Колиньи Генрих Наваррский және Конденің ұлы Генридің атынан басшылықты өз мойнына алды. 11 маусымда Шалюста Колиньи Англия королевасы Елизавета I қаржылаған 14 мың неміс жалдамалы әскерімен қосылды, оларды бастапқыда Цвайбриккен герцогы басқарған, бірақ кездесуге аз уақыт қалғанда қаза тапқан еді. 25 мыңдық бұл біріккен әскер 25-і күні Ла-Рош-ль-Абейде корольдік әскерлердің сәл үлкен күштерін жеңді. Содан кейін олар Гиз герцогы Генрих I ұстап тұрған Пуатье қаласын қоршауға алды; Таванн басқаратын корольдік әскер жақын маңдағы гугенот қаласы Чатлльроға шабуыл жасағанда, қала әлі де қарсылық көрсетіп тұрды. Пуатьеден шегінуге мәжбүр болған Колиньи 3 қазанда Монконтур шайқасында ауыр жеңіліске ұшырады, бірақ әскері ауыр зардап шеккенімен, қалдықтары жақсы тәртіппен шегіне алды. Колиньиді қуалаудың орнына Таванн Сен-Жан-д'Анжели қаласына көшті, оны басып алу оған Жаңа Аквитаниядағы гугеноттардың билігін бұзуға мүмкіндік берер еді. Қала 2 желтоқсанда берілсе де, корольдік әскерлер мыңдаған сарбаздарын ауру немесе аштықтан жоғалтты, ал көптеген швейцарлық және неміс жалдамалылары жалақы алмағандықтан көтеріліс жасады. Колиньи мен оның қалған әскерлері Лангедок аймағына көшіп, Монтгомери басқаратын 4 мың сарбазбен бірікті. 1570 жылғы қаңтарда Тулузаны қоршауға алғаннан кейін, олардың біріккен күштері Рона өзені арқылы Парижке қарай солтүстікке беттеп, мамыр айында Монбризонға жетті. Брисак басқаратын корольдік әскерлердің жақын маңдағы гугенот бекінісі Ла-Шаритке қарай жылжуын білген Колиньи оларды тоқтатып, 1570 жылғы 25 маусымда Арне-ле-Дюк шайқасында жеңді. Париж қауіп астында болғандықтан, мемлекет банкротқа жақын тұрғандықтан және корольдік әскер қирағандықтан, бұл оған Франция королі Карл IX-пен келіссөз жүргізу үшін күшті позицияны берді.
Following the outbreak of civil war in 1568, the Huguenots under Coligny and Condé opted to defend the south west by fortifying towns such as Angoulême and Cognac. As they moved south in March 1569, their rear guard was trapped by the Royalists at Jarnac, with Condé cut down after surrendering. However, the bulk of the Huguenot army reached Cognac, with Coligny assuming leadership on behalf of Henry of Navarre and Condé's son Henri. At Châlus on 11 June, Coligny joined up with 14,000 German mercenaries financed by Elizabeth I of England, originally led by the Duke of Zweibrücken who died shortly before their meeting. This combined army of 25,000 defeated a slightly larger Royalist force at La Roche l'Abeille on 25th. They then laid siege to Poitiers, which was held by Henry I, Duke of Guise; it was still resisting when the main Royal army under Tavannes invested the nearby Huguenot town of Châtellerault. Forced to withdraw from Poitiers, on 3 October Coligny was heavily defeated at the Battle of Moncontour, but although his army incurred heavy casualties, the remnants were able to retreat in good order. Rather than pursuing Coligny, Tavannes moved onto Saint Jean d'Angély, whose possession would enable him to break the Huguenot hold on Nouvelle Aquitaine. Although the town surrendered on 2 December, the Royalists lost thousands of men to disease or hunger, while many of its Swiss and German mercenaries mutinied after not being paid. Coligny and his remaining troops had moved into Languedoc, where he linked up with 4,000 men led by Montgomery. After an unsuccessful siege of Toulouse in January 1570, their combined force marched north through the Rhone valley towards Paris and reached Montbrison in May. Learning that a Royalist force under Brissac was advancing on the nearby Huguenot stronghold of La Charité, Coligny intercepted and defeated him at Arnay le Duc on 25 June 1570. With Paris under threat, the state bankrupt and the Royal army in ruins, this gave him a strong position to negotiate with Charles IX of France.
Алғашқы күмәндері
Соғыс басталған сәтте патша кеңесіндегі орташа саяси көзқарастарды ұстанатын адамдар соғысқа дейінгі жағдайға оралуды жақтады. Епископ Жан де Монлюк 1568 жылдың 2 желтоқсанында Лонжумеу эдиктісін қайта жаңартуды және Кондеге губернаторлық беруді ұсынды. Арман де Гонтоу, Бирон бароны да бұл соғысты әділетсіз деп санап, оған қатысудан бас тартты. Хопитал да осындай келісімге қолдау көрсетті, бірақ соғыс басталғанда ол үкіметтен шеттетіліп, канцлерлік мөрін жоғалтқан еді. Бұрынғы жылы Лонжумео бейбіт шартына келісуге мәжбүр еткен қаржылық қиындықтар да патшаға әсер етті, ол қаңтар айында әскерлер мен жалдамалы әскерлерді тиісті қаржымен қамтамасыз ету мүмкіндігі туғанша уақытша бітім жасау мүмкіндігін қарастырды.
