Кіріспе
Қаякөй (Кая немесе Ливисси) – Түркияның Мугла провинциясының Фетие муниципалитеті мен ауданындағы маңындағы аудан. Халқы 975 (2022 ж.). Фетхиеден оңтүстікке қарай 8 км қашықтықта орналасқан, көбінесе тастап кетілген. Ежелгі грек тілінде Кармилесс (Καρμυλησσός) деп, кейін Лэбесс (Λεβέσσος) деп қысқартылып, қазіргі грек тілінде Левисси (Λειβίσσι) деп аталатын. Ежелгі грек тілінен қала атауы рим дәуірінде койне грек тіліне ауысып, орта ғасырларда византиялық грек тіліне жеткен, ал 1923 жылы соңғы эвакуацияға дейін қала тұрғындары қолданған қазіргі грек атына айналды. Ежелгі дәуірдің соңында аймақ тұрғындары христиан дініне көшкен, ал 1054 жылы Рим шіркеуінің шығыс-батыс бөлінісінен кейін грек православие христиандары деп аталған. Грек тілінде сөйлейтін осы христиандар мен түрік тілінде сөйлейтін мұсылман Осман билеушілері 14 ғасырда аймақтың қырғи қабақ соғысынан кейін 20 ғасырдың басына дейін салыстырмалы бейбітшілікте өмір сүрді. 1919-1922 жылдардағы грек-түрік соғысынан және 1923 жылғы Лозанна келісімінен кейін қаланың грек православие тұрғындары Ливиссиден қуылды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Осман империясында гректер мен басқа да христиан азшылықтарының ұшыраған зұлпымдары (1914-1918 жж.) 1918 жылға қарай қаланың 6500 грек тұрғынының дерлік толығымен жойылуына әкелді. Бұл бұрынғы тұрғындар мүлкінен айырылып, Грекияға босқындарға айналды немесе Османдық мәжбүрлі еңбек батальондарында қаза тапты (мысалы, No 31328, Түркияның ұқсас жағалау қалашығынан шыққан грек тілінде сөйлейтін романисттің өмірбаяндық әңгімесі). Осы оқиғалардан кейін Бірінші дүниежүзілік соғыста жеңіске жеткен одақтастар 1919 жылдың мамыр айында әлі де көптеген грек тұрғындары бар Смирнаны Грекияның басып алуына рұқсат берді. Бұл 1919-1922 жылдардағы грек-түрік соғысына, Грекияның жеңілісіне және 1923 жылғы Лозанна келісіміне әкелді. Бұл келісімде Грекия мен Түркия арасындағы халық алмасу туралы хаттама болды, ол бұрынғы грек православие босқындарының Түркиядағы үйлеріне (оның ішінде бұрынғы Ливисси босқындары) қайта оралуына тыйым салды және Түркияның қалған православие христиан азаматтарының Грекияға (Истанбұлда тұратындардан басқа) үйлерін тастап кетуін талап етті. Келісім сонымен қатар Грекияның мұсылман азаматтарының Грекиядан Түркияға (Грекияның Фракия аймағында тұратындардан басқа) тұрақты түрде кетуін талап етті. Грекиядан келген осы түрік/мұсылмандардың көпшілігі түрік мемлекеті тарапынан бос грек христиан қалаларын қоныстандыру үшін пайдаланылды, бірақ Грекиядан келген түрік/мұсылмандар Ливиссиде өлтірілген гректердің рухтары туралы қауесеттерге байланысты осы жерге қоныстанғысы келмеді. Қазір мұражай ретінде сақталған бұл тастап кетілген қала жүздеген құлаған, бірақ көбінесе сақталған грек стиліндегі үйлер мен шіркеулерден тұрады, олар кішкентай тау беткейін жабады және Фетхиеге және жақын маңдағы Өлуденизге келген туристер үшін тоқтау орны қызметін атқарады. Қазір ауылда туристік топтар мен қолөнер бұйымдарын сататын жол жиегіндегі сатушылардан басқа ешкім тұрмайды. Бірнеше үйлер қалпына келтіріліп, қазірде адамдар тұрып жатыр.
