Кіріспе

19 ғасырда Ұлыбританияда тағам және астық импортына салынған сауда шектеулері
Британдық-канадтық сауда заңы

Астық заңдары – 1815 және 1846 жылдар аралығында Ұлыбританияда импортталған тағам мен астыққа салынған тарифтер мен басқа да сауда шектеулері. Британ тіліндегі “corn” сөзі бидай, сұлы және арпаны қоса алғанда, барлық астық дақылдарын білдіреді. Бұл заңдар отандық өндірушілерге қолдау көрсету үшін астық бағасын жоғары ұстау мақсатымен қабылданды және британдық меркантилизмінің көрінісі болды. Астық заңдары арзан астық импортын тоқтатты, бастапқыда белгіленген бағадан төмен импорттауға тыйым салынды, ал кейіннен импортқа жоғары баж салынып, тіпті азық-түлік тапшылығы болған кезде де оны шетелден әкелу тым қымбатқа түсті. 1815 жылдың 10 наурызында Халықтар палатасы астық заңын қабылдады, 20 наурызда Лордтар палатасы мақұлдады және заң жобасы 1815 жылдың 23 наурызында корольдің бекітуін алды. Астық заңдары жер иелігімен байланысты пайда мен саяси билікті арттырды. Бұл заңдар британ халқының азық-түлік бағасын және тұрмыс құнын көтерді, сондай-ақ британдықтардың қолжетімді табысын азайтып, өндіріс сияқты басқа британдық экономикалық секторлардың дамуына кедергі келтірді. Заңдар ауылдық аймақтарға қарағанда саяси күші аз қалалық топтардың наразылығына себеп болды. 1845-1852 жылдардағы Ұлы аштықтың алғашқы екі жылы жаңа азық-түлік көздерін табу қажеттілігінен туындаған мәселені шешуге итермеледі. Премьер-министр, консерватор сэр Роберт Пил, 1846 жылы парламенттегі вигтердің қолдауымен, өз партиясының көпшілігінің қарсылығын жеңіп, заңды жойды. Экономикалық тарихшылар астық заңдарының жойылғанын Ұлыбританияда еркін саудаға жасалған шешуші қадам деп санайды. 2021 жылғы зерттеуге сәйкес, астық заңдарының жойылғаны Ұлыбританиядағы табысының төменгі 90 пайызына экономикалық пайда әкелді, ал табысының жоғарғы 10 пайызы үшін табыс жоғалды.

Шығу тегі

Өмірдің тірегі ретінде, сондай-ақ сауданың маңызды тауары болған жүгері және оның айналымы ұзақ жылдар бойы пікірталас пен үкіметтік реттеулердің нысаны болды. Тюдорлар жүгерімен спекуляцияға қарсы заңдар шығарды, ал Стюарттар импорт пен экспортты бақылауға алды. Импорт 1670 жылдан бері реттелді, ал 1689 жылы саудагерлерге сұлы, арпа және бидай (сол кезде бұршақ деп аталған, Англияға әкелінгенде салық салынатын) экспорттау үшін үлестемелер берілді. 1773 жылы «Жүгерінің импортын және экспортын реттеу туралы акт» (13 Geo. 3. c. 43) астықпен спекуляцияға қатысты Елизавета заманындағы бақылауды жойды, бірақ экспортты тоқтатты және бағасы тоқсанға 48 шиллингтен асса, импортқа рұқсат берді (осылайша өндірушілер мен тұтынушылардың мүдделерін теңгерді). Алайда, бұл мәселе 1790 жылдарға дейін қоғамдық пікірталыс нысаны болып қала берді (Эдмунд Берк сияқты тұлғалардың қатысуымен), ал 1773 жылғы Актіге 1791 және 1804 жылдары ауыл шаруашылығы өндірушілеріне қолайлы түзетулер енгізілді. 1813 жылы Парламент комитеті отандық жүгерінің бағасы 80 шиллингтен (8 бушель) немесе 2004 жылғы бағамен шамамен 1,102 фунт стерлингке тең тоналық бидайдан асып кеткенше, шетелдік жүгерінің импортын тоқтатуды ұсынды. Саяси экономист Томас Мальтус мұны әділ баға деп есептеді және Ұлыбританияның импорттық жүгеріге тәуелді болуы қауіпті болады деп санады, себебі төмен бағалар жұмысшылардың жалақысын төмендетіп, жер иелері мен фермерлердің сатып алу қабілетінің төмендеуіне байланысты өндірушілер де зиян көреді. Наполеон соғыстары аяқталғаннан кейін, 1815 жылы бейбітшілік орнады, жүгері бағасы төмендеді, ал Лорд Ливерпульдің тори үкіметі 1815 жылғы Жүгері заңын (ресми түрде «Жүгері импортын реттеу үшін қолданыстағы заңдарға түзетулер енгізу туралы акт» немесе 1815 жылғы Импорт туралы акт, 55 Geo. 3. c. 26) қабылдады, бұл нан бағасын жоғары ұстауға бағытталған шара болды. Бұл Лондон қаласындағы қатыгез көтерілістерге әкелді. 1816 жылы «Жазсыз жыл» (Индонезиядағы Тамбора тауының 1815 жылғы жарылысынан туындаған) егін өнімдерін күрт азайтып, ашаршылыққа себеп болды. Нашар егін жиналымынан туындаған өмір сүру деңгейінің төмендеуі және азық-түлік тапшылығы көтерілістерге әкелді. Бірақ отандық астық үшін 80 шиллингтік бағаның шегі соншалықты жоғары болды, 1815 және 1848 жылдар аралығында ол ешқашан осы деңгейге жетпеді. Девид Рикардо болса, Ұлыбритания өзінің капиталын және халқын салыстырмалы артықшылықтарын пайдалану үшін еркін сауданы жақтады.