No sooner had the war begun than moderate Politique voices on the royal council advocated for a return to status quo ante bellum. The bishop Jean de Monluc as early as 2 December 1568 argued for a restoration of the edict of Longjumeau, and the provision of a governorship to Condé, Armand de Gontaut, baron de Biron likewise refused to serve in a war he felt was unjust. Hôpital too advocated for such a settlement, however he had been marginalised from the government by the beginning of the war, and had lost his seals to the chancellorship. The financial difficulties that had forced the crown to conclude the peace of Longjumeau the prior year also played upon the king, who considered in January the possibility of a temporary truce until proper funding for the armies and mercenaries could be arranged.
Жарнактан Пуатьеге дейін
Протестант әскерінің Жарнак шайқасынан кейін күтілгендей ыдырауы орын алмағандықтан, патша әскері жазда өзі-өзінен құлдырауға түсті, жалақы алмағандықтан наразылық көтеріп, аурудан зардап шекті. Бұл бейбітшілікке бағытталған тырысқандарды күшейтті, және Екатерина азаматтық соғысты тоқтату мақсатымен Маргарет Валуа Ангулем және Генрих IV арасында неке жасау туралы ұсыныс жасады, ал гугенот әскері Пуатье қаласының сыртында орналасқан болатын. Колиньи де осы кезде бейбітшілікке мүдделі болды, толық діни бостандық пен Нидерландтағы ахуалды пайдаланып, Испанияға қарсы соғыс жариялауды қолдады. Патша бұл әрекеттерге келіспеді, егер олар қаруларын тастаса, көшбасшыларға кешірім жасауды ұсынды.
When the disintegration of the Protestant army did not follow the battle of Jarnac as expected the crown's army began to fall apart itself in the summer, mutinous for lack of pay and suffering from disease. This motivated more serious outreaches of peace, and Catherine broached the idea of a marriage between Margaret of Valois Angoulême and Henry IV of France to seal away the civil war, whilst the Huguenot army was encamped outside of Poitiers. Coligny was likewise interested in peace at this time, and advocated for full freedom of religion, and the declaration of a war against Spain to take advantage of the situation in the Netherlands. The king rebuffed these attempts, offering amnesty to the leadership if they laid down their arms.
Монконтур - Сен-Жан-де-Анжели
Монконтурдағы құлдирарлық жеңістен кейін патша тағы да гугеноттардың қарсылығының аяқталғанын үміттене бастады. Таванн мен Коссе осы мүмкіндікті бейбітшілік орнату үшін пайдалануды қалаған, алайда патша тақ Сен-Жан-д'Анжелиге қарсы шабуылдарын тоқтатпады, түпкілікті жеңіске үміттенді. Барон де Кастленуа Наварра мен гугеноттарға қатысты қолайлы шарттарда келіссөздер жүргізуге ұсыныс жасады, егер олар қаруларын тастап, адал поддандылар ретінде патшаға өтініш білдірсе. Осы арада, қоршау жеміссіз созылып жатқанда, 24 қарашада кеңестегі орташа жағдайлылар қайтадан бейбітшілік туралы өтініш жасады. Шарль бұл идеяға бір ай бұрынғыдан гөрі көбірек көңіл бөлді, себебі оңтүстікте Жанна д'Альбретпен күрескен Монтлюк сеньоры Блез де Лассеран Массенкомның қазасы, Сен-Жан-д'Анжели маңындағы патша әскерін қамшылаған ауру мен ашаршылық және Лангедоктағы протестант виконттарының күшінің артуы осыған себеп болды. Соның салдарынан ол Коссе мен де Лосседі келіссөздер жүргізуге жіберді, олардың делегациясы д'Альбрет пен Рошфукомен кездесті. Соғыстан шаршаған гугенот аристократиясы белгілі бір шарттармен келісуге құштар болды. Аристократия Телиньиді патшадан кепілдік алып, дін бостандығын толық қамтамасыз ету, мүлікті және лауазымды қайтару және гугенот басшылығына қабылданған үкімдерді жою туралы келіссөздер жүргізу үшін уәкілдік берді (Колиньи өзінің тақымын жоғалтып, Париж Парламентінен өлім жазасын алған еді). Бұл шарттар принцтермен келісіліп, Жанна д'Альбрет бекіткен. Албрет осы уақытта Екатеринаға хат жазып, жалпыға ортақ құлшылық мәселесінде келісімге келмей, өлгені жақсы екенін мәлімдеді.
With the crushing victory at Moncontour the crown again hoped it represented the end of Huguenot resistance. Tavannes and Cossé wanted to use the opportunity to establish a peace, however the crown pressed on with its attempts on Saint Jean d'Angély, hoping for a final victory. The baron de Castlenau offered to negotiate favourable terms for Navarre and the Huguenot subjects, provided they throw down their arms and petition the crown as loyal subjects. Meanwhile, as the siege stretched on with no victory in sight, the moderates on the council again petitioned for peace on 24 November. Charles was more open to the idea than he had been a month ago, with the loss of Blaise de Lasseran Massencôme, seigneur de Montluc who had been fighting Jeanne d'Albret in the south, the ravaging of the royal army outside Saint Jean de Angély by disease and famine and the comparative growing strength of the Protestant viscounts in Languedoc. Resultingly he sent Cossé and de Losses to negotiate, their delegation meeting with d'Albret and Rochefoucault. The Huguenot nobility, largely tired of war was eager to accept, but on certain conditions. The nobility deputised Teligny to seek assurances from the king and negotiate a full liberty of conscience, restitution of property and office and a rescinding of sentences against the Huguenot leadership (Coligny had forfeited his title and been sentenced to death by the Parlement of Paris.) These terms had been agreed upon by the Princes and approved by Jeanne d'Albret. Albret meanwhile wrote to Catherine, announcing she would rather die than compromise on the issue of public worship.
