Кіріспе
Нацистік шенеунік, SS генералы және соғыстан кейінгі тыңшы Хартманн Пол Иоганн Лаутербахер (24 мамыр 1909 – 12 сәуір 1988) – Гитлер жастарының (Hitler Jugend) неміс штабсфюрері, Оңтүстік Ганновер-Брауншвейк (Südhannover Braunschweig) гаулейтері, Ганновер провинциясының оберпрезиденті және нацистік Германиядағы SS және SA-ның обергруппенфюрері. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін соғыс қылмыстары бойынша сотталып, ақталған ол құпия өмір сүрді, Батыс Германияның барлау агенттігіне жұмысқа алынып, көптеген жасырын барлау операцияларына қатысты.
Hartmann Paul Johann Lauterbacher (24 May 1909 – 12 April 1988) was the German Stabsführer of the Hitler Youth (Hitler Jugend), the Gauleiter of Gau Southern Hanover Brunswick (Südhannover Braunschweig), the Oberpräsident of the Province of Hanover and an Obergruppenführer of both the SS and the SA in Nazi Germany. Tried and acquitted of war crimes after the Second World War, he lived a shadowy existence, was recruited by the West German spy agency and was involved in many underground intelligence operations.
Австриядағы ерте өмір
Лаутербахер Австрия-Мажарстан құрамында болған кезде Тирольдегі Рейтте ветеринар дәрігерінің ұлы болып дүниеге келді. Ол Рейттедегі халық мектебінде және Куфштейндегі реформа гимназиясында оқыды. 16-18 жасында Куфштейндегі дәріханада фармацевт және фотосурет дамыту шеберханасында тәжірибе жинады. 1928 жылы мемлекеттік емтиханды тапсырғаннан кейін, 1929 жылдың наурызына дейін Куфштейндегі өнеркәсіп және сауда палатасында жұмыс істеді. Ол 1922 жылы оқушы болып оқып жүргенде Германия Ұлттық Социалистік Жұмысшылар партиясының Ұлттық Социалистік Жастар ұйымына қосылды. Келесі жылы Куфштейнде 14 жасар Лаутербахер Австриядағы Deutschen Jugend (Неміс жастары) ұйымының алғашқы Ortsgruppe (Жергілікті тобын) құрды. Сол жылы ол ұйымның орынбасар фюрері болды және 1925 жылға дейін осы лауазымда қызмет етті, содан кейін фюрер болып тағайындалды. Ол 1925 жылдың 19 сәуірінде Розенхаймға сапар барысында Адольф Гитлермен алғаш рет кездесті. Лаутербахер 1926-1927 жылдары Куфштейндегі Sturmabteilung (SA) ұйымының мүшесі болды. 1927 жылдың сәуір айында ол Гитлер жастарына (HJ) 4709 нөмірімен қосылды, соның ішінде Австриядағы Deutschen Jugend ұйымын біріктірді және Тирольдегі HJ Unterführer (қосалқы басшысы) болды. 1927 жылдың 13 қыркүйегінде ол ресми түрде нацистік партияға (мүшелік нөмірі 86 837) қосылды. Ескі саяхатшы ретінде ол кейіннен алтын партия тағдырымен марапатталды.
