Кіріспе
1913–1922 жылдардағы Осман империясындағы грек христиандарының геноциді (Γενοκτονία των Ελλήνων), оның ішінде Понт геноциді, Анатолиядағы христиан Осман гректерінің жүйелі түрде қырылуы, ол негізінен Бірінші дүниежүзілік соғыс және оның салдары (1914–1922) кезеңінде олардың діні мен ұлты негізінде жүзеге асырылды. Оны Осман империясының Үш пашаның басшылығымен және Мұстафа Кемал Ататүктің басшылығымен Ұлы Ұлттық Ассамблеяның үкіметі империяның туған грек халқына қарсы жасады. Геноцидке жаппай қырғын, Сирия шөлі арқылы өлім маршымен жүргізілген мәжбүрлі депортация, қуғын-сүргін, аяусыз жазалаулар және Шығыс православиелік мәдени, тарихи және діни ескерткіштердің жойылғандары кірді. Осы кезеңде бірнеше жүз мың Осман грегі қаза тапты. Босқындар мен аман қалғандардың көпшілігі Грекияға қашып кетті (Грекияның бұрынғы халқының төрттен бір бөлігін арттырды). Ал кейбіреулері, әсіресе шығыс облыстарындағылар, көршілес Ресей империясына паналады. 1922 жылдың соңына қарай Кіші Азиядағы гректердің көп бөлігі қашып кеткен немесе өлтірілген еді. Қалғандары Грекия мен Түркия арасындағы 1923 жылғы халық алмасу шарты бойынша Грекияға ауыстырылды, бұл көші-қонды ресмилендірді және босқындардың қайта оралуына тыйым салды. Осы кезеңде Осман империясы ассириялықтар мен армяндарды қоса алғанда, басқа этникалық топтарға да шабуыл жасады, және кейбір ғалымдар мен ұйымдар осы оқиғаларды бірдей геноцидтік саясаттың бір бөлігі деп мойындады. Бірінші дүниежүзілік соғыстағы одақтастар Осман үкіметінің қолдауымен жасалған жаппай қырғынды айыптады. 2007 жылы Халықаралық геноцид зерттеушілер қауымдастығы Осман империясының христиан азшылықтарына, гректерді қоса алғанда, қарсы жорығын геноцид деп тану туралы қаулы қабылдады. Швеция, Армения, Нидерланды, Германия, Австрия және Чехия.
(Γενοκτονία των Ελλήνων), which included the Pontic genocide, was the systematic killing of the Christian Ottoman Greek population of Anatolia which was carried out mainly during World War I and its aftermath (1914–1922) on the basis of their religion and ethnicity. It was perpetrated by the government of the Ottoman Empire led by the Three Pashas and by the Government of the Grand National Assembly led by Mustafa Kemal Atatürk, against the indigenous Greek population of the Empire. The genocide included massacres, forced deportations involving death marches through the Syrian Desert, expulsions, summary executions, and the destruction of Eastern Orthodox cultural, historical, and religious monuments. Several hundred thousand Ottoman Greeks died during this period. Most of the refugees and survivors fled to Greece (adding over a quarter to the prior population of Greece). Some, especially those in Eastern provinces, took refuge in the neighbouring Russian Empire. By late 1922, most of the Greeks of Asia Minor had either fled or had been killed. Those remaining were transferred to Greece under the terms of the later 1923 population exchange between Greece and Turkey, which formalized the exodus and barred the return of the refugees. Other ethnic groups were similarly attacked by the Ottoman Empire during this period, including Assyrians and Armenians, and some scholars and organizations have recognized these events as part of the same genocidal policy. The Allies of World War I condemned the Ottoman government–sponsored massacres. In 2007, the International Association of Genocide Scholars passed a resolution recognising the Ottoman campaign against its Christian minorities, including the Greeks, as genocide. Sweden, Armenia, the Netherlands, Germany, Austria and the Czech Republic.