Тулузадан Арней-ле-Дюкқа дейін
Алайда, сол кезде патшалық өзінің мұндай шарттарды қабылдамау үшін жеткілікті күшті екенін сезінді, ал келіссөздер ақпанға дейін тоқтатылды. Гугеноттар 1570 жылдың ақпан айында өздерінің шарттарын алға жылжытуға жаңа әрекет жасады, Ла Нуе, де Телиньи, Брикмо гугеноттар үшін келіссөздер жүргізді, ал модераторлар Бирон мен де Месмес патшалық үшін келіссөздер жүргізді. Халықаралық жағдайдың қиын екенін білген Екатерина Филипке Мадридте хат жазып, еретиктермен келіссөздер жүргізуді қажет ететін төтенше жағдайларды түсіндірді. Карл испандық сотына жазған хатында одан әрі барып, патшалықты іс жүзінде қираған деп сипаттады және Францияны мемлекет ретінде сақтау үшін келіссөздер қажет деп түсіндірді. Алайда патшалық тағы да гугеноттарды ғибадатқа қатысты талаптары үшін қабылдамады. Наурыз айында гугенот князьдері Монтрейльде жиналып, бейбітшілік келіссөздерінің алғышарты ретінде дін еркіндігіне деген міндеттемелерін қайта растады. Бирон наурыз айында патшаға өтініш білдіріп, гугеноттардың талаптарын тыңдаудың еш зияны жоқ деп дәлелдеді. Патша бұған мойынсұнды, ал сәуірде келіссөздер жалғасты, екі тарап арасында кепілдік қалалар, Колиньидің рейтерлерін төлеу және дін еркіндігі мәселесі бойынша келіспеушіліктерді шешу үшін. Телиньиге патшалық келіссөзшілерімен, Лорендік кардинал Карлдың қатысуында кездеспеуді тапсырды, себебі гугеноттық лагерь оны католик лагерінің ең реакциялық элементтерінің басшысы деп санайтын. Телиньи король Карлмен кездесіп, Бирон Колиньимен кездескенмен, түйткіл тудыратын мәселелер бойынша консенсусқа қол жеткізілмеді. Мамыр айында Генри де Наварре бүлікшілердің лагерінен сотқа қашуды қалайды деген қауесеттер Карлдың патшалық некеге тұруға шақыруына ынталандырды, бұл бүлікшілердің заңдылық көзін жояды, бұл одан да қатаң келіссөздерге мүмкіндік береді. Бірақ, қазірге дейін некеге тұруға ұсыныс жасалмай қалды. Шілде айында Коссе патшаны ескертті, егер біртіндеп бейбітшілік орнамаса, патша әскері ыдырап қалуы мүмкін. Соғыстан шаршаған Колиньи гугеноттардың дінге қатысты қызыл сызықтары бойынша келісімге келуге дайын болды, ал гугеноттардың басшылығы Сен-Жермен эдиктің желісі бойынша қоғамдық ғибадатқа келісті. Нәтижесінде гугеноттар 3 қалада ғибадат етуге, бұрынғы әрекеттер үшін кешірім беруге және мүлікті қалпына келтіруге келісім берді. Патша 2 қала ұсынысымен жауап берді және сонымен қатар Париждің айналасында ғибадат етуге тыйым салынатын аймақты белгілеуді талап етті, бірақ келісімді тәттілеу үшін қазіргі уақытта гугеноттар иелігіндегі барлық қалаларда ғибадат етуге рұқсат берді. Патшалық гугеноттардан ат үстіндегілердің жалақысының бір бөлігін төлеуді талап етті, алайда ақырында бүкіл ауыртпалықты өз мойнына алуға келісті. Кепілдік қалаларға қатысты таққа Ла-Рошель, Ангулем және Монтобан ұсынылды, гугеноттардың Ла-Шарит туралы талаптарына Перпиньян немесе Лансак ұсыныстарымен жауап берді. Кейінірек король өз ұсынысын Ангулемнен Коньякке өзгертеді, бірақ гугеноттарға Ла-Шарит сұранысына қарай иіліп береді. Протестанттық дворяндар бұл келісімді қабылдады, бұл олардың оңтүстіктегі орталық жерлерін солтүстік пен шығыстағы гугеноттардың есебінен пайдаланды, ал 1570 жылы 8 тамызда Сен-Жермен-эн-Лейдің патшалық резиденциясында бейбітшілікке қол қойылды.
