1838-1857 жылдардағы британ жұмысшы табының қозғалысы: Чартизм

Кіріспе

Британдық жұмысшы қозғалысы (1838–1857)

Чартизм – Ұлыбританиядағы саяси реформаларға бағытталған жұмысшы қозғалысы. 1838 жылдан 1857 жылға дейін өркендеп, 1839, 1842 және 1848 жылдары ең күшті болды. Өзінің атын 1838 жылғы Халық хартиясынан алды. Бұл ұлттық наразылық қозғалысы Солтүстік Англия, Шығыс Мидлендс, Стаффордшир керамикасы, Қара ел және Оңтүстік Уэльс аңғарларында ерекше қолдау тапты. Аталған аймақтарда жұмыс істейтін адамдар көбінесе бір ғана өнеркәсіпке тәуелді болды және экономикалық жағдайдың күрт өзгеруіне ұшырады. Экономикасы әртараптанған Бристоль сияқты жерлерде чартизмнің ықпалы аз болды. Үкімет билігі бұл қозғалысқа қатысты қарсылық танытып, оны тоқтатты. Қозғалысқа қолдау миллиондаған жұмысшының қол қойған петициялары Төменгі палатаға ұсынылған кезде ең жоғары деңгейге жетті. Стратегия ретінде осы петициялар мен жаппай митингілерде көрсетілген қолдаудың ауқымын пайдаланып, саясаткерлерге еркектерге сайлау құқығын беру үшін қысым жасау көзделді. Осылайша, чартизм өз мақсаттарына жету үшін конституциялық әдістерге сүйенді, бірақ кейбіреулері, әсіресе Оңтүстік Уэльсте және Йоркширде, көтеріліс әрекеттеріне қатысты. Халық хартиясы саяси жүйені демократияландыру мақсатында алты реформаны талап етті:
Жиырма бір жасқа толып, ақыл-есі дұрыс және қылмыс үшін жазаланбаған әрбір ер адамға дауыс беру құқығы. Сайлаушының дауыс беру құқығын қорғау үшін құпия дауыс беру. Парламент мүшелеріне (депутаттарға) мүлік талабын жою, сайлау округтеріне өздері қалаған адамды сайлауға мүмкіндік беру. Парламент мүшелеріне жалақы төлеу, соның арқасында кәсіпкерлердің, жұмысшылардың және қарапайым өмір сүретін адамдардың өмірлік көрісіне кедерілмес, ел мүддесіне қызмет етуге мүмкіндік беру. Бірдей сайлау округтері, сайлаушылардың санына пропорционалды өкілдік құру, халық саны аз округтерге үлкендерге қарағанда артық салмақ беруге жол бермеу. Жыл сайынғы парламенттік сайлаулар, парақорлық пен қорқытуға қарсы тиімді тежеу құралы ретінде қызмет етуі, себебі жалпы еркек сайлау құқығы кезінде ешқандай қаражат сайлау округін сатып ала алмайды. Ақырында, чартизм тоқтап қалғаннан кейін, Ұлыбритания алғашқы бес реформаны қабылдады. Чартистер өзін саяси жемқорлыққа қарсы күресіп, индустриалды қоғамда демократияны орнатуға тырысқан қозғалыс деп есептеді, бірақ жалақыны төмендету және жұмыссыздық сияқты экономикалық себептермен радикалды саяси топтардан тыс қолдау тапты.

Chartism was a working class movement for political reform in the United Kingdom that erupted from 1838 to 1857 and was strongest in 1839, 1842 and 1848. It took its name from the People's Charter of 1838 and was a national protest movement, with particular strongholds of support in Northern England, the East Midlands, the Staffordshire Potteries, the Black Country and the South Wales Valleys, where working people depended on single industries and were subject to wild swings in economic activity. Chartism was less strong in places, such as Bristol, that had more diversified economies. The movement was fiercely opposed by government authorities, who finally suppressed it. Support for the movement was at its highest when petitions signed by millions of working people were presented to the House of Commons. The strategy employed was to use the scale of support which these petitions and the accompanying mass meetings demonstrated to put pressure on politicians to concede male suffrage. Chartism thus relied on constitutional methods to secure its aims, though some became involved in insurrectionary activities, notably in South Wales and in Yorkshire. The People's Charter called for six reforms to make the political system more democratic:
A vote for every man aged twenty one years and above, of sound mind, and not undergoing punishment for a crime. The secret ballot to protect the elector in the exercise of his vote. No property qualification for Members of Parliament (MPs), to allow the constituencies to return the man of their choice. Payment of Members, enabling tradesmen, working men, or other persons of modest means to leave or interrupt their livelihood to attend to the interests of the nation. Equal constituencies, securing the same amount of representation for the same number of electors, instead of allowing less populous constituencies to have as much or more weight than larger ones. Annual parliamentary elections, thus presenting the most effectual check to bribery and intimidation, since no purse could buy a constituency under a system of universal manhood suffrage in every twelve months. Eventually, after Chartism died out, Britain adopted the first five reforms. Chartists saw themselves fighting against political corruption and for democracy in an industrial society, but attracted support beyond the radical political groups for economic reasons, such as opposing wage cuts and unemployment.