Өмірбаян
Бірінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде Кіші Азия этникалық тұрғыдан алуан түрлі болды, оның құрамында түріктер мен әзербайжандықтар, сондай-ақ Осман империясының жаулап алуына дейін аймақта қоныстанған топтар – Понт гректері, Кавказ гректері, Каппадокия гректері, армяндар, күрдтер, зазалар, грузиндер, черкестер, ассириялықтар, яһудилер және лаздар бар еді. Түріктердің грек тілінде сөйлейтін христиан халқына қарсы науқанының себептерінің бірі – олар Осман империясының жауларынан азаттыққа құналық береді деген қауіп болды, ал кейбір түріктердің пікірінше, ұлтшылдық дәуірінде қазіргі ел құру үшін этникалық негіздегі түрік ұлтының бірлігіне қатер төндіретін барлық азшылықтарды өз аумақтарынан қуу қажет. Неміс әскери атташесінің мәлімдемесіне сәйкес, Осман империясының соғыс министрі Исмаил Энвер 1915 жылдың қазан айында армян геноцидіне сілтеме жасап, "соғыс кезінде грек мәселесін армян мәселесін шешкендей шешкісі келетінін" айтқан. Германия мен Осман империясы Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін және оның барысында одақтас болды. 1917 жылдың 31 қаңтарында Германия канцлері Теобальд фон Бетман Холльвег хабарлағандай:
Грек азшылығының шығу тегі
Кіші Азияда гректердің болуы кем дегенде соңғы қола дәуірінен (б.з.д. 1450 ж.) басталады. Грек ақыны Гомер бұл аймақта шамамен б.з.д. 800 жылы өмір сүрген. Географ Страбон Смирнаны Кіші Азиядағы алғашқы грек қаласы деп атады, ал көптеген ежелгі грек тұлғалары Анатолияда туған, соның ішінде математик Милеттен Талес (б.з.д. 7 ғасыр), Сократтан бұрынғы философ Ефестегі Гераклит (б.з.д. 6 ғасыр) және цинизмнің негізін қалаушы Синопеден Диоген (б.з.д. 4 ғасыр). Гректер Қара теңізді «Эуксин Понтос» немесе «қонақжай теңіз» деп атаған және б.з.д. 8 ғасырдан бастап оның жағалауларын зерттеп, Анатолия жағалауында қоныстануды бастады. Қара теңіздің ең танымал грек қалалары Трапезунд, Сампсунта, Синопе және Гераклея Понтика болды. Ұлы Александрдың жаулауларынан кейін келген эллинистік кезеңде (б.з.д. 334 – б.з.д. 1 ғасыр) грек мәдениеті мен тілі Кіші Азияның ішкі аймақтарына дейін үстемдік ете бастады. Рим және ерте Византия билігі тұсында аймақтың эллинизациясы үдеді, ал біздің заманымыздың алғашқы ғасырларында жергілікті үнді-еуропалық анатолия тілдері жойылып, олардың орнына койне грек тілі келді. Осы кезден бастап орта ғасырдың соңына дейін Кіші Азияның барлық жергілікті тұрғындары христиан дінін ұстанды (1054 жылы католиктермен болған Шығыс-Батыс айырылысынан кейін Грек православие христиандығы деп аталды) және грек тілін ана тілі ретінде қолданды. Кіші Азиядағы грек мәдениеті 4-15 ғасырлар аралығындағы мың жылдық билік кезеңінде (біздің заманымыз) гүлденді, оның көп бөлігі грек тілінде сөйлейтін Шығыс Рим империясының билігінде болды. Империяның грек тілінде сөйлейтін православие христиандарының көп бөлігі Кіші Азиядан шыққан; осылайша, кіші антикалық дәуірде, орта ғасырларда және Ренессанс кезеңінде Кіші Азиядан көптеген танымал грек тұлғалары шықты, соның ішінде Әулие Николай (270–343 ж.), риторик Иоанн Златоуст (349–407 ж.), Ая Софияның сәулетшісі Милеттен Исидор (6 ғасыр), Фока (10 ғасыр) және Комнен (11 ғасыр) сияқты бірнеше императорлық династиялар, сондай-ақ Ренессанс ғалымдары Трапезундтан Георгий (1395–1472) және Василиос Бессарион (1403–1472). Осылайша, түрік халықтары Кіші Азияны орта ғасырдың соңында жаулап ала бастағанда, Византиялық грек азаматтары осы жердегі тұрғындардың ең көп саны болды. Түріктердің ішкі аймақты жаулап алғаннан кейін де Кіші Азияның таулы Қара теңіз жағалауы халыққа толы грек христиан мемлекетінің, Трапезунд империясының орталығы болып қала берді, содан кейін 1461 жылы Осман түріктері оны жаулап алды, бұл Османның қазіргі Грекия материгі болып табылатын аймақты жаулап алғаннан кейін бір жыл өткен соң болды. Келесі төрт ғасыр ішінде Кіші Азияда тұрып жатқан гректер түркі мәдениетінің үстемдігі астында біртіндеп азшылыққа айналды.