Прелюдияны жою

1844 жылдың ақпан айында Ричмонд герцогы жүгері заңдарын қолдау мақсатында Орталық ауыл шаруашылығын қорғау қоғамын (CAPS, көбінесе "Анти-лига" деп аталады) құрды. 1844 жылы жағдай жақсарды, себебі егін жинамы мол болды. Бірақ 1845 жылдың соңында ахуал өзгерді, Ирландияда нашар егін жинамы мен Ұлы ашаршылық болды; Ұлыбританияда азық-түлік тапшылығы, ал Ирландияда ашаршылық орнады. Дегенмен, Ирландия өз ішкі қажеттіліктеріне қарамастан, Ұлыбританияға көп мөлшерде азық-түлік экспорттауын жалғастырды. Ирландиядағы мәселе азық-түліктің жетіспеушілігі емес, оның бағасы болды, ол кедейлерге қол жетімсіз еді. Пиль Кабинетте астыққа салынатын салықтарды Парламент жүгері заңдарын жойғанға дейін, Кеңес жарлығымен күштен шығару керек деп ұсынды. Оның әріптестері бұған қарсылық танытты. 1845 жылдың 22 қарашасында оппозиция жетекшісі лорд Джон Расселл Лондон қаласының сайлаушыларына жолдаған ашық хатында жүгері заңдарын дереу жоюды қолдайтынын мәлімдеді және үкіметтен ашаршылықты болдырмау үшін шұғыл шаралар қабылдауды талап етті. Расселлдің хаты Пильді және оның кабинетіндегі еркін сауда жақтастарының протекционист әріптестерінің қарсылығына қарамастан, заңды жою шараларын жеделдетуге итермеледі. 1845 жылдың 4 желтоқсанында "Таймс" газетінде үкімет 1846 жылдың қаңтарында Парламентті шақырып, жүгері заңдарын жою туралы шешім қабылдағаны жарияланды. Лорд Стэнли наразылық білдіріп, Кабинеттен кетті. Пильге өзінің партиясының көп бөлігінің заңды жоюды қолдамайтыны тез арада анық болды, сондықтан 11 желтоқсанда ол көңілі толмағандықтан премьер-министр лауазымынан кетті. Королева Расселлді үкімет құруға шақырды, бірақ Уигтер Палатада азшылық болғандықтан, ол қажетті қолдауды жинауға қиналды. Расселл Кобденге Сауда кеңесінің вице-президенті лауазымын ұсынды, бірақ ол бас тартты, үкіметтен тыс еркін сауданы жақтауды жөн көрді. Парламент шақырылғаннан кейін CAPS қарсылық науқанын бастады. Ауылдық округтерде CAPS жергілікті консервативтік бірлестіктерді іс жүзінде ығыстырды және көптеген аймақтарда тәуелсіз шаруалар ең күшті қарсылық көрсетті.