Шығу тегі

1832 жылғы реформалық акті қабылдалғаннан кейін, ол мүлік иеленушілерден өзгелерге дауыс беру құқығын кеңейте алмады, сол себепті жұмысшы табының саяси лидерлері үлкен опасыздық жасалғанын мәлімдеп сөз сөйледі. Жұмысшы табының орта тап тарапынан опасыздыққа ұшырағаны туралы бұл сезім 1830-шы жылдардағы виг үкіметтерінің іс-әрекеттерімен күшейді. Атап айтқанда, 1834 жылы жаңа Кедейлер заңына түзетулер енгізіліп, жұмысшыларды сыртқы жәрдемнен айырып, кедейлерді отбасылары айырылған жұмыс үйлеріне тықты. Англияның солтүстігінде 1830-шы жылдардың соңында осы шараға қарсы үлкен қарсылық толқыны туды, бұл чартизмді жаппай қозғалысқа айналдырды. Жұмысшы еркектерге дауыс беру құқығы берілсе ғана жағдай өзгерер деп есептелді. Чартизмнің көрнекті тарихшысы Дороти Томпсон бұл қозғалысты «мыңдаған жұмысшы адамдар өздерінің мәселелерін елдің саяси ұйымдастырылуы арқылы шеше алатындай сезінген кез» деп сипаттайды, чартистерге оңтүстік-шығыста платформа ұсынып. Уэльстегі чартизмнің бастауы 1836 жылдың күзінде Кармартен жұмысшыларының қауымдастығының құрылуына байланысты.

Пресс

Ұлттық және жергілікті деңгейде хартистік баспасөз мерзімді басылымдар түрінде дамыды, олар қозғалыс үшін жаңалықтар, редакциялық мақалалар, поэзия және әсіресе 1848 жылы халықаралық оқиғалар туралы хабарлармен маңызды болды. Олар кең аудиторияға жетті. 1830 жылдары Генри Хетрингтон бас редакторлық еткен «Кедейлердің қорғаушысы» сыныптық ынтымақ, жалпы сайлау құқығы, мүлік және ұстамдылық мәселелерін қамтыды, сондай-ақ 1832 жылғы реформа актісін сынады. Газет зорлық пен зорлықсыздық арасындағы риториканы, яғни авторларының айтуынша, моральдық және физикалық күштің арасындағы айырмашылықты зерттеді. Оның орнына радикализмнің дауысы ретінде одан да белгілі газет – «Northern Star» және «Leeds General Advertiser» шықты. «Northern Star» 1837 мен 1852 жылдар аралығында жарық көрді, ал 1839 жылы 50 000 таралыммен Ұлыбританиядағы ең көп сатылатын провинциялық газет болды. Басқа хартистік газеттер сияқты, ол көбінесе кофеханаларда, жұмыс орындарында және ашық ауада оқылатын. Басқа хартистік мерзімді басылымдарға «Солтүстік азат етуші» (1837–40), «Англияның хартистік айналымы» (1841–43) және «Мидленд округтерінің жарық берушісі» (1841) кірді. Газеттер Халық хартиясының талаптарын, жергілікті жиналыстар туралы есептерді, білім беру және ұстамдылық туралы пікірлерді, сондай-ақ көптеген өлеңдерді жариялады. Олар сонымен қатар жергілікті тармақтар ұйымдастырған, әдетте пабтарда немесе олардың залдарында өткізілетін келешек жиналыстар туралы хабарламалар берді. «Northern Star» газетінде жарияланған лондондық хартистік жиналыстардың таралуын зерттеу, қозғалыстың метрополия бойынша біркелкі таралмағанын, бірақ батыс аймақта, хартистік тігіншілердің дүкендері орналасқан жерде, сондай-ақ шығыстағы Шордичте және жергілікті достастық қоғамдарын қолдаған пабтарға көп сүйенгенін көрсетті. Оқырмандар империализмді де айыптауды тапты – Бірінші опиум соғысы (1839–42) айыпталды – және еркін сауданың өркениеттік және бейбітшілік әсерлері туралы еркін саудагерлердің аргументтерін сынады.

1838 жылғы Халық Жарғысы

1837 жылы алты парламент мүшесі және алты жұмысшы, оның ішінде 1836 жылы құрылған Лондон жұмысшылары қауымдастығынан Уильям Ловетт, комитет құрды. 1838 жылы олар «Халық жарғысын» жариялады. Бұл жарғы қозғалыстың басты алты мақсатын баяндады. Осы мақсаттарға қол жеткізу жұмысшыларға заң шығару үдерісіне қатысуға мүмкіндік беретін еді: олар дауыс бере алатын болар еді, олардың дауысы құпия бюллетеньмен қорғалар еді, сондай-ақ мүлік талаптарын жою және парламент мүшелеріне жалақы төлеу енгізілуі нәтижесінде Халық палатасына сайлануға құқылы болар еді. Бұл талаптардың ешқайсысы жаңа емес, бірақ «Халық жарғысы» 19 ғасырдағы Ұлыбританияның ең әйгілі саяси манифестерінің біріне айналды.

Басталуы

1838 жылы чартизм Бирмингем, Глазго және Англияның солтүстігінде өткен ірі жиналыстармен басталды. 1838 жылдың 24 қыркүйегінде Салфорд қаласының жанындағы Керсал-Мурда үлкен халық жиналысы өтті, онда елінің түкпір-түкпірінен келген спикерлер сөз сөйледі. Ерлердің сайлау құқығын қолдай отырып, Джозеф Рейнер Стивенс чартизмді "пышақ-шанышқы, нан-ірімшік мәселесі" деп атады. Бұл сөздер чартизмнің басталуында экономикалық факторлардың маңыздылығын көрсетеді. Қозғалыс біріккен кезде жергілікті лидерлердің басымдықтары әртүрлі болғанымен, Хартия мен Жұлдыз көп ұзамай ұлттық, біртілді наразылық науқанын құрды. Белсенді Джон Бейтс еске алды: "Каунтидің барлық жерінде [радикалды] бірлестіктер болды, бірақ ынтымақтастық жетіспеді. Бірі дауыс беру құқығын, екіншісі ерлердің сайлау құқығын және т.б. талап етті. Радикалдардың мақсаттары мен әдістері біртілді болған жоқ, ештеңеге жете алмаймыз деген үміт аз еді. Алайда, жұмысшы табының шұғыл талаптарын нақты анықтаған Халық Хартиясы жасалғаннан кейін, біз өзімізді шынайы одаққа біріккендей сезіндік және Радикалдық Ассоциациямызды жергілікті чартистік орталықтарға айналдырдық". 1839 жылдың маусым айында 1,3 миллион жұмысшы қол қойған петиция Парламентке ұсынылды, бірақ депутаттар көпшілік дауыспен петиция берушілерді тыңдамауға шешім қабылдады. Конвенцияда жалпы ереуіл немесе "қасиетті ай" туралы әңгіме қозғалды. Йоркширдің Батыс Ридингінде және Оңтүстік Уэльсте ашу одан да күшейді, көтеріліске астыртын дайындық жасалғаны сөзсіз.