Грек-түрік соғысы
Осман империясы 1918 жылғы 30 қазанда жеңіліске ұшырағаннан кейін, ол жеңімпаз Антанта елдерінің заңды бақылауына көшті. Алайда, олар геноцид жасағандарды әділетке тартуға қол жеткізе алмады, бірақ 1919-1920 жылдардағы түрік әскери трибуналдарында бірқатар жетекші Османдық шенеуніктер гректер мен армяндарға қарсы жаппай қырғынды ұйымдастырды деген айып тағылды. Осылайша, Мұстафа Кемалдың (кейін Ататүрік) ұлттық қозғалысының желеуімен кісі өлтірулер, жаппай қырғындар және жер аударулар 1919 жылдың мамырынан бастап түріктердің Смирнаны қайтарып алуына және 1922 жылдың қыркүйегінде Смирнаның Ұлы өртіне дейін жалғасты. Рудольф Раммель өртте 100 000 грек пен армян қаза болғанын, олар өрттен және одан кейінгі қырғындардан көз жұмғанын бағалады. Норман М. Наймарк Смирнадағы Ұлы өрттен зардап шеккендердің саны 10 000 мен 15 000 аралығында екенін айтады. Өрттен кейін 150 000-ден 200 000-ға дейін гректер жер аударылды, ал шамамен 30 000 еңбекке жарамды грек және армян ерлері Кіші Азияның ішкі аймақтарына жер аударылды, олардың көпшілігі жолда өлтірілді немесе қатыгез жағдайда қайтыс болды. Британдық Сыртқы істер министрлігінің өкілі Джордж В. Рендел грек-түрік соғысы кезінде гректерге жасалған жаппай қырғындар мен жер аударулар туралы мәлімдеді. Рудольф Раммельдің бағалауынша, 1919 мен 1922 жылдар аралығында 213 000-нан 368 000-ға дейін Анатолия гректері қаза тапты.
Қазіргі заманғы есептер
Неміс және австро-венгрлік дипломаттар, сондай-ақ британдық дипломат Джордж В. Ренделдің «Түрік қырғындары мен қуғын-сүргіндері» тақырыбындағы 1922 жылғы меморандумы Кіші Азиядағы гректерге қарсы жүйелі қырғын мен этникалық тазалау туралы куәліктер ұсынды. Цитаталар түрлі дипломаттарға жатқызылды, оның ішінде неміс елшілері Ханс Фрайхерр фон Вангенхайм мен Рихард фон Кюльманн, Самсундағы неміс вице-консулы Кучхофф, Австрия елшісі Паллавичини және Самсун консулы Эрнст фон Квиатковски, сондай-ақ Аңгорадағы итальяндық ресми емес агент Синьор Туоззи. Басқа цитаталар дін қызметкерлері мен белсенділерден алынған, соның ішінде неміс миссионері Йоханнес Лепсиус және Жақын Шығыс көмегінің (Near East Relief) өкілі Стэнли Хопкинс. Германия мен Австрия-Мажарстан Бірінші дүниежүзілік соғыста Осман империясымен одақтас болды. Есептерде грек ауылдарының жүйелі түрде қырғынға ұшырағаны, зорланғаны және өртелгені сипатталады. Бұл әрекеттер Осман үкіметінің ресми тұлғаларына, оның ішінде Осман премьер-министрі Махмуд Севкет-паша, Рафет-бей, Талат-паша және Энвер-пашаға байланыстырылады. Австралия баспасөзінде де оқиғалар жайлы хабарлар жарияланды. 1913 жылдан 1916 жылға дейін Осман империясындағы АҚШ елшісі болған Генри Моргентау «түрік үкіметін» «адамдарды қорқыту, қатыгездікпен азаптау, әйелдерді гаремдерге бағындыру, жазықсыз қыздарды жегідеу, олардың көптегенін 80 центтен сату, жүздеген мыңдаған адамдарды өлтіру, тағы жүздеген мыңдаған адамдарды елден қуғынға шығарып, шөлде аштыққа ұшырату, жүздеген ауылдар мен көптеген қалаларды қирату» деп айыптады, бұл «Түркиядағы армян, грек және сириялық христиандарды жою жоспарының» «саналы түрде орындалуының» бір бөлігі екенін