Kayaköy in Fethiye district
Kayaköy (also: Kaya or Livissi) is a neighbourhood of the municipality and district of Fethiye, Muğla Province, Turkey. Its population is 975 (2022). Situated 8 km south of Fethiye, it is mostly abandoned. It was anciently known in Greek as Karmylessos (Καρμυλησσός), shortened to Lebessos (Λεβέσσος) and pronounced in Modern Greek as Leivissi (Λειβίσσι). From Ancient Greek the town name shifted to Koine Greek by the Roman period, evolved into Byzantine Greek in the Middle Ages, and finally became the Modern Greek name still used by its townspeople before their final evacuation in 1923. In late antiquity the inhabitants of the region had become Christian and, following the East West Schism with the Church of Rome in 1054 AD, they came to be called Greek Orthodox Christian. These Greek speaking Christian subjects, and their Turkish speaking Muslim Ottoman rulers, lived in relative harmony from the end of the turbulent Ottoman conquest of the region in the 14th century until the early 20th century. Following the Greco Turkish War of 1919–1922, and the subsequent Treaty of Lausanne in 1923, the town's Greek Orthodox residents were exiled from Livissi. The massacres of Greeks and other Christian minorities in the Ottoman Empire during World War I (1914–1918) led to the almost total depopulation of the town's 6,500 Greek inhabitants by 1918. These former inhabitants were deprived of their properties and became refugees in Greece, or they died in Ottoman forced labour battalions (cf. Number 31328, an autobiography by a Greek speaking novelist from a similar coastal town in Turkey). Following these events the Allied victors in World War I authorized the occupation of Smyrna, which still had many Greek inhabitants, by Greece in May 1919. This led to the Greco Turkish War of 1919–1922, the subsequent defeat of Greece, and the Treaty of Lausanne in 1923. That treaty contained a protocol, the population exchange between Greece and Turkey, which barred permanently the return of any prior Greek Orthodox refugees to their homes in Turkey (including the previous Livissi refugees) and required that any remaining Orthodox Christian citizens of Turkey leave their homes for Greece (with an exception for Greeks living in Istanbul). The treaty also required that Greece's Muslim citizens permanently leave Greece for Turkey (with an exception for Muslims living in Greek Thrace). Most of these Turks/Muslims from Greece were used by the Turkish state to settle its now empty Greek Christian towns, but Turks/Muslims from Greece did not wish to settle in Livissi due to rumors of ghosts of the Greeks killed there. The ghost town, now preserved as a museum village, consists of hundreds of rundown but still mostly standing Greek style houses and churches which cover a small mountainside and serve as a stopping place for tourists visiting Fethiye and nearby Ölüdeniz. The village is now empty except for tour groups and roadside vendors selling handmade goods. There are a few houses which have been restored and are currently occupied.
Тарих
Ливисси қаласынан қалған көп нәрсе 18 ғасырда салынған. Ликия стиліне тән қабірлер ауылдан солтүстікке қарай Гөкчебуруннан кездеседі. Лебесс христиан епископтығы ретінде Византия императоры Гераклийдің 640 жылы жазған Епископтық тізімінде (Notitia Episcopatuum) және 10 ғасырдың басындағы осыған ұқсас құжатта, император Лев VI Данаға, Лебесс жататын Ликияның римдік провинциясының астанасы Мираның митрополиті ретінде аталған. Ол енді тұрақты епископтық емес болғандықтан, Лебесс католик шіркеуімен титулярлық орын ретінде тізімделген. Ливисси, Византияның Гемилер аралының тұрғындары қарақшылардан қорғану үшін қашқан жері болуы мүмкін. Ол 1856 жылы болған жер сілкінісінен және 1885 жылы болған үлкен өрттен кейін Фетхие (Макри деп аталған) қирағаннан кейін қайта жаңғырды. Ауыл мен жазықта 20-дан астам шіркеу мен шағын шіркеулер салынған (Таксиархес – «Жоғарғы» шіркеу, «Панаяя Пиргиотисса» – «Төменгі» шіркеу, Әйгерім, Георгий және т.