Жою

1845 және 1846 жылдары, Ирландиядағы Ұлы ашаршылықтың алғашқы екі жылы, азық-түлік қорлары күрт азайды. Премьер-министр Пил өзінің Консервативтік партиясының көпшілігінің қарсылығына қарамастан, оны жоюды ұсынды. Астық заңын жою лигасы заңның қабылдануында аз ғана рөл атқарды – ол үгіт-насихат арқылы жол ашты, бірақ енді жақтан қалып қойды. 1846 жылғы 27 қаңтарда Пил үкіметтің жоспарын жариялады. Ол жүгері заңдары үш жыл бойы кезең-кезеңімен төмендетіліп, 1 ақпанда 1849 жылы толығымен жойылатынын мәлімдеді, әр тоннасына 1 шиллинг баж салығы қалдырылды. Бенджамин Дизраэли және Лорд Джордж Бентинк парламенттік пікірталастарда күшін жоюдың басты қарсыластары болды, олардың пікірінше, күшін жою жер иелерінің әлеуметтік және саяси беделін әлсіретеді және коммерциялық мүдделерді күшейту арқылы Ұлыбританияның «жерлік конституциясын» құлатады. 15 мамырда Пилдің (1846 жылғы Импорт заңы) күшін жою туралы заң жобасы үшін үшінші оқылымда Парламент мүшелері 327 дауыспен 229-ға қарсы (98 көпшілік дауыспен) дауыс берді. 25 маусымда Веллингтон герцогы Лордтар палатасын оны мақұлдауға көндірді. Сол күні Пилдің Ирландиядағы қатаң шаралар заң жобасы «вигтер, радикалдар және тори протекционистерінің одағы» арқасында 292-ге қарсы 219 дауыспен жеңіліске ұшырады. Содан кейін Пил премьер-министр лауазымынан кетті. Ол отставкаға кету сөзінде күшін жоюдың табысына Кобденді жатқызды:

«Осы шараларды ұсынуға қатысты, мен ешкімді оған лайықты құрметтен айырмақшылық жасағым жоқ. Бірақ мен мынаны айта аламын: қарсы жақта отырған мырзалар да, мен де, менің айналамдағы мырзалар да – ешбіріміз бұл жетістікке толыққанды лайық емеспіз. Бұл партиялардың бірігуі, және үкіметтің ықпалымен бірге, шаралардың соңғы табысына әкелді. Бірақ, мырзалар, осы шаралардың табысымен байланысты болуы керек бір есім бар: ол Лондон округінен сайланған ақсүйек мырзаның есімі емес, менің есім де емес. Мырзалар, осы шаралардың табысымен байланысты болуы тиіс және болатын есім – таза және мүддесіз ниетпен әрекет етіп, олардың мүддесін талмай қорғаған, ақылға шақыру арқылы, әсерлі тілмен жеткізген, себебі ол тіл әсерсіз және теңсеусіз болды – осы шаралардың табысымен байланысты болуы тиіс және болатын есім Ричард Кобденнің есімі. Мен осы шаралардың табысын оған толық сеніммен жатқыза аламын. Нәтижесінде Консервативтік партия бөлінді және вигтер Расселді премьер-министр етіп үкімет құрды. Пилге адал консерваторлар «пилистер» деп аталды және олардың қатарында Абердин графы мен Уильям Эварт Гладстон болды. 1859 жылы пилистер вигтер мен радикалдармен бірігіп, Либералдық партияны құрды. Дизраэли 1868 жылы жалпы консервативтік көшбасшы болды, бірақ премьер-министр болған кезде ол протекционизмді қайта енгізуге тырыспады.

Көңіл көтеру

Ғалымдар Пилдің неге өзінің үкіметін бидай заңдарын жою үшін құрбандыққа салуға қатысты, көріне түсініксіз шешім қабылдағанының себебін анықтау үшін бірнеше түсіндірме ұсынды, бұл саясатқа ол ұзақ жылдар бойы қарсы болған еді. Люштиг (1995) оның әрекеттері халықтың наразылығының қаупі төнген кезде аристократиялық үкіметті және шектеулі сайлау құқығын сақтау туралы алаңдаушылығының аясында қарастырылғанда, логикалық болды деп санайды. Пил ең бастысы үкімет институттарын сақтаумен айналысты, ал реформаны радикалды немесе дүрбелеңді әрекеттердің алдын алу үшін қажетті шара ретінде қарастырды. Ол демократиялық агитацияға себеп болатын жағдайларды жақсарту арқылы демократияның кеңеюін тежеді. Сондай-ақ, ол жасалған жеңілдіктер британдық конституцияға ешқандай қауіп келтірмейтініне көз жеткізді. Дартмут колледжінің экономика тарихшысы Дуглас Ирвиннің сөзіне сәйкес, Пилдің протекционизмнен ауыл шаруашылығындағы еркін саудаға өтуіне экономикалық идеялар ықпал етті: "Пилдің бидай заңдарын жоюға қолдау білдіруіне мүдделердің ықпалы емес, экономикалық идеялар басты рөл атқарды".