мәлімдеді. Алайда, Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін 100 000 грек грек аралдарына немесе ішкі аймаққа жер аударылды. Моргентаудың айтуынша, «көбінесе бұл нағыз жер аудару болды; яғни грек тұрғындары жаңа жерлерге көшірілді және кең ауқымды қырғынға ұшырамады. Бұл, әлдебір себеппен, өркениетті әлемнің осы жер аударуларға наразылық білдірмеуіне себеп болды». АҚШ консулы Джордж Хортон, еңбектері ғалымдар тарапынан антитүрік деп сынға ұшыраған, «Түрік пропагандашылары таратып жүрген ең ақылды мәлімдемелердің бірі – қырғынға ұшыраған христиандар оларды өлтіргендердей жаман болды, бұл «50–50» еді» деді. Ол бұл мәселе бойынша: «Егер гректер Понтта және Смирнадағы қырғыннан кейін Грекиядағы барлық түріктерді қырғынға ұшыратса, онда көрсеткіш 50–50-ге жуық болар еді» деп түсіндірді. Көзімен көрген куәгер ретінде ол гректерді «Грекияда тұратын мыңдаған түріктерге жасаған қарым-қатынасы үшін» мақтап, оның пікірінше, бұл «сол ел тарихындағы ең шабыттандыратын және әдемі тараулардың бірі» болды. Тіпті АҚШ адмиралы Артур Л. Бристоль, шетелдік журналистерге гректердің қуғын-сүргіні туралы жарияламауға кеңес берген, өзінің сөйлесулерінде және хаттарында армян және гректердің қиын жағдайларын айтты. Ол тіпті Самсундан гректердің жер аударылуын тоқтатуға тырысты.
Шығындар
Стефан Игригтің айтуынша, Кемальдың "үлгісі" Веймар Германиясындағы нацистік қозғалыста және Үшінші рейхте Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанға дейін қолданыста болды. Адольф Гитлер өзін Кемальдың "оқушысы" деп жариялаған, оны "қараңғыдағы жұлдызым" деп атаған, ал оның Ұлттық-социалистік идеологияның қалыптасуына қосқан үлесі нацистік әдебиетте айқын байқалады. Кемал мен оның 1923 жылғы жаңа Түркиясы нацизм үшін "үлгілі фюрердің" және "жақсы ұлттық амалдардың" архетипі болды. Үшінші рейхтің бұқаралық ақпарат құралдары "түрік үлгісін" ерекше атап көрсетті және ұлттық тазалау мен геноцидтің "артықшылықтарын" үнемі мадақтады. Гитлер Кемалды германдық текті деп есептеген. Гитлердің Ұлттық-социалистік партиясы бастапқы қадамдарынан бастап түрік мемлекетінің әдістерін шабыт көзі ретінде пайдаланды. 1921 жылғы ақпан нөміріндегі нацистік ресми газет "Völkischer Beobachter" ("Халықтық бақылаушы") "Рольдік үлгі" атты мақаласында: "Герман халқы бір күні түрік әдістеріне жүгінуден басқа амал қалмайды" деп құлшынып жазды. 1925 жылғы нацистік басылым жаңа түрік мемлекетін "грек элементін теңізге тастаған" "тазалау" саясаты үшін мақтады. Үшінші рейхтің көптеген жазушылары екі еселік геноцидтің (гректерге және армяндарға қарсы) жаңа Түркияның сәтті болуының алғы шарты екенін айтты, ал НСДАП: "Анатолиядағы грек және армян тайпаларын жою арқылы ғана түрік ұлттық мемлекетінің құрылуы және біртұтас мемлекет аясында кемшіліксіз түрік қоғамын құру мүмкін болды" деп мәлімдеді.
Ескерткіштер
Грекияның барлық айманында, сондай-ақ Австралия, Канада, Германия, Швеция және АҚШ сияқты бірнеше елде Осман гректерінің ауыр хал-ахуалын еске алуға арналған ескерткіштер тұрғызылды.
Екіншілік көздер
. Наймарк, Норман М. (2001). Ұлттық араздық оттары: ХХ ғасырдағы Еуропадағы этникалық тазалау, Кембридж және Лондон: Гарвард университеті баспасы. .