б.). Олардың көпшілігі бүгінде қираған немесе жартылай қираған күйде тұр. Грек және Османдық дереккөздеріне сәйкес, ауылда 6000-нан астам адам тұрған. Ливисси тұрғындарының және жақын орналасқан Макри (Фетхие) гректерінің қуғын-сүргіні, Осман империясының барлық гректері мен басқа да христиандарына қарсы жүргізілген кең ауқымды науқанның бір бөлігі болды (мысалы, Армения геноциді). Бұл аймақтағы қуғын-сүргін 1914 жылы Макриде басталды. 1916 жылы Родос қаласындағы Ұлыбританияның бас консулы сэр Альфред Билиоттиге грек тілінде жолданған хатта Ливисси және Макри гректеріне жасалған зорлық-зомбылық пен қуғын-сүргін туралы мәлімделді, одан көмек сұрады. Алайда, хат Ливиссидегі түрік билігі тарапынан тоқтатылды. Сол жылы Ливиссидің көптеген отбасылары 220 шақырым қашықтықтағы Денизлиге жер аударылып, жаяу жол тартты. Олар түрлі қатыгездіктерге ұшырады, азапталды және тіпті өлімге де бетпе-бет келді. Жергілікті әңгімелерге сәйкес, мұсылмандар бұл жерді қайта қоныстандырудан бас тартты, себебі ол «1915 жылы өлтірілген ливиссиліктердің рухтарымен толған» делінген. 1917 және 1918 жылдары тағы екі рет жер аударылды. 1917 жылы Ачьяпам сияқты Денизлиге жақын ауылдарға он бес күндік мәжбүрлі шеру арқылы, негізінен сол аймақта қалған қарттар, әйелдер мен балалар жіберілді. Сол шеру кезінде жолдар аштық пен шаршаудан қайтыс болған балалар мен қарттардың денелерімен толы болды. Келесі жылғы жер аударылғандардың тағдыры да одан жаман болған жоқ. Грек-түрік соғысының (1919-1922) басында Қаякой бұрынғы тұрғындарынан толық бос қалған еді. 1922 жылдың қыркүйек айында соғыс аяқталғаннан кейін Ливисси мен Макридегі аздаған гректер үйлерін тастап, кемелерге отырып Грекияға кетуге мәжбүр болды. Олардың кейбіреулері Афинаның сыртында Неа Макри (Жаңа Макри) босқындар поселенісін құрды. Қаланың көптеген бос ғимараттары 1957 жылы Фетхиеде болған жер сілкінісінен зақымданды.
Қаякой бүгінде
Бүгінде Қаякой ауылы музей қызметін атқарады және тарихи ескерткіш саналады. Шамамен 500 үй қираған күйінде сақталған, олар Түркия үкіметінің қорғауында, соның ішінде екі грек православ шіркеуі бар, олар бұл арбалы қаланың ең маңызды нысандары болып табылады. Қаланың тарихына арналған жеке музей де бар. Ауылдың ортасында XVII ғасырға дейін сақталған фонтан орналасқан. Кейбір дереккөздерде Қаякой ЮНЕСКО-ның Әлемдік Достық және Бейбітшілік ауылы деп жарияланғаны айтылады. Бірақ бұл ресми түрде расталмаған, және бұл, көбінесе, жергілікті туристік кеңес таратып жүрген қауесет болуы мүмкін. 2014 жылдың 9 қыркүйегінде Түркия үкіметі ауылды дамыту жоспарларын жариялады. Олар 49 жылға жалға беруді көздеп отыр, бұл "Қаякойдың археологиялық учаскесін құрылыс үшін жартылай ашуға" және "отель салуға, сондай-ақ ауылдың үштен бір бөлігін қамтитын туристік инфрақұрылымдарды салуға" бағытталған.
Экономика
Ауыл тұрғындарының көпшілігі кәсіби шеберлер болған. Қазіргі таңда осы жердің ең маңызды экономикалық факторы – туризм. Ауылдың бір бөлігі толыққанды қалпына келтірілуі жоспарлануда.
Танымал мәдениетте
Қаякой Луи де Берньердің 2004 жылғы "Қанаты жоқ құстар" романы үшін таңдаған ойдан шығарылған "Эскибахче" ауылының шабыт көзі болды деп есептеледі. 2014 жылы Қаякой Рассел Кроудың "Су іздеуші" фильмінің соңғы сахналарында маңызды орын алды. Клайв Касслердің "Навигатор" романында Курт Остин мен Карина Мехади кейіпкерлері Қаякойдан келген мүсіншімен кездеседі, ол түрік Ривьерасындағы Ликия қабірінен табылған мүсін үлгісіндегі мүсіншелер жасайтынын айтады.