Жоюдың әсері

1850 жылдан кейінгі екі онжылдық ішінде бидай бағасы орташа есеппен 52 шиллинг/квартал құрады. Льюэллин Вудвард жүгеріге салынатын жоғары баждың маңызы шамалы екенін айтты, себебі британдық ауыл шаруашылығы нашар өнімнен зардап шеккен кезде, осы жағдай шетелдік өнімдерге де қатысты, сондықтан бажсыз импортталған жүгерінің бағасы төмендемейтін еді. Дегенмен, британдық ауыл шаруашылығына қауіп 25 жылдан кейін туды, себебі арзан тасымалдау (желкенді де, бумен жүретін де), тез және тиімді теміржол және бу кемелерімен тасымалдау, сондай-ақ ауыл шаруашылығы машиналарын жаңғырту мүмкіндігі пайда болды. Солтүстік Американың далалық шаруашылықтары арзан астықты көп мөлшерде экспорттауға қол жеткізді, ал Ресей империясындағы шаруалар қарапайым әдістермен, бірақ арзан еңбек күшінің арқасында да осы мүмкіндікке ие болды. Бұған жауап ретінде бидай өсіретін барлық елдер тарифтерді көтеруді шешті, Ұлыбритания мен Бельгиядан басқа. 1877 жылы британдық бидайдың бағасы 56 шиллинг пен 9 пенс/кварталға жетті, ал 19 ғасырдың қалған бөлігінде бұл көрсеткіш 10 шиллингке жетпеді. 1878 жылы баға 46 шиллинг пен 5 пенске дейін төмендеді. 1886 жылы бидай бағасы квартал үшін 31 шиллингке дейін түсті. 1885 жылға қарай бидай өсіретін жерлердің көлемі миллион акрға (4000 км²) (28½%) азайды, ал арпа егістігі де айтарлықтай қысқарды. 1830 жылдары Ұлыбританияның импортталған астыққа тәуелділігі 2% болса, 1860 жылдары 24%, ал 1880 жылдары 45% (тек бидай үшін 1880 жылдары 65%) құрады. 1881 жылғы халық санауы бойынша 1871 жылдан бері ауыл шаруашылығындағы жұмысшылардың саны 92,250-ге азайды, ал қалалық жұмысшылардың саны 53,496-ға өсті. Олардың көпшілігі бұрынғы шаруалар еді, олар ауыл шаруашылығындағы жұмысшылардың жалақысы Еуропадағыдан жоғары болғанына қарамастан, жұмыс іздеп қалаға көшіп келді. Ауыл шаруашылығының ұлттық табысқа үлесі 1871 жылы шамамен 17% болса, 1911 жылы 7%-дан асты. Роберт Энсор осы жылдары британдық ауыл шаруашылығының құлдырауына куә болғанын жазды, "осы уақытқа дейін әлемді айқын түрде басқарып келген, [және] қалың дауылда қажетсіз жүк сияқты теңізге лақтырылған" себебі "жетпісінші жылдардың соңында американдық далалық бидайдың кенеттен және үстемдікпен басып кіруіне" байланысты. Бұрын Ұлыбританияда ауыл шаруашылығында басқа салаларға қарағанда көбірек адам жұмыс істеген, ал 1880 жылға дейін ол "бастықтың бір түрін сақтап қалды", оның технологиясы Еуропаның көптеген ауыл шаруашылығынан алда, оның ірі қара тұқымдары жоғары сапалы, оның өнімі ең ғылыми және оның өнімділігі ең жоғары болды, жоғары жалақысы ауыл шаруашылығы жұмысшыларының өмір сүру деңгейін салыстырмалы Еуропа елдерінен жоғарылатты. Алайда, 1877 жылдан кейін жалақы төмендеді және "фермерлер өздері қиын жағдайға түсті; банкроттықтар мен аукциондар бірінен кейін бірі болды; ауыл өзінің ең сыйлы тұлғаларын жоғалтты", ал жерді ең үлкен мақтанышпен және ар-ожданмен күзеткендер ең көп зардап шекті, өйткені өмір сүрудің