For the moment however the crown felt its position was strong enough to reject such terms, and negotiations ceased until February. A new attempt was made by the Huguenots to push for their terms in February 1570, with La Noue, de Teligny, Bricquemault negotiating for the Huguenots, and the moderates Biron and de Mesmes for the crown. Conscious of the difficult international situation these more serious attempts put her in Catherine wrote to Philip in Madrid, explaining the extreme circumstances that necessitated negotiation with heretics. Charles went further in his letters to the Spanish court, describing the kingdom as being practically in ruin, and negotiation necessary to maintain France as a state. Regardless the crown rebuffed the Huguenots again over their demands regarding worship. In March the Huguenot Princes met at Montreuil to reaffirm their commitment to free exercise of religion being a pre requisite to peace negotiation. Biron would plead with the king in March, arguing there was no harm in listening to the demands of the Huguenots. The king relented, and in April talks resumed to tackle the gaps between the sides on matters of surety towns, payments of Coligny's reiters and free exercise of religion. Teligny was instructed not to meet the crown's negotiators in the presence of Charles, Cardinal of Lorraine who was considered by the Huguenot camp to be the head of the most reactionary elements of the Catholic camp. Whilst Teligny would meet king Charles, and Biron would meet Coligny, consensus could still not be reached on the sticking point issues. Rumours in May that Henri de Navarre desired to run away from the rebel camp to court enlivened the interest of Charles in a royal marriage proposal to draw him away, which would extinguish a key source of legitimacy for the rebel forces enabling far more stringent negotiations. For now though the marriage proposal came to nought. In July Cossé warned the king that the crown's army was on the cusp of disintegration unless peace was signed shortly. Coligny, who had grown weary of the war was also in a mood to compromise on the red lines the Huguenots had drawn regarding exercise of religion, and the leadership of the Huguenots agreed to accept public worship on the lines of the Edict of Saint Germain. Resultingly the Huguenots offered to accede to worship in 3 towns per gouvernment, amnesty for past actions and the restoration of property. The crown countered with an offer of 2 towns and also insisted on an exclusion zone around Paris in which worship would be prohibited, but offered worship in all cities currently held by the Huguenots to sweeten the deal. The crown demanded the Huguenots pay part of the cost of their reiter's wages, however eventually agreed to shoulder the entire burden. Concerning surety towns the crown offered La Rochelle, Angoulême and Montauban, countering the Huguenot demands for La Charite with offers of Perpignan or Lansac. The crown would later change its offer from Angoulême to Cognac, but relented to the Huguenots on their demand for La Charite. The Protestant nobility accepted this compromise, which favoured their heartland in the south at the expense of Huguenots in the north and east, and on 8 August 1570 peace was signed at the royal residence of Saint Germain en Laye.
Өткен күнәлар
Бейбіт келісімнің 1-бабы бұрынғы үш дін соғысы барысында жасалған қылмыстар және басқа да зұлымдықтар туралы еді. Олар тоқтатылып, ұмытылуға тиіс болды. 2-бап соғыс кезінде туындаған дауларға байланысты проблемалар тудыруға тыйым салды, патша өз поддандыларын бірін-бірімен бейбіт түрде өмір сүруге шақырды. Келесі бапта, азамат соғысы кезінде немесе одан бұрын гугеноттардың басымдығы болған аймақтарда католик дінінің қайта орнатылуы міндеттелді, мұнда гугеноттардың құлшылығына ғана басымдық берілген еді. 4-бап шілдедегі жарлықта алғаш рет қалыптасқан ұғымға негізделіп, поддандыларға көршілерінің дінін тергеуге тыйым салды.
Article 1 of the peace deal concerned crimes and other wrongs committed during the course of the prior three wars of religion. These were to be quenched and forgotten. Article 2 forbade the making of trouble over disputes that had arisen during the wars, the crown beseeched its subjects to live peacefully with one another. The next article mandated that the Catholic religion be restored in all regions where Huguenot ascendency during or prior to the civil war had seen it suppressed in sole favour of Huguenot worship. Article 4 built upon a concept that had been established first in the Edict of July, prohibiting subjects from investigating their neighbours religions.
Ғибадат параметрлері
5-бапта өз иеліктерінде жоғары сот билігін жүзеге асыратын барлық азаматтарға өз иеліктерінде гугенот дінін қабылдауға рұқсат етілді, сондай-ақ олардың иеліктерінде тұратын поддандыларына да дін таңдау еркіндігі берілді. 6-бапта жоғары сот билігі болмаған жағдайда діни құлшылыққа үй ішінде, он адамға дейін, қонақтар болған жағдайда да рұқсат етілді. 8-бапта протестанттық ғибадатханаларда және басқа да ашық түрде дін тануға рұқсат етілген әр үкіметтегі 2 қала маңындағы аудандардың тізімі келтірілген. 9-бапта 1570 жылғы 1 тамызда гугеноттар бақылауында болған қалаларда да құлшылық етуге рұқсат беретін тамыз айындағы келісім жазылды. 10-бапта аталған қалалардан тыс жерлерде уағыз айтуға немесе діни білім беруге тыйым салынды. 10-бапта қосымша тыйым салынды, соттың қазіргі орналасқан жерінен екі лигалық қашықтықта протестанттық құлшылыққа тыйым салынды, бұл сот мүшелеріне де қатысты. 12-бапқа сәйкес, Париж қаласы/виконттығынан 10 лигалық қашықтықта протестанттық құлшылыққа тыйым салынды, Лонжюмодан кейін бұл Сенлис, Мо, Мелун және Шартр қалаларында да осылай болды. Дегенмен, бұрынғы жарлықтарға сәйкес, гугеноттардың құлшылық орындарын іздеуге бұл қалалардың ешқайсысында да рұқсат берілмеді.
Article 5 allowed all gentleman exercising high justice over their estates to practice the Huguenot faith when present on their estates, likewise their subjects who lived on the estates would be permitted practice of the religion. Article 6 outlined that when high justice was not enjoyed, religious worship was only to be in one's own house, for the members of the household up to ten people, assuming guests were present. Article 8 was a list of the 2 suburbs per gouvernment where Protestant worship would be permitted in churches and other open displays. Article 9 included the compromise worked out in August, allowing worship to also be conducted in those towns that the Huguenots held on 1 August 1570. Article 10 established that outside of the above towns there was to be no preaching or religious teaching elsewhere. Article 10 created a further prohibition, Protestant worship was to be forbidden within two leagues of wherever the court was currently residing, including for members of the court. Article 12 built upon this, Protestant worship was outlawed within 10 leagues of the town/viscounty of Paris, as it had been after Longjumeau, but also the towns of Senlis, Meaux, Melun and Chartres. In keeping with prior edicts however, house searches for Huguenot worship would not be permitted in any of these towns either.