Ньюпорттың көтерілуі

Бірнеше рет зорлық-зомбылық орын алып, тұтқындаулар мен сот процестеріне әкеп соқты. Қозғалыстың жетекшілерінің бірі Джон Фрост, мемлекетке опасыздық жасағаны үшін сотталу кезінде, өзін қорғау барысында өзінің өнеркәсіптік Уэльс аймағын аралап, адамдарды заңды бұзбауға шақырғанын айтты, бірақ ол айтқан сөздер кейбіреулерге қаруға шақыру ретінде түсінілуі мүмкін еді. Лантрисанттан шыққан Уильям Прайс – негізгі чартист емес, ерекше тұлға – Фросты: «Менің қолымда қылыш, мойнымда арқан» деп сипаттады. Күдікті көтеріліс жоспарларын көрсететін хаттар сақталмағанына қарамастан, чартистер физикалық күш қолдануды ұйымдастыра бастағаны анық болды. Күздің басында Оңтүстік Уэльсте және Вест-Райдингте ер адамдар әскери дайындықтан өтіп, қаруланды. Жасырын ұяшықтар құрылып, Ллангинидрдегі чартистер үңгірлерінде құпия жиналыстар өткізілді, ал чартистер қаруланған кезде қару-жарақ жасалды. Жабық есіктердің артында және пабтардың артқы бөлмелерінде жаппай наразылық акциясын ұйымдастыру жоспарлары жасалды. 1839 жылдың 3-4 қарашасы түнде Фрост бірнеше мың адамды Оңтүстік Уэльс арқылы Монмутширдегі Ньюпорттағы Вестгейт қонақ үйіне бастап келді, онда қақтығыс болды. Фрост пен жергілікті басшылар қаланы басып алып, жалпыұлттық көтеріліс басталады деп күткен сияқты. Ньюпорт көтерілісінің нәтижесі чартизм үшін апатқа ұшырады. Қонақ үйді қарулы сарбаздар басып алды. Ұзақ болмаған, қатал және қанды шайқас болды. Екі тараптан да оқ атылды, бірақ көптеген замандастар ғимаратты ұстап тұрған сарбаздардың қару-жарағы айтарлықтай басым болғандығына келіседі. Чартистер дүркіреп, шатақтап кері шегінуге мәжбүр болды: жиырмадан астам адам қаза тапты, кем дегенде тағы елуі жараланды. Ньюпорттың жалпыұлттық көтерілістің сигналы болуы керек еді деген куәліктер бар, мысалы, Йоркширлік чартист Бен Уилсон айтқандай. Осы маңызды сәтсіздікке қарамастан, қозғалыс өте сергек қалды және 1842 жылдың соңына дейін солай болды. Чартистердің көпшілігі, Фейргус О'Коннордың басшылығымен, Фрост, Уильямс және Уильям Джонстың кешірілуі үшін өтініш беруге тырысқанда, Шеффилд пен Брэдфордтағы маңызды топтар жауап ретінде көтеріліс жоспарлады. Дороти Томпсонның айтуынша, «1842 жыл билікке қарсы ең көп күш жұмсалған жыл болды». Лидс Меркьюри оларды «Хартисттік көтеріліс» деп атады, бірақ күдік сонымен қатар Астық заңына қарсы лигаға да туды, оның мүшелері арасындағы өндірушілер тәртіпсіздіктерді қоздыру үшін зауыттарды әдейі жапты. Сол кезде бұл даулар жиынтығы «Plug Plot» деп аталды, себебі көптеген жағдайларда наразылық білдірушілер бу машиналарының жұмысын тоқтату үшін бу қазандықтарынан пробкаларды алып тастады. 20 ғасырда жазған тарихшылар арасында «Жалпы ереуіл» термині жиі қолданылды. Кейбір заманауи тарихшылар «ереуіл толқыны» деген сипаттаманы артық көреді. Марксистік тұрғысынан қарағанда, ереуілдер жоғары деңгейде ұйымдастырылған және күрделі саяси мақсаттарға бағытталған. Қақтығыстар тамыздың басында Стаффордширдегі керамикалық өнеркәсіпте басталып, солтүстікке қарай Чешир мен Ланкаширге дейін тарады, онда Манчестерде Чартист ұлттық атқару комитеті 16-сы күні ереуілдерді қолдады. 13-сінен бастап Шотландия мен Батыс Йоркширде де ереуілдер тарала бастады. 1842 жылдың желтоқсан айында чартистер Бірмингемде Ұлттық толық сайлау құқығы одағымен бірлескен ұлттық делегаттар конференциясын өткізді. NCSU-мен арадағы шиеленіс тез арада пайда болды және олардың Астық заңына қарсы лигамен одақтасу және Халық жарғысын заңнамалық құқықтар жинағы ретінде қайта жазу туралы ұсыныстарына байланысты күрт өршиді. Екі жағдайда да О'Коннор өзінің басшылығына қауіп төндірді және келісімге келе алмағандықтан NCSU басшысы Джозеф Стердж бас тартып алды. 1843 жылдың мамыр айында Уильям Шарман Кроуфорд NCSU мақұлдаған заң жобасын «кішкентай және жалыққан» Парламентке ұсынды.

