Кіріспе

1930 жылғы "Жер" (Земля, Земля, транслит. Земля) – украин режиссері Александр Довженконың 1930 жылы түсірілген советтік үнсіз фильмі. Фильм бірінші бесжылдық жоспар аясындағы ұжымдастыру процесі мен бай шаруалардың қарсылығын көрсетеді. Бұл Довженконың "Украина трилогиясының" – "Звенигора" және "Арсенал" фильмдерімен бірге үшінші туындысы. Сценарий Довженконың өмірінен және туған Украинасындағы ұжымдастыру процесіндегі тәжірибесінен шабыттандырылған. Фильмнің өндірісіне де әсер еткен осы процесс, Кеңес Одағындағы оның қабылдануына, көбінесе жағымсыз бағаларға себеп болды. "Жер" Довженконың шедеврі саналады және барлық уақыттағы ең ұлы фильмдердің бірі деп танылады. Фильм 1958 жылғы Дүниежүзілік көрменің беделді "Брюссель 12" тізімінде 10-шы орын алды.

Сюжет

Фильм бидай мен күнбағыс егілген далада желдің соғып тұрған көрінісімен басталады. Содан кейін Семен есімді егде жастағы шаруа алма ағашының астында көз жұмады, қасында ұлы Опанас пен немересі Василь болады. Басқа жерде жергілікті кулактар, оның ішінде Архип Билокин, ұжымдастыруды айыптап, оған қарсы тұратындарын жариялайды. Опанас үйінде Василь мен оның достары ұжымдастыру мәселесін талқылайды және ұжымдастыруға күмәмен қараған Опанаспен пікір келістіруге тырысады. Кейін Василь ауылдың алғашқы тракторымен келіп, бұл оқиғаға баршаны қуантады. Адамдар қызған радиаторға зәр тастағаннан кейін, шаруалар трактормен жерді жыртып, астық жинайды, осы процесте кулактардың қоршауларын бұзады. Монтаждық тізбек нанның бастасынан соңына дейінгі өндірісін көрсетеді. Сол түні Василь үйге қайтар жолында хопак биін билейді, бірақ қараңғы кейіпкер оны өлтіреді. Опанас Васильдің кісі өлтірушісін іздеп, Билокиннің ұлы Хомамен кездеседі, бірақ ол кінәсін мойындамайды. Васильдің әкесі, өзінің дінсіз екенін айтып, жерлеу рәсімін өткізуге келген орыс православие дін қызметкерін үйінен қуады. Ол Васильдің достарына ұлын қарапайым түрде жерлеуді және "жаңа өмір үшін жаңа әндер айтуды" өтінеді. Ауыл тұрғындары осылай етеді, ал Васильдің сүйіктісі Наталья оны жоқтап, жергілікті дін қызметкер оларды қарғыс айтады. Қабірге келген Хома ұжымдастыруға қарсы тұратынын және Василді өзі өлтіргенін жариялайды. Ауыл тұрғындары оған назар бөлмейді, ал Васильдің достары оны мақтайды. Фильм жеміс-көкөністерге нөсер жаңбыр жауғанын көрсететін монтажбен аяқталады, содан кейін Наталья өзін жаңа сүйіктісінің құшағында сезінеді.

Өндіріс

Довженко 1929 жылы Украина Совет Социалистік Республикасындағы ұжымдастыру кезеңінде "Жер" фильмін жазды, өндірді және түсірді. Ол бұл кезеңді "бүкіл халықтың экономикалық және рухани жағынан өзгеру дәуірі" деп сипаттады. Ұжымдастыру 1929 жылы басталды, себебі Кеңес Одағының Бас хатшысы Иосиф Сталин индустриализация кезінде Совет Одағындағы ауыл шаруашылығын бақылауға ұмтылды. Бұл жеке меншік шаруашылықтарды ұжымдастыруды білдірді, ал шаруалар малдарының өлімін тудыру, ауыл шаруашылығы машиналарын саботаждау және кеңес өкілдерін өлтіру арқылы оған қарсылық көрсетті. "Жер" фильмінің сценарийінің көп бөлігі Довженконың осы процеске қатысуынан шабыттанды; Васильдің өлімі оның туған жеріндегі кеңес өкілінің өлтірілуіне негізделген. Довженко балалық шағынан қалған естеліктерінен де шабыт алды, мысалы, Семеннің бейнесін өзінің әкесінен үлгі алды. "Жер" фильмінің түсірілімі 1929 жылдың 24 мамырында басталып, 1930 жылдың 25 ақпанында аяқталды. Фильмнің түпнұсқа саундтрегін Левко Ревуцкий жазды.

Кино түсіру

Фильмнің түсірілімі негізінен Украинаның Полтава облысында өтті. Фильмді түсіру үшін Довженко украиналық оператор Демуцкий Данило Порфировичпен бірлесіп жұмыс істеді, ол Довженконың бұрынғы екі фильмін – «Звенигора» мен «Арсеналды» түсірген. Бір немесе бірнеше кейіпкерлерді, көбінесе есімдері аталмайтын, көбінесе қимылсыз шаруаларды көрсету үшін жақын кадрлар кеңінен қолданылады. Кино зерттеушісі Ғилберто Перес «Жер» фильмінің операторлық шеберлігін Гомердің «Одиссеясына» теңеп, «белгілі бір сәтте экранда нақты бейнеленген нәрсе ғана маңызды» деді. Василийдің егін жинаудың табысын тойлау биі бастапқыда қазақ стиліндегі хопақ ретінде жазылған, бірақ Свашенко жергілікті украин шаруаларымен кеңескеннен кейін оны өзгертті. Фильмнің ұзақтығы 89 минут.

Шығару

Жер 1930 жылғы 8 сәуірде шықты және тоғыз күннен кейін совет билігі тарапынан тыйым салынды. "Жер" фильмі жалпы көрсетілімге жіберілмес бұрын, фильмге "биологиялық" бағыт беруге ұмтылған деп сынға ұшыраған кейбір сахналар, мысалы, шаруалардың трактордың радиаторына зәр тастауы алынып тасталды. Фильмнің түпкілікті негативі 1941 жылы Киевтің бірінші шайқасы кезінде неміс авиациясының шабуылынан жойылды. 1952 жылы Довженко фильмді роман түрінде жаңадан жазды. 2012 жылы Ұлттық Александр Довженко атындағы кино орталығы, Украина мемлекеттік кино архиві, "Жер" фильмін қалпына келтіріп, украиндық "ДахаБраха" халық квартетінің жаңа музыкасын қосты. Фильмнің осы нұсқасы 2012 жылғы Одесса халықаралық кинофестивалінде тұңғыш рет көрсетілді. Бұл туынды 2012 жылғы Sight & Sound журналының әлемдегі ең ұлы фильмдерге жасаған сауалнамасында 10 киносыншының дауысын алды. Британдық кино институты "Жер" фильмінің сюжеті "бидай егістерінің, піскен жемістердің және ауа райының әсерінен жасалған керемет суреттерге қарағанда екінші орында тұрады" деді.

Мұра

Жер Довженконың шедевр туындысы саналады және барлық уақыттағы ең ұлы фильмдердің бірі деп мойындалады. Ұлттық Александр Довженко атындағы кино орталығы "Жер" фильмін ең танымал украин фильмі деп есептейді. Сондай-ақ, бұл фильм 2015 жылы ЮНЕСКО-ның 70 жылдығына арналған фестивальде көрсетілуге таңдалған бес фильмнің қатарында болды.