Қоғамға кірігу
15-бапта бұрынғы жарлықтарға қарағанда жарлықтың қолданыс аясы кеңейтілді, университеттерге, мектептерге, ауруханаларға және қайырымдылық үйлеріне қол жеткізуді қамтиды, бұл дінге қарамастан іске асырылуы тиіс еді. 16-бап ең белгілі гугенот ақсүйектерінің, атап айтқанда Жанна д’Альбре мен Гаспар де Колиньидің абыройына қатысты. Олардың беделіне қатысты қауесет таратуға тыйым салынды. 23-бап бейбітшілік шартында жаңа сала болды, гугенот халқынан артық салық алуға тыйым салынды және егер олар мұндай салықтар бойынша қарыз болса, босатылды. 26-бап бейбітшілік шартындағы бұрынғы қағидаларға оралды, мүлік, атақ және лауазымды қайтаруға кепілдік берді, бірақ жоғары соттардағы лауазымдарынан алынғандарға, олар лауазымдарынан айырылғандығы үшін қаржылық өтемақы алуға құқылы болды. 32-бап соғыс кезінде діни мәселелерге қатысты барлық сот шешімдерін, тұтқындауларды, тәркілеулерді және жарлықтарды жойды. Бұл, атап айтқанда, Колиньидің басына 50 000 экю сыйлық және Парламенттің оның адмирал атағын жоюын қамтыды. Соғыста қаза тапқандарды еске алу үшін орнатылған барлық ескерткіштер мен белгілер бұзылып, алынып тасталды. 34-бапта Лонжумеоның талабы бойынша протестанттар католиктердің қасиетті күндері мен мерекелерін сақтаулары міндеттелді, ораза күндері жұмыс істеуге немесе ораза айында етханаларын ашуға тыйым салынды. 35-бап бейбітшілік шартында жаңа қағида болды, болашақта дінге қатысты істер Парламентке шағым түсірілген жағдайда протестанттарға 4 судьяны алмастыруды сұрауға рұқсат берді. 36-бап бұл ережені Тулуза үшін өзгертіп, оларға өз істерін maître des requêtes арқылы қарауға мүмкіндік берді.
Article 15 broadened the scope of the edict from prior edicts, outlining access to universities schools hospitals and alm houses, which was to be done irrespective of religion. Article 16 concerned itself with the reputation of the leading Huguenot nobles, specifically Jeanne d'Albret and Gaspard de Coligny. They were not to have their reputations impugned by rumours. Article 23 was also a new area for peace edicts, prohibiting the levying of undue taxes upon the Huguenot population, and discharging the Huguenot population if they were currently indebted to such taxes. Article 26 returned to familiar territory for peace edicts, guaranteeing the return of property, title and office, with the exception of those who had been replaced from their position in the high courts, who would be able to receive financial compensation for the loss of their office. Article 32 annulled all sentences, arrests seizures and decrees of the war that concerned matters of religion. This notably included the 50,000 écus bounty on Coligny's head and the Parlements removal of his title of Admiral. Further all monuments and marks erected to commemorate executions during the war were to be razed and removed. Article 34 repeated Longjumeau's demand that Protestants maintain their observance of Catholic holy days and feast days, prohibiting them from working on fasting days or running their butcheries during Lent. Article 35 was also new ground for peace edicts, allowing Protestants to request the removal of 4 judges when cases concerning religion got appealed to the Parlement in future. Article 36, modified this provision for Toulouse, allowing them to have their cases heard by the maîtres des requêtes instead.
Кепілдік
38-бапта, осы аса қатал азамат соғысы салдарынан сенімнің қаншалықты зейіл кеткенін ескере отырып, гугеноттарға төрт қала (Монтабан, Ла-Рошель, Ла-Шарит және Коньяк) бейбітшілік кепілі ретінде берілді, осылайша олар өз үйлеріне орала алатын болды. Бұл қалалар екі жылға беріледі, ал кепілдікті Наварра және Конде княздары береді. Осы қалаларда қару ұстауға рұқсат етілгеніне қарамастан, 3-бапқа сәйкес католиктердің де құдайға сыйынғанына мүмкіндік беру керек.
Article 38 in recognition of how much trust had been damaged by this particularly brutal civil war, offered four surety towns (Montauban, La Rochelle, La Charite and Cognac) to the Huguenots as guarantee of the peace, so that they might return to their homes. These towns would be granted for a two year period, the guarantee of which shall be made by the young princes of Navarre and Condé. Despite being allowed to remain in arms in these towns, Catholic worship must be returned to them in line with article 3.
Тіркеу
Лонжумеу жарлығымен қатар, тәж Амбоаз жарлығына Парламент көрсеткен қарсылығын еске алды және бірнеше айға созылатын белгісіздіктен қашу үшін Парламенттерді оны дереу тіркеуге, ал барлық патшалық шенеуніктерді оның шарттарын сақтауға ант беруге міндеттеді. Жарлықты зорлықсыз тоқтатуға тырысқандар үшін жаза – қамшымен ұру және айыппұл, ал зорлықпен тоқтатуға тырысқандар үшін – өлім жазасы болды. Осылайша жарлыққа одан да қатаң және жылдам бағынуға қол жеткізілетіні үміттелді. Нәтижесінде, 8 тамызда жарлыққа қол қойылғаннан кейін, елдің жартысына құқығы бар Париж Парламенті оны үш күннен соң, 11 тамызда тіркеді.
As with the edict of Longjumeau, the crown remembered the resistance the Parlement had put up to the Edict of Amboise, and to avoid a laboured several month period of ambiguity, mandated that the Parlements register it immediately, and further that all royal officials swear an oath to uphold its terms. For those who non violently obstructed the edicts implementation the punishment was to be whipping and a fine, for the violent obstruction, death. It was hoped that this would ensure that the edict would be adhered to more closely and promptly. As a result, after the edict was signed on 8 August, it would be registered by the Parlement of Paris (which had jurisdiction over half the country) three days later on 11 August.