Several outbreaks of violence ensued, leading to arrests and trials. One of the leaders of the movement, John Frost, on trial for treason, claimed in his defence that he had toured his territory of industrial Wales urging people not to break the law, although he was himself guilty of using language that some might interpret as a call to arms. William Price of Llantrisant—more of a maverick than a mainstream Chartist—described Frost as putting "a sword in my hand and a rope around my neck". Unsurprisingly, there are no surviving letters outlining plans for insurrection, but Chartists had undoubtedly started organising physical force. By early autumn men were being drilled and armed in south Wales and the West Riding. Secret cells were set up, covert meetings were held in the Chartist Caves at Llangynidr and weapons were manufactured as the Chartists armed themselves. Behind closed doors and in pub back rooms, plans were drawn up for a mass protest. On the night of 3–4 November 1839 Frost led several thousand marchers through South Wales to the Westgate Hotel, Newport, Monmouthshire, where there was a confrontation. It seems that Frost and other local leaders were expecting to seize the town and trigger a national uprising. The result of the Newport Rising was a disaster for Chartism. The hotel was occupied by armed soldiers. A brief, violent, and bloody battle ensued. Shots were fired by both sides, although most contemporaries agree that the soldiers holding the building had vastly superior firepower. The Chartists were forced to retreat in disarray: more than twenty were killed, at least another fifty wounded. Testimonies exist from contemporaries, such as the Yorkshire Chartist Ben Wilson, that Newport was to have been the signal for a national uprising. Despite this significant setback the movement remained remarkably buoyant and remained so until late 1842. While the majority of Chartists, under the leadership of Feargus O'Connor, concentrated on petitioning for Frost, Williams and William Jones to be pardoned, significant minorities in Sheffield and Bradford planned their risings in response.]] According to Dorothy Thompson, "1842 was the year in which more energy was hurled against the authorities than in any other of the 19th century". The Leeds Mercury headlined them "The Chartist Insurrection", but suspicion also hung over the Anti Corn Law League that manufacturers among its members deliberately closed mills to stir up unrest. At the time, these disputes were collectively known as the Plug Plot as, in many cases, protesters removed the plugs from steam boilers powering industry to prevent their use. Amongst historians writing in the 20th century, the term General Strike was increasingly used. Some modern historians prefer the description "strike wave". offers a Marxist interpretation, showing the strikes as highly organized with sophisticated political intentions. The unrest began in the Potteries of Staffordshire in early August, spreading north to Cheshire and Lancashire, where at Manchester a meeting of the Chartist national executive endorsed the strikes on the 16th. The strikes had begun spreading in Scotland and West Yorkshire from the 13th. In December 1842 the Chartists held a joint national delegate conference with the National Complete Suffrage Union in Birmingham. Tensions with the NCSU soon surfaced and came to a head over their proposals both for a union with the Anti Corn Law League, which was also broadly middle class, and for rewriting the People's Charter as a legislative Bill of Rights. In both, O'Connor perceived a threat to his leadership, and unable to find agreement the NCSU leader Joseph Sturge withdrew. In May 1843 William Sharman Crawford introduced the NCSU approved bill to "a small and bored" House of Commons.

