Түркиядағы Заз ауылының тарихы мен трагедиясы

Кіріспе

Түркияның Мардин провинциясындағы ауыл.

Ауылда Мор Димет шіркеуі және Морт Шмуни шіркеуі орналасқан. Сонымен қатар, Мор Габриэль шіркеуінің қираған қалдықтары да бар. Ауылды ассириялықтар мен Елік тайпасының күрдтері мекендейді, 2021 жылы ауылдың халқы 32 адамды құрады.

Тарих

Заз – Зазабуха елді мекені, онда ассириялық патша Ашурнасирпал II Найриге қарсы жорықта лагерь құрып, 879 жылы Хабхиден салық алған. Мор Димет шіркеуінің солтүстік жағындағы аркалар осы жерде христиандыққа дейінгі құрылыстар болғандығын көрсетеді. Мор Димет шіркеуі 932 жылы салынған, сол жылдан бері жерлеу жазуы сақталған. 16 ғасырдың басында ауылда жазылған Сирия тіліндегі диптихтердің («Өмір кітабы») көшірмесі 1909 жылы табылған, бірақ ассириялық геноциді кезінде жоғалған. 1915 жылы Зазда 2000 ассириялық, 200 отбасы тұрған, барлығы Сирия православие шіркеуінің жатты. Бірінші дүниежүзілік соғыстағы ассириялық геноциді кезінде 1915 жылдың тамызында күрдтер ауылға шабуыл жасады. Ауыл тұрғындары Мор Димет шіркеуі мен екі үлкен үйде паналады. Ауыл тұрғындарына ешқандай зиян келтірілмейтініне уәде берілген соң, 365/366 ассириялық ғимараттардан шықты, бірақ күрдтер оларды Заз бен Хештрек арасындағы Пербум төбесіне алып барып, өлтірді. Пербумдағы қырғыннан аман қалған біреу Зазға оралып, ауыл тұрғындарына ескертті, олар бір ай бойы қарсы тұрды. Кейбір аман қалғандар Айн Вардоға қашты. Османдық шенеунігі ауылға келіп, тұрғындарына қауіпсіздікке кепілдік берді, бірақ көрші ауылдардан күрдтерге жастарды беріп, қалған ассириялықтарды екі топқа бөлді. Бір тобы Керборанға, екіншісі Мидиатқа жіберілді. Олар сол жерлерде өлтірілген ассириялықтардың мәйіттерін жинап, көміп, сондай-ақ жануарлардың нәжісін тасуға мәжбүр болды. Аштықтан немесе шөлден өлмегендер мәйіттерді жерлегеннен кейін өлтірілді. 1920 жылы геноцидтен аман қалған бірқатар ауыл тұрғындарына Хеверкан тайпасының ағасы Челеби көмектесті. 1924 жылы Мор Димет шіркеуіне портик салынды. 1990 жылдардың басында ауыл маңында күрд-түрік қақтығысының бөлігі ретінде жауынгерлік топтар, түрік әскері және Күрдстан жұмысшы партиясының (ПКК) жасақтары арасында шайқастар болды. 1992 жылдың 18 ақпанында жарымәскерилер мен олардың туыстары ауыл тұрғындарынан 20 миллион түрік лирасын талап етіп, ауыл басшысы Геврие Акиолды өлтірумен қорқытты. 1993 жылдың сәуір айында жарымәскерилерден өлім туралы қауіп алған ассириялық ауыл тұрғындары Мидиатқа қашуға мәжбүр болды. Олар жағдай жақсарады деген үмітте сол жерде қалды, бірақ жазда Зазға оралғанда тағы да өлім туралы қауіп алды. Төрт күрд отбасына қала беруге рұқсат берілді, ал ассириялықтар Еуропаға, әсіресе Германия мен Швецияға көшіп кетті. Мор Димет шіркеуі 1990 жылдардың соңында диаспорадағы ассириялықтармен қайта жаңартылды, ал 2001 жылы шіркеуде монах пен монахша қоныстанды. Көрші ауылдардан күрдтер ассириялықтардың үйлерін және жерлерін тартып алып, шіркеуге лақтырып, монах пен монахшаға ауызша және дене жағынан зорлық көрсеткені хабарланды.

Zaz is identified as the settlement of Zazabukha, where the Assyrian king Ashurnasirpal II made camp whilst on campaign against Nairi and received tribute from Khabkhi in 879 BC. Arches on the north side of the church of Mor Dimet suggest pre Christian buildings originally stood on the site. The church of Mor Dimet was constructed by 932, from which year a funerary inscription survives. A copy of the Syriac diptychs (, "Book of Life") written in the village in the early 16th century was found in 1909, but was lost in the Assyrian genocide. By 1915, Zaz was exclusively inhabited by 2000 Assyrians, with 200 families, all of whom were adherents of the Syriac Orthodox Church. Amidst the Assyrian genocide in the First World War, the village was attacked by Kurds in August 1915, and the villagers took refuge in the church of Mor Dimet and two large houses. After receiving assurances the villagers wouldn't be harmed, 365/366 Assyrians left the buildings, but were taken by the Kurds to a hill named Perbume between Zaz and Heştrek and slaughtered. A survivor of the massacre at Perbume returned to Zaz and warned the villagers, who subsequently held out for a month. Some survivors fled to Ayn Wardo. An Ottoman official arrived at the village and assured the villagers of their safety, only to separate the young, who were given to Kurds from neighbouring villages, and split the remaining Assyrians in two groups. One group was sent to Kerboran, and the other was sent to Midyat, where they were forced to collect and bury the corpses of Assyrians who had been killed in the streets of those places, as well as pick up animal faeces. Those who did not die of hunger or thirst were killed once the corpses were buried. Some villagers who had survived the genocide were helped to return to Zaz in 1920 by Çelebi, agha (chief) of the Heverkan clan. A portico was added to the church of Mor Dimet in 1924. In the early 1990s, there were skirmishes between paramilitaries, the Turkish military, and Kurdistan Workers' Party (PKK) militants near the village as part of the Kurdish–Turkish conflict. Paramilitaries and their relatives extorted 20 million Turkish lira from the villagers on 18 February 1992 on threat of killing the mukhtar Gevriye Akyol (village headman). The Assyrian villagers were forced to flee to Midyat in April 1993 upon receiving death threats from paramilitaries, and they remained there in the hope the situation would improve, but again received death threats on returning to Zaz in the summer. The four Kurdish families were allowed to remain, whereas the Assyrians emigrated to Europe, particularly Germany and Sweden. The church of Mor Dimet was restored in the late 1990s by Assyrians in the diaspora, and a monk and nun took up residence in the church in 2001. It was reported that Kurds from neighbouring villages had seized the Assyrians' houses and land, damaged the church by pouring sewage into it, and verbally and physically abused the monk and nun.