Атқару
Бұрынғы діни жарлықтар сияқты, оны тіркеуден гөрі орындауды қамтамасыз ету әлдеқайда қиын болды. Оны орындауын қадағалау үшін комиссарларды жіберумен қатар, патшалық алғаш рет қаржылық кеңесшілерді жіберді, олардың міндеті ұзақ дау-дамайдың салдарынан жоғалған кірістерді қайта жинау және қайтару еді. Бұл лауазымды тұлғалар үшін қаражатты қайтару қиынға соқты. Ла-Рошельге тағайындалған католик өкілі, 3-бапта белгіленгендей, қалаға католик құлшылығын қайтару бойынша күш қолданудың баяулығына шағымданды. Гугеноттар өртеп жіберген шіркеулерге олар қалпына келгенше жеңіл салық салу туралы келісімге келді. Эдикттің табысты дамуының нәтижесінде Колиньи мен патша жалдаған рейтерлерге жалақы төленіп, олар елден шығарылды.
In a similar manner to all past religious edicts, enforcement proved far harder to ensure than registration. Alongside the sending out of commissioners to oversee its implementation the crown for the first time sent out financial advisers, whose duty it would be raise and reclaim revenues that had been lost due to the long period of troubles. It would prove challenging for these officials to reacquire the funds. The Catholic representative assigned to La Rochelle complained of the slow nature of enforcement for returning Catholic worship to the city as stipulated by article 3. Churches that had been burned by the Huguenots were agreed to be lightly taxed until they could recover. In more successful developments for the edict, the reiters Coligny and the crown had hired were successfully paid and removed from the kingdom.
Руан
Руанда 500 кальвинист жарлыққа қайшы келіп, қаруланып, Бондевиллдегі құлшылықтарына бара жатқанда, жолда бір дін қызметкерінің қасынан өтті. Содан кейін қақтығыс болды, католик милициясы протестанттарға шабуыл жасады. Үлкен шайқастан кейін 40 протестант қаза тапты. Зорлық-зомбылыққа қатысқандары үшін бес католик милициясы тұтқындалып, 1571 жылдың 5 сәуірінде сотталды. Ертесі күні ашулы католиктер түрмеге басып кіріп, оларды босатты. Руан қаласын басқаратын 24 адамнан тұратын кеңес бұл тәртіпсіздікке қатты ашуланып, тәртіпті қалпына келтіру үшін комиссия құруды талап етті. Монморенси герцогы әскерімен келіп, қаланы тыныштандырды.
In Rouen, 500 Calvinists, armed in contravention of the edict, passed by a vicar on the road to their suburban service at Bondeville. A scuffle ensued, and a Catholic militia descended upon the Protestants. After a large fight 40 Protestants were left dead. Five Catholic militia men were arrested for their role in the violence, and sentenced on 5 April 1571. The following day an angry crowd of militant Catholics descended upon the prison and freed them all. Greatly annoyed at this disorder the council of 24 which administered Rouen called for a commission to restore order. The duke of Montmorency and his troops arrived and calmed the town.
Гастиндер
Парижде 32-бапты күшіне енгізу кезінде үлкен тәртіпсіздіктер болды. Азаттық соғыстары кезінде өлім жазасына кесілген гугенот үйінің орнына айқыш орнатылған еді. Бейбіт келісім шарттарының талабы бойынша, бұл айқыш Гастин үйінің орнынан алынып тасталуға тиіс болды, сондықтан оны алып тастауға бір топ адам кірісті. Бұл париждік әскери католик топтарын қатты ашуландырды, олар айқышты қасиетті және әділ ескерткіш деп сап, оның айналасына жиналды. Оны алып тастауға жасалған әртүрлі әрекеттер кезінде бірнеше рет зорлық-зомбылық орын алды, ең ірісі 1571 жылғы желтоқсандағы көтерілістер болды. Ақырында, айқыш көтерілісшілермен келісімге келгендей, жазықсыздар зиратына көшірілді. Халықтың наразы элементтерінің жарлыққа қарсылығы 1572 жылғы тамызда қайтадан сезілді.
There was great disorder in Paris over the enforcement of article 32. A cross had been erected on the site of a razed Huguenot house, the resident of which had been executed during the civil wars. As part of the peace terms, this cross had to be removed from the site of the Gastine's house, and so a team set about preparing to remove it. This greatly angered militant Catholic elements of the Parisian population, who rallied around the cross as a holy and righteous memorial. Several bouts of violence accompanied the various attempts to remove it, the most serious riots in December 1571. Eventually the cross was moved to the cemetery of the innocents as a compromise with the rioters. The violent resistance of elements of the population to the edict would again come to bear in August 1572.
Өзгерістер
Алайда, католиктердің белсенді қысымы тек көшедегі зорлық-зомбылықпен шектелмеді, сондай-ақ патшаға жақында қол қойған бейбіт келісімді өзгертуге қысым көрсетілді. 15-бапқа өзгеріс енгізіліп, гугеноттардың университетте оқытуға қатысу құқығы жойылды, ал патша 8 қазанда Париж университетінде гугеноттарға орын болмайтынын мәлімдеді. 20 қарашада ол гугеноттардың ел бойынша білім беру саласында кез келген қызмет атқаруына тыйым салды.