1840-шы жылдардың ортасы

Бұл екінші тұтқындауға қарамастан, чартистер қозғалысы жалғасты. 1843 жылдан бастап О'Коннор жердің жұмысшылардың проблемаларын шешуге көмектесетінін ұсынды. Бұл идея "Chartist Co-operative Land Company" компаниясына, кейін "National Land Company" деп аталғанға айналды. Жұмысшылар компания акцияларын сатып алатын, ал компания осы қаражатты 2, 3 және 4 акр (0.8, 1.2 және 1.6 гектар) жер телімдеріне бөлінетін иеліктерді сатып алуға жұмсайтын. 1844 және 1848 жылдар аралығында бес иелік сатып алынып, бөлініп, құрылысы салынып, содан кейін лотерея арқылы таңдалған сәтті акционерлерге берілді. 1848 жылы Парламент схеманың қаржылық тұрақтылығын зерттеу үшін арнайы комиссия құрды және оны жабуға бұйрық берді. Чартисттік жер компаниясы салған коттедждер бүгінге дейін Оксфордшир, Ворчестершир, Глостершир және Лондон шеткерлерінде тұр. Уорчестерширдегі Додфордтағы "Rosedene" чартист коттеджі Ұлттық трастқа тиесілі және келушілерге алдын ала келісім бойынша ашық. Сондай-ақ, чартизмді қолдайтын кандидаттар көптеген жалпы сайлауларда қатысты. 1841 және 1847 жылғы сайлауларда О'Коннор Ноттингемнен сайланған кезде бірлескен науқандар ұйымдастырылды. О'Коннор чартистердің парламент депутаты болып сайланған жалғыз адамы болды, бұл қозғалыстың маңызды жеңісі еді. Көбінесе чартист кандидаттары сайлаудың бірінші кезеңі болған ашық жиналыстарда, халық алдындағы сотта (hustings) қатысты. Олар көбінесе халық алдындағы сотта қолдау көрсету арқылы жеңіске жетіп, бірақ сайлау жүйесінің демократиялық еместігін көрсету үшін сайлаудан бас тартатын. Харни 1847 жылы Девон штатының Тивертон қаласында Лорд Палмерстонға қарсы өткен кең таралған дау-дамайда осылай істеді. Чартистердің парламенттік сайлаудағы соңғы қарсылығы 1859 жылы Рипон қаласында болды. Жарияланған шеруді күтіп, Парламент Карл II заманындағы 10 адамнан артық өтініш беруге тыйым салатын заңды қайта жаңғыртты. 7 сәуірде жаңа заң қабылданды, ол "патшаға қарсы соғыс жасауды ұсыну" немесе "осы мақсатта" ашық сөйлеу немесе жазу, сондай-ақ Ұлыбритания мен Ирландияда Парламенттің екі палатасын "қорқыту" қылмыстық қылық деп жарияланды және өлім жазасымен немесе жер аударумен жазаланды. Билік чартистердің бейбіт демонстрация жоспарлап отырғанын білген, бірақ бұған қарсы күш көрсету үшін кең ауқымды күштерді көрсетуді қалағандықтан, полиция күшін күшейту үшін 100 000 арнайы констебль жұмыға алынды. О'Коннор билікке қарсы тұрудың мүмкін емес екенін түсініп, петицияны Парламентке ұсыну жоспарланған шеруді тоқтатты. Жиналыс бейбіт өтті және оқиғасыз аяқталды, содан кейін көптеген қол қойылған петиция үш таксиде шағын топтағы чартист көшбасшыларымен бірге Парламентке жіберілді. Парламенттің қабылдаған репрессивтік шаралары күш қолдануға бейімділікті күшейтті. Маусым айында Батыс Райдингте кеңінен жаттығулар мен қарулану жүргізілді, ал Лондонда қастандықтар жасалды. Йоркширдегі Бинглиде Исаак Икергилл басқарған "физикалық күш" чартистер тобы жергілікті сотта үлкен жанжалға қатысты және кейіннен екі отандасын полициядан құтқарғаны үшін сотталды. Лондондық еңбек белсендісі және Кеннингтон ортақ митингін ұйымдастырушылардың бірі Уильям Куффей "патшаға қарсы соғыс жасауға сүю" айыбымен айыпталып, Австралияға жер аударылды.

Despite this second set of arrests, Chartist activity continued. Beginning in 1843, O'Connor suggested that the land contained the solution to workers' problems. This idea evolved into the Chartist Co operative Land Company, later called the National Land Company. Workers would buy shares in the company, and the company would use those funds to purchase estates that would be subdivided into 2, 3, and 4 acres (0.8, 1.2, and 1.6 hectare) lots. Between 1844 and 1848, five estates were purchased, subdivided, and built on, and then settled by lucky shareholders, who were chosen by lot. In 1848 a Select Committee was appointed by Parliament to investigate the financial viability of the scheme, and it was ordered that it be shut down. Cottages built by the Chartist Land Company are still standing and inhabited today in Oxfordshire, Worcestershire, Gloucestershire and on the outskirts of London. Rosedene, a Chartist cottage in Dodford, Worcestershire, is owned and maintained by the National Trust, and is open to visitors by appointment. Candidates embracing Chartism also stood on numerous occasions in general elections. There were concerted campaigns in the election of 1841 and election of 1847, when O'Connor was elected for Nottingham. O'Connor became the only Chartist to be elected an MP; it was a remarkable victory for the movement. More commonly, Chartist candidates participated in the open meetings, called hustings, that were the first stage of an election. They frequently won the show of hands at the hustings, but then withdrew from the poll to expose the deeply undemocratic nature of the electoral system. This is what Harney did in a widely reported challenge against Lord Palmerston in Tiverton, Devon, in 1847. The last Chartist challenge at a parliamentary poll took place at Ripon in 1859. In anticipation of the announced march, Parliament revived a statute dating to the time of Charles II that forbade more than 10 persons from presenting a petition in person. That was followed on April 7 by new legislation making certain seditious acts "proposing to make war against the Queen, or seeking to intimidate or overawe both Houses of Parliament" or openly speaking or writing "to that effect" felonies in Great Britain and Ireland, punishable by death or transportation. The authorities knew that the Chartists were planning a peaceful demonstration, but still wanted a large scale display of force to counter the challenge, so 100,000 special constables were recruited to bolster the police force. O'Connor, seeing that any form of resistance to authorities would be impossible, cancelled the planned procession to Parliament to present the petition. The meeting was peaceful and finished without incident, after which the petition with its many signatures was sent to Parliament in three cabs accompanied by a small group of Chartist leaders. Parliament's repressive measures strengthened an already present impulse to violent resistance. In June there was widespread drilling and arming in the West Riding and the devising of plots in London. In Bingley, Yorkshire, a group of "physical force" Chartists led by Isaac Ickeringill were involved in a huge fracas at the local magistrates' court and later were prosecuted for rescuing two of their compatriots from the police. William Cuffay, a London labour activist and one of the organisers of the Kennington Common rally, was convicted of "conspiring to levy war" against the Queen and transported to Australia.