жалғыз мүмкіндігі стандарттарды төмендетуде болды. "Елдің жастары мен еріктілері үшін ауылдан кету 20 жыл бойы жалғыз мүмкіндік болды", - деді Энсор. Ауыл шаруашылығының құлдырауы, әсіресе егістік жерлері бар аудандарда, ауыл шаруашылығының рентасының төмендеуіне әкелді. Нәтижесінде 1880 жылға дейін елдегі ең бай топ болып табылатын жер иелері осы лауазымнан босатылды. Олар экономикалық көшбасшылықтан айырылғаннан кейін, саяси көшбасшылықтан да айырылды. Сол кездегі премьер-министр Дизраэли бір кездері Астық заңдарын берік ұстаған және егер олар жойылса, ауыл шаруашылығының құлдырауы болжаныпты. Алайда, басқа еуропалық үкіметтерден айырмашылығы, оның үкіметі импортталған астыққа тарифтерді қайта жаңғыртпады. Жер иелері дәнді заңдарды қайта енгізу туралы шақыруларына қарамастан, Дизраэли мәселенің шешілгенін және қорғаудың мүмкін еместігін айтты. Энсор Англия мен континенттің айырмашылығы соңғысының әскери міндеттілігіне байланысты екенін айтты; ауыл ерлері солдат ретінде ең жақсы жарамды деп саналды. Бірақ әскерге шақырылатын әскері жоқ Ұлыбританияда бұл талапқа сай келмеді. Ол сондай-ақ Ұлыбритания өзінің болашағын "әлемнің шеберханасы" болып қалуға, яғни жетекші өндірістік ел болуға байланысты екенін айтты. Роберт Блейк Дизраэлидің қорғанысты қайта жаңғыртудан бас тартқанын айтты, өйткені қалалық жұмысшы сынып өнеркәсіптік депрессия мен жұмыссыздықтың өсуі кезінде арзан импортталған тамақтан ләззат алды. 1867 жылы Дизраэлидің сайлау құқығы берілген жұмысшы ерлердің дауысы жалпы сайлауда маңызды болды және ол оларды қарсыластыруды қаламады. Жерді жақсы иемденген фермерлер жақсы өнім алса, орташа білімі немесе маргиналды жерлері бар фермерлердің жағдайы қиын болды. Көптегендер қалаға көшіп кетті, ал бұрын-соңды болмаған көптеген адамдар эмиграцияға кетті. Көптеген эмигранттар төмен бағалардың салдарынан және өндірісті арттыруға немесе мал шаруашылығының күрделі проблемаларына бейімделуге қабілетсіз болған шағын капиталмен қамтамасыз етілген астық фермерлері болды. Ұлыбританиядағыдай жағдай Ирландияда да қалыптасты, онда астық өндірісі еңбекке көп талап қойды. Астық бағасының төмендеуі Ирландиядағы ауыл шаруашылығы еңбегіне деген сұранысты азайтты, сондай-ақ бақша, қақ және бидай өндірісін азайтты. Бұл өзгерістер эмиграцияның еңбек күшін азайтумен және жалақыны егістік шаруашылықтарының күшін сақтауға жеткіліксіз деңгейге дейін көтерумен бір уақытта болды. Ұлыбританияның импортталған тамаққа тәуелділігі соғыс кезінде ашаршылыққа ұшырауына қауіп тудырды. 1914 жылы Ұлыбритания бидайдың төрттен бес бөлігі мен еттің 40% үшін импортқа тәуелді болды. Бірінші дүниелік соғыс кезінде немістер U қайықтары арқылы Ұлыбританияға тамақ импорттау кемелерін батыру арқылы осы мүмкіндікті пайдалануға тырысты, бірақ олардың әрекеттері сәтсіз аяқталды. Екінші дүниелік соғыста Атлант шайқасында Германия Ұлыбританияны ашаршылыққа ұшыратып беруге тағы да тырысты, бірақ олардың тағы да сәттіліктері болмады.