Кіріспе

Фридрих Вильгельм Фрайхерр фон Эрдманнсдорф (18 мамыр 1736 – 9 наурыз 1800) – неміс архитектор және архитектура теориясының маманы, Ағарту дәуіріндегі неміс неоклассицизмінің ең маңызды өкілдерінің бірі. Оның еңбегінде қазіргі Дессау-Вёрлиц бақтарындағы Вёрлиц сарайы бар, ол Еуропа құрлығындағы ең алғашқы палладиандық ғимараттардың бірі. Оның ең белгілі шәкірті – Карл Фридрих Шинкельдің ұстазы Фридрих Гилли.

Өмір

Эрдманнсдорф Дрезденде Саксония сарайының қызметкері, барон Эрнст Фердинанд фон Эрдманнсдорф пен оның әйелі Генриетта Маргарет, тумасы фон Хесслер отбасында дүниеге келді. 1750–1754 жылдары Лейпцигтегі Якоб Мовильон мен Дрезден рыцарь академиясында білім алғаннан кейін, 1754–1758 жылдары Эрдманнсдорф Виттенберг университетінде оқыды, онда ол 1758 жылы қызметке түскен принц Франц фон Анхальт-Дессаумен кездесті. Оның кейінгі даңқы Дессау резиденциясының жанындағы Вёрлиц саябағында принц үшін жасаған жұмыстарымен байланысты. 23 жасында Эрдманнсдорф масон болып, 1759 жылғы 23 тамызда «Минерва Үш пальмаға» (Minerva Zu Den Drei Palmen) ложасында қабылданды. Ағартушылықтың білім беру идеалдарына сәйкес, принц өзінің айналасындағы жерлерін ағылшын пейзаждық бағының стилінде біріктірілген «Бақшалық әлем» (Gartenreich) ретінде қайта ұйымдастыруды көздеді. Ландшафтыны әдемілеумен қатар, әртүрлі сәулет стиліндегі коттедждер, ежелгі храмдар, көпірлер мен ескерткіштер салынып, олардың бәріне қолжетімділік болды. Франц өзінің досы және сәулетшісі Эрдманнсдорфты аумақтың сәулеттік жоспарын жасауға шақырды. 1761–1775 жылдар аралығында Италия, Голландия, Англия, Франция және Швейцарияға бірнеше сапар шеккен Эрдманнсдорф Вёрлиц аумағының сәулеттік жоспары үшін идеялар жинады. Принцпен бірге жүріп, ол шотланд сәулетшілері Роберт пен Джеймс Адамның стилімен танысты (Адам стилі). Сонымен қатар, ол сәулетші Уильям Чемберске де әсерленді. Римде Эрдманнсдорф археолог Иоганн Йоахим Винкельманнмен және суретші Шарль Луи Клерисомен танысты, сондай-ақ шебер құрылысшы Джованни Баттиста Пиранези мен суретші Якоб Филипп Хакертпен байланыс орнатты. Англияның заманауи өнері мен мәдениеті Эрдманнсдорфқа, сондай-ақ принц Францқа ерекше әсер етті. Англиядағы Палладиандық сәулет, 16 ғасырдың Палладиан виллаларынан шабыттанған, Эрдманнсдорфтың кейінгі туындыларында көрініс тапты және оның жұмысына ежелгі Римнің сәулеті мен интерьер дизайнынан кейінгі ең күшті ықпал етті. Осы көркемдік аяда ол, мысалы, 1769–1773 жылдары принц Франц пен оның әйелі Бранденбургтың Люиза Шведт үшін салынған Вёрлиц сарайын жобалады. Эрдманнсдорф осы сәулет стилін ұнатса да, принц Францтың ұнатқан нео-готикалық стилінде де ғимараттар жасады. Ол Англияға жасаған сапарында алған әсерлерін Вёрлиц аумағындағы Готикалық үйді салуға пайдаланды. Анхальт-Дессауда болған кезінде Эрдманнсдорф 1781 жылы Вильгельмина фон Ахлимбке үйленді, олардың екі қызы болды. 1786 жылы Пруссия королі Фридрих Вильгельм II оның қызметін шақырып, Потсдамдағы Сансуси сарайындағы өзінің ізашары Ұлы Фридрихтің жатын бөлмесі мен кабинетін, сондай-ақ Берлиндегі қалалық сарайдың (Berliner Stadtschloss) бірнеше бөлмелерін қайта безендіруді тапсырды. Осылайша, Потсдам мен Берлин сарайларының алғашқы классикалық интерьері Эрдманнсдорфтың талаптары бойынша салынды. 1789 жылға дейін Берлинде және Потсдамда болған кезінде ол Берлиндегі «Сәндер және механика ғылымдарының корольдік академиясының» құрметті мүшесі болды. Осы жұмыстан басқа, ол Бранденбургте өнер, мәдениет және білім беру саласында кеңесші ретінде де белсенділік танытты. 1789–1790 жылдары Эрдманнсдорф тағы да Италияда болды. Римде ол суретшілер Анжелика Кауффман мен Якоб Филипп Хакертпен, сондай-ақ мүсіншілер Александр Триппель, Антонио Канова және Бартоломео Кавацеппимен танысты. 1791 жылы принц Францбен Ваймарға саяхат жасағаннан кейін ол Гота, Кассель және Карлсруэ сарайларын аралады. 1796 жылы ол 1795 жылы құрылған Дессаудағы Chalkographische Gesellschaft көркемдік басшылығын өз қолына алды, оның мақсаты – гравюра арқылы көркем туындыларды насихаттау болды. Осы уақытта ол Берлин сәулет мектебінде лекция оқыды, онда ол басқалармен бірге Фридрих Гиллиді оқытты. Эрдманнсдорф 64 жасында Дессауда қайтыс болды. Оның қабірі Дессаудағы Жаңа зиратта (Neuer Begräbnisplatz, қазіргі уақытта I тарихи зират деп аталады) орналасқан.