1848 жылдан кейінгі құлдырау

1848 жылдан кейін ұйымдасқан чартизм қозғалысы тез құлдырады. 1850 жылдары чартизмді қолдаушылардың тобын Қара Жер сияқты аймақтарда кездестіруге болады, бірақ 1858 жылы өткен соңғы Ұлттық конвенцияға тек бірнеше делегат қатысты. Роберт Джордж Гаммедж, чартизмнің ардагері және кейіннен осы қозғалыстың тарихшысы, чартизмнің құлдырауын О'Коннордың өзімшілдігі мен мақтандығына байланыстырды, бірақ соңғы тарихшылар (әсіресе Дороти Томпсон) бұл процесті бір адамның тұлғасына толықтай жатқызуға тым күрделі деп санайды. Эрнест Чарльз Джонс және Джордж Джулиан Харни Ұлттық Хартия қауымдастығының құлдырау кезеңінде жетекші рөл атқарды және қозғалысқа социалистік бағыт беруге көмектесті. Джонс пен Харни Карл Маркс пен Фридрих Энгельспен жеке таныс болды. Маркс пен Энгельс өздерінің хаттары мен мақалаларында чартизм қозғалысы және Джонстың еңбегі туралы пікір білдірді. Кеннингтон қаласындағы Брэндон эстатесінде Тони Холлауэй салған үлкен қабырға суреті орналасқан, бұл суретті Лондон округтік кеңесінің Эдвард Холламби 1960 жылдардың басында 1848 жылғы 10 сәуірдегі чартистердің жиналысын еске алу үшін тапсырған.

Христиандық

Осы кезеңде Ұлыбританиядағы кейбір христиан шіркеулері «христианның саяси мәселелерге араласуы дұрыс емес» деген пікірде болды. Бұл көптеген христиан чартистеріне қайшы келді, олар үшін христиандық «барлық нәрседен жоғары, өмірдің барлық саласында іске асырылуы тиіс. Сонымен қатар, оны саяси ғылымнан бөліп қарастыру мүмкін емес еді». Осы идеяны ілгерілету үшін кейбір христиан чартистік шіркеулер құрылды, онда христиандық және радикалды саясат біріктіріліп, ажырамас деп есептелді. 1841 жылға қарай Шотландияда 20-дан астам чартистік шіркеу болды. Осы тақырыпта жарық көрген кітапшалар көптеген адамдардың назарына ілікті, нәтижесінде саяси уағызшылар беделді болды. Кітапша 64 беттік болып басылып, шамалы ақыға таратылды, бірақ қазіргі таңда бір данасы да сақталмаған. 2011 жылы Англияның солтүстігіндегі Тодморден кітапханасынан 16 әнұраннан тұратын, бұрын белгісіз және тізімделмеген кішкентай кітапша табылды. Бұл қазіргі уақытта бар болған жалғыз чартистік ән жинағы деп саналады. Диссидент христиандардың ықпалымен жазылған әндер әлеуметтік әділдік, «жамандық жасаушыларды жазалау» және чартистік кәсіпорындарға бата тілеу туралы, ал распен іліп өлтіру, көк және отбасы сияқты дәстүрлі тақырыптар туралы емес. Кейбір әндер бала еңбегінің пайдалануы мен құлдыққа қарсы шығады. Біреуі былай деп жариялайды: «Байлық және билік иелері, шегірткелердей, сенің сыйлықтарыңды жеп қояды». Екеуі де қозғалыстың шейіттерін құрметтейді. «Ұлы Құдай! Бұл патриоттың тағдыры ма?» әні 1843 жылы түрмеде қайтыс болған Шеффилд чартистерінің жетекшісі Сэмюэл Холберридің жерлеу рәсіміне арналған, ал тағы біреуі 1839 жылғы Ньюпорт көтерілісінен кейін Тасманияға жер аударылған Джон Фрост, Зефания Уильямс және Уильям Джонсқа арналған. Чартистер Англия шіркеуін мемлекеттік қаражатты теңсіз бөлуі үшін сынға алды, нәтижесінде кейбір епископтар мен жоғары лауазымды шенеуніктердің табысы басқа дін қызметкерлеріне қарағанда әлдеқайда жоғары болды. Осы жағдай кейбір чартистерді мемлекеттік қолдау көрсетілетін шіркеу идеясына күдікпен қарауға мәжбүр етті, осылайша олар шіркеу мен мемлекеттің толық ажыратылуын талап етті. және Жақып 5:1–6. Жауап ретінде, тағайындалған пасторлар рухани нәрселерге назар аудару қажеттігін, материалдық емес, және Римдіктерге 13:1–7 және 1 Петірге 2:13–17 сияқты өлеңдерді келтіре отырып, билікке мойынсұну және қарапайымдық туралы уағыздады. Томпсонның сөзіне сүйенсек, «Солтүстік жұлдызының» иесі Фейргус О'Коннор қозғалыстың «ең жақсы көрілетін адамы» болды: Чартистер үшін О'Коннор қозғалыстың мойындалған көшбасшысы болды. Әрине, басшылықта одан қабілетті адамдар да болды және жұмысшы табының қозғалысы қайда бару керектігін анық білетін адамдар да болды, бірақ олардың ешқайсысы О'Коннордың осы қозғалыстың өркендеген кезіндегі үлкен жиналыстардағы көпшіліктің сенімін және қолдауын жеңе алмайтын тартымдылығына ие болған жоқ. Оның бойы 183 см-ден асып, Парламенттегі ең биік адамдардың бірі болды, сонымен қатар он мыңдаған адамдарға арналған ашық ауадағы жиналыстарды оңай өткізе алатын даусы, әдемі сыртқы келбеті, жылдам ойлау қабілеті және қарсыластарын қорлау кезіндегі өткір тілі Коннорды бірінші сыныпты халыққа сүйікті оратордың барлық қасиеттерімен жарақтандырды. Чартизмнің алғашқы тарихшыларының көптегені Чартизмнің сәтсіздігіне О'Коннорды кем дегенде жартылай кінәлі деп есептеді. Ол өзімшіл және жанжалға бейім деп айыпталды. Алайда, соңғы жылдары оны қайта қарауға бейімділік байқалуда. Томпсонның пікірінше, Джордж Джулиан Харни: - чартизмді зерттеудің орталық тұлғасы ретінде ерекше жақсы фигура. Бес жыл (1845–50) бойы «Солтүстік жұлдызының» редакторы болды. Ол қозғалысқа ең алғашқы күндері кірген азаматтардың бірі болды, газеттерге салынатын мөр бажысына қарсы принципті және драматикалық күреске белсенді қатысып, 19 ғасырдың радикалды әрекеттерінің ең жарқын сәттерінің бірі болды және оның кең таралған ықпалының жылдарында да белсенді болды. Тристрам Ханттың айтуынша, Джордж Джулиан Харни, чартизмнің «қорқынышты баласы» қозғалыстың радикалды жағында берік тұрды, физикалық күш қолдануды жақтады және қоғамдық жиналыстарда бостандықтың қызыл бас киімін көрсету арқылы консервативті жолдастарын ашуландырудан ләззат алды. Түрмеде және одан тыс жерде, әріптес чартистермен үздіксіз қақтығысып, ақырында партиядан қуылған Робеспьерге құрмет көрсеткен Харни көтеріліс хартияның талаптарын орындаудың ең сенімді жолы екеніне сенімді болды.