Militant Catholic pressure was not however confined to acts of mob violence and pressure was brought to bear on the king to modify the peace he had so recently signed. Article 15 was altered to remove Huguenots right of access to university teaching, and the king declared on 8 October there would be no Huguenots in the University of Paris. On 20 November he further prohibited any role in providing education across the country for Huguenots.
Ұятқа қалдыратын қылық
Бейбітшілік орнаған кезде 1567 жылдан бері соғыс партиясын басқарып келген Гиз әулетінің абыройы түсті. Лоррейн кардиналы бейбітшілікке келіспей, корольдік билік осы саясатты ұстанғаннан кейін өзінің орнының қауіпті екенін сезіп, өз иеліктеріне кетіп қалды. Ал оның жүрегі ауырған немере інісі, жас Гиз герцогы Генри, бұл жағдайдан қатты ренжіді. Соғыстың соңғы айларында ол патшаның қарындасы Маргаритаға құлық көрсетуді бастады. Алайда, Катерина де Медичи мен Карл енді оны Генри Наварраға үйлендіру арқылы ұзақ мерзімді бейбітшілікті қамтамасыз етуді көздеп, Гиздің осы құлықтары туралы естігенде ашуға іш толды. Олар оны өлтіруді де ойлады, бірақ оның сарайдан қуылғанын жөн көрді.
The coming of peace coincided with the disgrace of the Guise family, who had led the war party since 1567. The cardinal of Lorraine, depressed at the peace, was conscious that his position at court was too compromised to continue by the crown having pursued this line, so he retired to his estates. Meanwhile, his nephew, the young Henri duke of Guise found himself more formally disgraced. During the final months of the war he had begun romantically pursuing the king's sister Marguerite. Catherine de' Medici and Charles were by now committed to the policy of marrying her to Henri Navarre as a method to ensure long term peace, and were furious when rumours of Guise's tryst reached their ears. They considered having him assassinated, but settled on exiling him from court.
Некеге шығу жоспарлары мен Испания
1572 жылғы 4 сәуірде Жанна мен Екатерина Маргарита мен Генридің некелесу келіссөздерін аяқтады, ал той тамыз айында өтуі тиіс болды. Осы кезеңнің көп бөлігінде протестант көшбасшылары патшаның қауіпсіздікке берген уәдесіне сенбегендіктен астанадан сақтанды. 1571 жылдың қыркүйегінде Колиньи монархияға оралып, Испаниялық Нидерландқа жорық жасау жоспарымен монархияны көндіруге тырысты. Бірақ ол кеңесте бірнеше дауысқа ұтылып, патшаны өз жолына көндіре алмады. Дегенмен, патша оның ұстанымына жақындады, Испаниямен толыққан тоқ ажырасуға дайын болмаса да, бүлікші Нассаулық Луидің Суассонда бекініп тұруына рұқсат берді. Бірақ Колиньи ұзақ уақыт сарайда қалмады, 5 аптадан кейін қауіпсіздік сезімталдығы жетпегендіктен зейнетке шықты. Осы уақытта Гиздер патшадан 1563 жылы Гиз герцогы Франциск өлтірілген істі қайта қарауды сұрады, олардың пікірінше, бұл Колиньиге шабуыл жасауға мүмкіндік берер еді, оны олар осы қылмысқа қатысқан деп айыптады. Алайда патша бас тартты.
Negotiations for a marriage between Marguerite and Henri were finalised on 4 April 1572 by Jeanne and Catherine, with the marriage to go ahead in August. For much of this period the Protestant leadership had avoided the capital, not keen to trust the king's promise of safety in doing so. In September 1571 Coligny made a tentative return to court, keen to persuade the monarchy of his plans for an invasion of the Spanish Netherlands. He remained unable to convince the crown of his course losing several votes in council. However the crown moved closer to his position, unwilling to fully break with Spain yet happy to allow the rebel Louis of Nassau to hold up in Soissons. Coligny would not however stay at court long, and after 5 weeks, not feeling safe enough to remain, he retired. The Guise meanwhile petitioned the crown to re open the investigation into the murder of Francis, Duke of Guise in 1563, still convinced this would allow them a method to attack Coligny, who they accused of involvement. The crown however refused.
Неке және қырғын
Колиньи тамыз айында көптеген басқа гугенот аристократиясымен бірге қайтадан сарайға оралды, бұл бейбітшіліктің нығаюын білдіретін некеге қатысу үшін. Некеден бірнеше күн өткен соң, бір қаскөй Колиньидің өміріне қол сұғып, иығына жарақат келтірді, бірақ ол қаза болған жоқ. Гугенот аристократиясы, бұл Гиздердің, тіпті Екатеринаның өзінің ісі деп ойлап, қатты ашуланды. Аристократтар Гиздерге қанды кек қайтарумен қорқытып, патшалық кеңес отырысы шақырылды. Онда гугенот басшыларын жою туралы келісімге келді, себебі олар Парижге кең ауқымды жазалау шараларын жүзеге асыру үшін әскерлерін жіберуге дайындалып жатқан деген сылтау келтірілді. 24 тамыз күні таңертең шабуыл жасаушылар гугенот басшыларын өлтіру үшін таралып, Колиньиді өз бөлмесінде өлтірді. Бұл жайт хабар таралған соң, қала тұрғындары да гугеноттарға қарсы күш біріктіріп, 3-5 мың адамды қырғынға ұшыратты. Осы қырғын Францияның басқа аймақтарына да тарады.
