Кіріспе

Дерби Дилли – 1834 жылы Ирландия шіркеуін қайта ұйымдастыру мәселесіне байланысты Эдвард, Лорд Стэнлидің жетекшілігімен бас партиядан бөлініп шыққан наразы вигтер тобына берілген атау. Стэнли және тағы үш адам осы мәселе бойынша Лорд Грейдің кабинетінен кетіп қалды, бірақ вигтердің радикалды және ирландтық одақтастарын одан әрі реформалармен ынаяттандыруы мүмкін деген қауіп те болды. Топтың «Дерби Дилли» деген атауы Стэнлидің Дерби графының мұрагері екенін көрсетеді. Оларды «Стэнлишілер» деп те атады.

Құрылу

1830 жылы лорд Грей 1832 жылғы реформа туралы заңды қабылдап, Британ империясындағы құлдықты жою арқылы саяси жетістікке жеткен үкімет құрды. Алайда, бұл вигтер, каннингшілер, радикалдар, ирландиялық қайта жаратушылар және торилерден тұратын тұрақсыз коалиция болды. Ол 1832 жылы әлсіреген тори партиясына қарсы сайлаудағы үлкен жеңіске жетті, бірақ одан кейін фракциялық таластар тез басталды. Лорд Джон Рассел реформаны басқарудың басқа да салаларына таратуды қалаған, бірақ лорд Стэнли сияқты басқалары радикализмнің өсуінен және әсіресе Дэниел О’Коннелл басқаратын ирландиялық қайта жаратушылардың ықпалынан қорқып қалды. 1834 жылдың мамыр айындағы қысым күшейіп, Стэнли, Рипон графы, сэр Джеймс Грэм және Ричмонд герцогы Ирландия шіркеуінің құрылымы мен қаржысына қатысты ұсынылып жатқан өзгерістер мәселесі бойынша кабинеттен кетіп қалды. Өздерін «Жұмсақ вигтер» немесе жай ғана «Жұмсақтар» деп атауды ұнататын Стэнли және оның жақын серіктері, соның ішінде Грэм мен Фрэнсис Бердет бастапқыда Парламент палатасындағы үкіметтік орындықтарда қалды. Олар бастапқыда ресми емес түрде «Стэнлишілер» деп аталды, себебі олар 18 және 19 ғасырлардың басында британ саясатында таныс болған ескі үлгідегі парламенттік фракцияға ұқсады. Алайда, жақын арада бұл топ саяси қарсыластарынан жаңа атау алды, осы атаумен олар бүгінгі күнге дейін танымал: «Дерби Дилли». Бұл «Дерби Дилли» (немесе «Дилижанс» - жылдам саяхатқа арналған атпен жүретін көлік) деп аталатын көліктің түріне сілтеме жасады және Стэнлидің мұрагерлік отбасылық титулына – «Дерби графына» байланысты болды. Стэнлидің кабинеттен кеткен кезде «министрлік көлігін құлатты» деген сөзін еске түсіріп, ирланд ұлтшылдарының көшбасшысы Дэниел О’Коннелл бұл топты «Дерби Дилли» деп атады, бұл Джордж Кэннинг және басқалардың «Үшбұрыштардың махаббаты» атты өлеңінің жолдарына есімдерін қосып айтқан сөз болды. Бұл Эразм Дарвиннің (Чарльз Дарвиннің атасы) туындыларын пародизациялаған туынды еді және онда «Ашборннан тік төмен сырғып, Дерби дилли алты жолаушыны алып келеді» деген жолдар бар еді.

Орталық топтамасын құрудың болмауы

Стэнли атты басқаратын, жылдам жүретін дилижанс идеясы тез арада басқалар тарапынан қолдау тапты және бұл атау топқа жабысып қалды. Ол бұрыннан "дебаттағы Руперт ханзадасы" ретінде танымал болды, яғни ізбасарларын шабуылға бастай білетін, бірақ кейін жинап ала алмайтын адам еді. Осы себепті, "Дили" құрамына кірген депутаттардың нақты санын анықтау қиын болды. Олардың саны шамамен 70-ке дейін жеткен болуы мүмкін, бірақ олардың біртұтас саяси нанымдары мен ұстанымдары болған жоқ. Көптеген депутаттар әлі де Уигтерге қайтуды, Торилерге қосылуды немесе үшінші саяси күш құруды ойластырып, күмәнданып жүрді. Кейбір саяси байқаушылар "Дили" (немесе кем дегенде Стэнлимен жақын байланыста болғандар) ең көп дегенде жарты ондаған депутаттан тұратындығын болжады. Уигтерден алыстағанына қарамастан, Стэнли бұрынғы партия жетекшісі Эрл Греймен жақсы қарым-қатынаста болды. 1834 жылдың қараша айында, Мельбурн виконтінің отставкасынан кейін, сэр Роберт Пил Стэнлиді (қазір лорд Стэнли) және "Дили" тобының басқа өкілдерін өзінің азшылықтағы Тори үкіметіне қосылуға шақырды. Стэнли ұсыныстан бас тартты, бірақ Пилдің үкімет құру әрекетімен келісетінін көрсетті. 1834 жылдың желтоқсан айында Стэнли өзінің тобын Парламенттегі басқа партиялар мен фракциялардан ерекшелендіру үшін нақты идеялар жиынтығын анықтау қажеттігіне келді. Стэнлидің отбасының атамекені – Ливерпуль маңындағы Ноусли Холл есімімен аталатын "Ноусли кредісі" деп белгіленген Глазго университетіндегі сөйлесінде, ол студенттерге өзінің саяси көзқарастарын баяндады. Өзінің бекінген шіркеуді қатты қолдауын және "жарасымсыз реформаға" қарсы екенін айтқаннан кейін, Стэнли 1832 жылғы реформалық заңды кері қайтаруға немесе мүлдем реакциялық ішкі саясатты жүзеге асыруға болмайтынын мәлімдеді. "Машина жақсылыққа немесе жамандыққа қарай қозғалуы керек – оны тоқтату мүмкін емес; от сияқты, егер шебер қол дұрыс тұтандырса, тазартуы мүмкін, бірақ асығыс және ойсыз жылдамдатса, құлпыру мен тозаң оның сөзсіз салдары болады". Дегенмен, Пил Стэнлиден үш күн бұрын, 1834 жылдың 8 желтоқсанында осы мәселеге қатысты алдын ала мәлімдеме жасаған еді. Ол сайлау округіне жолдаған үндеуін жариялады, кейін "Тэмворт манифесті" деп аталды, ол Стэнлидің сөйлесіндегідей саяси және діни мәселелерді қамтыды. Қазіргі кезде консервативті партияның саяси идеологиясының бастауы ретінде танылатын бұл манифест, Пилдің партиясы қажет болған жағдайда "кемшіліктерді" түзету үшін реформаны қолдайтынын және бұрынғы ескі торизмнен өзгеше екенін көрсетті. Нәтижесінде, "Дерби Дилисі" өзінің "Ноусли кредісімен" және консервативтердің "Тэмворт манифестімен" көбінесе бірдей болды, кейбіреулер оларды "бір монетаның екі жағы" деп сипаттады.