During this period, some Christian churches in Britain held "that it was 'wrong for a Christian to meddle in political matters All of the denominations were particularly careful to disavow any political affiliation and he who was the least concerned with the 'affairs of this world' was considered the most saintly and worthy of emulation." This was at odds with many Christian Chartists for whom Christianity was "above all practical, something that must be carried into every walk of life. Furthermore, there was no possibility of divorcing it from political science." To further this idea, some Christian Chartist churches were formed where Christianity and radical politics were combined and considered inseparable. More than 20 Chartist churches existed in Scotland by 1841. Pamphlets made the point and vast audiences came to hear lectures on the same themes by the likes of J. R. Stephens, who was highly influential in the movement. Political preachers thus came into prominence. which was printed as a 64 page pamphlet and distributed for a nominal fee, although no known copy is thought to remain. In 2011, a previously unknown and uncatalogued smaller pamphlet of 16 hymns was discovered in Todmorden Library in the North of England. This is believed to be the only Chartist Hymnal in existence. Heavily influenced by dissenting Christians, the hymns are about social justice, "striking down evildoers", and blessing Chartist enterprises, rather than the conventional themes of crucifixion, heaven, and family. Some of the hymns protest the exploitation of child labour and slavery. One proclaims, "Men of wealth and men of power/ Like locusts all thy gifts devour". Two celebrate the martyrs of the movement. "Great God! Is this the Patriot's Doom?" was composed for the funeral of Samuel Holberry, the Sheffield Chartist leader, who died in prison in 1843, while another honours John Frost, Zephaniah Williams, and William Jones, the Chartist leaders transported to Tasmania in the aftermath of the Newport rising of 1839. The Chartists were especially critical of the Church of England for unequal distribution of the state funds it received, resulting in some bishops and higher dignitaries having grossly larger incomes than other clergymen. This state of affairs led some Chartists to question the very idea of a state sponsored church, leading them to call for absolute separation of church and state. and James 5:1–6. In response, the set upon ministers often preached the need to focus on things spiritual and not material, and of meekness and obedience to authority, citing such passages as Romans 13:1–7 and 1 Peter 2:13–17. According to Thompson, Feargus O'Connor the proprietor of the Northern Star was the "most well loved man" of the movement: For the Chartists O'Connor was the acknowledged leader of the movement. Abler men among the leadership there certainly were and men with a clearer sense of direction in which a working class movement should go, but none of them had the appeal which O'Connor had nor his ability to win the confidence and support of the great crowds who made up the Chartist meetings in their heyday. Over 6 ft (183 cm) tall—he was almost the tallest man in the House of Commons—and with a voice which could easily carry an open air meetings of tens of thousands, with a handsome appearance, a quick wit and a rich vein of scurrility when it came to abusing his opponents, Connor possessed all the qualities of the first rate popular orator. Many of the early historians of Chartism attributed the failure of Chartism at least in part to O'Connor. He was accused of egotism and of being quarrelsome. In recent years, however, there has been a trend to reassess him in a more favourable light. According to Thompson, George Julian Harney: is a particularly good figure to take as central to the study of Chartism. For five years (1845–50) he was the editor of the Northern Star. He was one of the few leading figures who entered the movement in its earliest days—coming in straight from an active part in the dramatic and principled fight against the stamp duties on newspapers which is one of the highlights of 19th century radical action—and remained active throughout the years of its mass influence. According to Tristram Hunt:George Julian Harney, Chartism's enfant terrible was firmly on the radical side of the movement, advocating the use of physical force and enjoying riling his conservative comrades by flaunting the red cap of liberty at public meetings. In and out of jail, endlessly feuding with fellow Chartists, and ultimately expelled from the party, the Robespierre admiring Harney remained convinced that insurrection was the surest route to achieve the demands of the charter.

Мұра

Малкольм Чейз чартизмді "жетілмеген қозғалыс емес, көптеген шағын жеңістермен сипатталатын қозғалыс" деп санайды. Бұдан әрі, соңында "чартизм құлап, бірақ чартистер құлаған жоқ".