Coligny again returned to court in August, along with much of the other Huguenot nobility who had stayed away, to commemorate the marriage that would seal the peace. Several days after the marriage, an assassin would make an attempt on Coligny's life, wounding him in the shoulder, but non fatally. The Huguenot nobility exploded in anger at what they assumed was the work of the Guise if not Catherine herself. With the nobles threatening bloody retribution on the Guise, a royal council meeting was held, in which it was agreed to liquidate the Huguenot leadership on the pretext that they were about to send their troops into Paris for more extensive reprisals. On the morning of 24 August hit teams fanned out to execute the various Huguenot leaders, killing Coligny in his bedroom. When word of these hits got out, the population joined in against the general Huguenot population of the city, massacring 3–5000. The massacres then spread to other parts of France.
Ерекше өзгертулер
Колиньиге жасалған қастандық пен одан кейінгі қырғын кезінде патша Сен-Жермен-ен-Лей бейбітшілігін сақтап тұрғанмен, ол протестанттарды патша сарайында қызмет етуден тыйымдап, жиналыстарды тоқтатуға мүмкіндік алғанда одан әрі әлсіреп кетті. Оңтүстіктегі протестант қалалары қастандықтың және бүкіл елде патша бұйрығымен жасалған деп есептеген қырғынның сатқылығына ашуланып, көтеріліс көтерді. Осылайша төртінші дін соғысы басталды, ол Ла-Рошельді патшалық қоршаудың сәтсіз аяқталуымен аяқталды.
While the king maintained his support for the peace of Saint Germain en Laye during both the assassination attempt on Coligny and the resulting massacre, it was further eroded as the king took the opportunity to ban Protestants from serving in the royal court and suspended assemblies. The Protestant cities in the south, furious at the betrayal of the assassinations and what they took to be a royal ordered nationwide massacre, entered rebellion. This began the fourth war of religion with the failed royal siege of La Rochelle.
Замандастарының бағасы
Кейбір жақтас католиктер бейбітшілік шартымен келісілгенді қатты үреймен қабылдады. Монлюк мұңайып, гугеноттардың "соғысқанда жоғалтқандарын жазу арқылы жеңгенін" айтты. Лоррейн де бейбітшілік туралы "оның шарттары жаман және зиянды, бірақ одан да көңілді қынжырландыратын нәрсе – үмітсіздік" деп мәлімдеді. Дофин вице-губернаторы, Гордес бароны, гугеноттар қарусыздатылып, қалалардан шығарылғаннан кейін ғана бейбітшілік жариялануы керек деп ойлады. Тулуза Парламенті 1572 жылдың маусым айында патшаға амнистия ережесінің салдарынан қылмыскерлердің діни тұтқын екендерін жалған айту арқасында тәртіпсіздік туып отырғаны туралы шағымданды. Гугенот аристократиясы бейбітшілікті бағалауда сақтық танытты, оның көптеген шарттарын мақұлдады, бірақ кез келген сәтте сатқындыққа ұшырауы мүмкін деп қорқыды. Осының салдарынан көптеген гугенот аристократтары өздерінің қауіпсіздігіне сенімді болатын өз иеліктерінде қалды, және Генри мен Маргаританың үйлену тойына қатысу үшін ғана 1572 жылдың тамызында кетіп қалды.
More militant Catholics regarded the peace terms agreed with abject horror. Monluc despondently remarked that the Huguenots had "won by writing what they lost by fighting." Lorraine too remarked on the peace that the "articles in it are bad and pernicious but what is still more annoying is the despair." The baron de Gordes lieutenant governor of Dauphiné opined that the peace should not have been published until Huguenots were disarmed and removed from their occupation of towns. The Parlement of Toulouse bemoaned to the king in June 1572 that the provision of amnesty in the peace was causing much disorder, due to criminals falsely claiming themselves to be religious prisoners. The Huguenot aristocracy remained more cautious in their appraisal of the peace, approving many of its terms but fearful that they might be betrayed at any moment. As a result, most Huguenot aristocrats stayed on their estates, where they could be confident of their security, only departing in August 1572 to attend the marriage of Henri and Marguerite.
Тарихшылардың бағасы
Тарихшылар оны ерте діни соғыстардағы протестанттарға ең артықшылықты бейбітшілік деп қарастырады. Сазерленд оны "протестанттарға қол жеткізген алғашқы бейбітшілік" деп сипаттайды, ал басқа авторлар оны "протестанттардың жарғысы" деп атайды. Ролькер оны тіпті "гугеноттар билігінің шыңы" деп атады. Бұл тарихшылар жарлықтың ерекшелігін, атап айтқанда, бұрынғы жүйедегідей провинциялық губернаторларға қалаларды тағайындауды қалдырмай, ғибадат етуге рұхсат етілген қалаларды тізімдеуін, салық салу және білім алуға қатысты жаңа ережелерді енгізуін, сондай-ақ патшаның жақсы ниетіне тәуелсіз протестанттарға әскери қауіпсіздік берген кепілдік қалаларын қарастыруын атап көрсетеді. Дегенмен, басқа тарихшылар осы бейбітшілікті бағалауда көбірек сақтық танытады, мысалы Робертс оны мазмұны мен әуені жағынан Лонгжумо бейбітшілігінің сәтсіз қайталауы деп сипаттайды.
Historians have generally regarded it as the most favourable peace to the Protestants of the early religious wars. Sutherland describes it as "the first pro Protestant peace" while other authors characterise it as a "Protestant charter." Roelker goes as far as to call it the "apogee of Huguenot power." These historians highlight the specificity of the edict, insofar as it listed the towns to be granted worship as opposed to leaving it up to provincial governors to assign towns as had been the system previously, the inclusion of new provisions regarding taxation and access to education, and the provision of surety towns that gave a military security to the Protestants beyond the goodwill of the king. Other historians are however more guarded in their assessment of the peace such as Roberts who characterises it as largely a reproduction in content and tone of the failed peace of Longjumeau.