Болашақтағы реформалар

Чартизм тікелей реформаларды тудырмады. Дегенмен, 1848 жылдан кейін, қозғалыс әлсіреген соң, оның талаптары енді қорқынышты көрінбеді және басқа реформаторлар оларды біртіндеп қабылдады. Орта таптың парламенттік радикалдары Ұлттық парламенттік және қаржылық реформалар қауымдастығы және Реформалық одақ сияқты ұйымдар арқылы сайлау құқығын кеңейтуді жалғастырды. 1850-ші жылдардың соңында белгілі Джон Брайт елде сайлау құқығы реформасы үшін үгіт жүргізді. Бірақ жұмысшы табының радикалдары жоғалып кеткен жоқ. Реформа лигасы 1860 жылдары еркектердің сайлау құқығы үшін күресті және қатарына бұрынғы чартистерді қосты. 1867 жылы Реформа заңы бойынша қалалық жұмысшылардың бір бөлігі сайлау құқығына ие болды, ал 1918 жылы толық еркектер сайлау құқығына қол жеткізілді. Халық хартиясының басқа да талаптары орындалды: 1872 жылы құпия дауыс беру енгізілді және 1911 жылы депутаттарға жалақы төлеу басталды. Жыл сайынғы сайлаулар – чартистердің орындалмаған жалғыз талабы болып қалады.

Саяси прогресске мүмкіндік беру

Саяси элиталар 1830 және 1840 жылдары чартистерді ұлттық тұрақтылыққа қауіпті қатер ретінде қабылдады. Манчестерде, чартистердің күшті орталығында, бұл қозғалыс азаматтық істерді басқарып келген ескі тори-англикан элитасының саяси билігін күйретуге әкелді. Бірақ Манчестер реформаторларының өзі де топтарға бөлінді. Чартизм сондай-ақ Ұлыбританияның Лейбористік партиясына жол ашқан қозғалыс ретінде қарастырылады.

Жұмысшы табының сенімін дамыту

Чартистік қозғалысқа қатысу кейбір жұмысшыларға өзіне сенімділік сыйлады: олар көпшілік алдында сөйлеуді, өлеңдері мен басқа да жазбаларын жариялауға жіберуді үйренді – қысқасы, жұмысшы халықтың сезімдерін еркін жеткізе білуге келді. Көптеген бұрынғы чартистер журналист, ақын, дін қызметкері және кеңесші болып жұмыс істеді.

Колониялар

Чартизм кейбір британдық колонияларда да маңызды рөл атқарды. Кейбір көшбасшылар Австралияға жер аударылып, онда өз нанымдарын таратуға мүмкіндік алды. 1854 жылы Австралияның Виктория штатындағы Балларат алтын кендеріндегі "Еврика" бекінісіндегі шахтерлер чартистік талаптарды көтерді. Еврика көтерілісін әскери күшпен басып алғаннан кейін екі жыл ішінде Виктория парламентіне алғашқы сайлаулар өтті, ол барлық ересек еркектерге сайлау құқығын және құпия дауыс беруді қамтамасыз етті. (Австралияда құпия дауыс берудің табысты қолданылуы 1870 жылдары Ұлыбритания мен Канадаға, ал кейіннен АҚШ-қа тарады.) Австралиядағы чартизмнің ықпалы 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында әйелдердің сайлау құқығы, салыстырмалы түрде қысқа үш жылдық парламенттік мерзімдер, басымдық дауыс беру (кезең-кезеңімен тоқтатылатын дауыс беру), міндетті дауыс беру және бір дауысты пропорционалдық сайлау жүйесі сияқты басқа реформаларға да әкелді. 1920 жылдан кейін Африка колонияларында жергілікті халықтың әл-ауқатын жақсартуға, білім беруді жетілдіруге, сөз бостандығына және саяси өкілдікті кеңейтуге шақыратын "колониялық чартизм" кейде пайда болды.

Тарихнама

Клейс, Грегори. "Британиялық радикализмдегі таптық саналы реформанизмнің жеңісі, 1790–1860" Тарихи журнал (1983) 26#4 б. 969–985 JSTOR-да.
Гриффин, Эмма. "Хартистердің қалыптасуы: Виктория дәуіріндегі Британиядағы халықтық саясат және жұмысшы класының автобиографиясы". Ағылшын тарихи шолуы 129.538 (2014): 578–605.
Хилтон, Бойд. Ақымақ, жаман және қауіпті халық па? : Англия 1783–1846 Оксфорд университетінің баспасы, 2008) 612–629, 681 б.
Ковалев, Юрий В. "Хартизм әдебиеті". Викториандық зерттеулер (1958): 117–138. Онлайн.
Саундерс, Роберт. "Жоғарыдан келген чартизм: британдық элиталар және чартизмді түсіндіру". Тарихи зерттеулер 81:213 (тамыз 2008): 463–484 (DOI).
Тейлор, Майлз. "Хартистерді қайта қарау: чартизм тарихында синтез іздеу". Historical Journal, (1996), 39#2 б. 479–495 JSTOR-да.

Негізгі дереккөздер

Финн, Джо, ред. Картистер мен харитизм (Ходдер және Стоутон, 1992), 124 б. Британиядағы чартистік қозғалыс, ред. Грегори Клейз (6 томдық, Пикеринг және Чатто, 2001)
Фрост, Томас, ред. (1880 ж.). Қырық жылдық естеліктер: әдеби және саяси, Самсон Лоу, Марстон, Сэрл және Ривингтон.
Мэтер, Фредерик С., ред. (1980). Хартизм және қоғам: құжаттар антологиясы, 319 б.
Шекнер, Питер, ред. (1989). Чартистік поэзия антологиясы. Британдық жұмысшы табының поэзиясы, 1830–1850 жылдар, Фэрли Дикинсон университетінің баспасы (онлайн көрініс).
Ковалев, Ю. В., ред. (1956). "Хартистік әдебиет антологиясы" [Антология чартистской литературы], Izd. Lit. na Inostr. Yazykakh, Мәскеу, 413 б. (Орыс тіліндегі кіріспе, түпнұсқа чартистік мәтіндер ағылшын тілінде).