Германияға көшіп бару және Гитлер жастар мансабы
1929 жылы сәуірде Лаутербахер Брауншвейгке көшіп, 1930 жылдың наурызына дейін дәріхана академиясында оқыды. Ол Гитлер жастарының ерікті қызметкері болып жұмыс істеді және 1929 жылдың 13 қарашасында Брауншвейг Орцгруппасының HJ фюрері болды. 1930 жылдың 1 ақпанына дейін ол HJ Bezirksführer (Аймақ басшысы) болды, ал 21 наурызға дейін толық уақытты Гитлер жастарының шенеунігіне айналды, Оңтүстік-Ганновер-Брауншвейг Гауы үшін HJ Gauführer болып тағайындалды, штаб-квартирасы Ганноверде орналасқан. Лаутербахер зор энергия мен ұйымдастыру қабілетін көрсетіп, Гауда 31 HJ бөлімін құрып, 1930 жылы 98 болған мүше санын 1932 жылға қарай 4000-нан асырды. 1932 жылдың 10 сәуірінде ол Вестфалия және Төменгі Рейн аймағы үшін HJ Gebeitsführer (Аймақтық басшы) болып тағайындалды. 1933 жылдың 26 мамырында нацистер билікті басып алғаннан кейін ол Батыс Германияның алты аймағындағы барлық HJ бөлімшелерін басқаратын HJ Obergebeits West-тің фюрері болды, соның ішінде Рейнланд, Пфальц және Гессен-Нассау аймақтарын да қамтыды. 1933 жылдың 5 шілдесінде ол сондай-ақ Рейхсюгендфюрер Балдур фон Ширахтың Батыс Германиядағы ресми өкілі болып тағайындалды. Лаутербахердің HJ ішіндегі соңғы жоғарылауы 1934 жылдың 18 мамырында болды, ол Ширахтың орынбасары – Рейхсюгендфюрер және HJ штабфюрері (штаб бастығы) болып тағайындалды. Жаңа лауазымында ол 1936 жылғы Берлинде өткен Жазғы Олимпиада ойындарында Германия Олимпиада комитетінің өкілі болды. Ол сондай-ақ Ширахты 1936 жылғы Нюрнберг митингісі және 1936 жылдың қыркүйегінде Италияға жасаған ресми сапар сияқты маңызды шараларға сүйемелдеді. Лаутербахер Гитлер жастарының алтын белгісін алған алғашқы адам болды. HJ міндеттерімен қатар, 1936 жылдың 29 наурызында ол 16 сайлау округінен Рейхстаг депутаты болып сайланды, нацистік режим құлағанға дейін осы мандатын сақтап қалды. 1937 жылдың сәуірінде ол Министрлік кеңесшісі (Ministerialrat) болып тағайындалды және сол жылдың 9 қарашасында SA Gruppenführer шенімен SA қатарына қайта оралды. Ол ұлттық басшылығының штабына бекітілді және 1944 жылдың 20 сәуірінде SA Obergruppenführer шеніне көтерілді. 1939 жылы ол Брауншвейгте Жастар көшбасшылығы академиясын құруға көмектесті, ол HJ басшыларын оқыту және саяси идеологиялық тәрбиелеу орталығы болды.
Әскери және СС қызметі
Ширах 1939 жылдың желтоқсанынан бастап Вермахтта әскери қызметін өтеген кезде, Лаутербахер HJ басшысының міндетін атқарды. Лаутербахердің өзі 1940 жылдың 26 мамырында Вафен СС-ге қабылданып, СС Лейбстандарте Адольф Гитлерде СС Обершарфюрер болып тағайындалды. Доберицтегі оқу кезінде ол оң тізесіне ауыр жарақат алды, сүйек миының инфекциясы және тромбозға шалдықты, оған маусым айында Hohenlychen санаториясында, СС-тің медициналық мекемесінде емдеу қажет болды. Вафен СС-ден майданға жарамсыз деп ресми түрде босатылған ол 1940 жылдың 2 тамызында SS-тің Allgemeine SS-ге (SS нөмірі 382,406) SS бригаденфюрері шенімен қосылды және Рейхсфюрер SS Генрих Гиммлердің штабына бекітілді. Кейіннен ол SS Gruppenführer (1941 жылдың 20 сәуірінде) және SS Obergruppenführer (1944 жылдың 30 қаңтарында) шендерін алды.
Оңтүстік Ганновер-Брансвик провинциясының гаулейтері
1940 жылғы маусымда ауруханадан шыққаннан кейін Лаутербахер Венадағы партияның вице-фюрері Рудольф Гесстің филиалына гаулейтердің орынбасары болып оқуға бағытталды. 1940 жылғы 8 тамызда ол HJ қатарынан шығып, Гаулейтер Бернхард Рустқа бағынышты Оңтүстік Гановер-Брунсвик Гауінің орынбасары болып тағайындалды. 57 жастағы Руст гаулейтер лауазымынан кеткеннен кейін Лаутербахер 1940 жылғы 8 желтоқсанда оның орнын басты. Бұл лауазыммен бірге ХI әскери округ (Веркрейс) Қорғаныс комитетіне мүшелік және Жастар көшбасшылығы академиясының құрметті басшылығы да келді. Лаутербахер, 31 жастағы жас және сергек HJ ардагері ретінде, жаңа үлгідегі гаулейтерлердің идеалды прототипі саналды. Одан бөлек, ол шіркеулердің жақтаушысы емес, партияның ұлттық істердегі басым рөлін ынтамен қолдады. Сонымен қатар, ол Гесс кеңсесінің бас штабының басшысы Мартин Борманның ең жақын адамы болды. 1941 жылғы 1 қаңтарда Пруссияның премьер-министрі Герман Геринг Лаутербахерді Пруссия Мемлекеттік кеңесіне тағайындады. 1941 жылғы 1 сәуірде ол Пруссияның Ганновер провинциясының Оберпрезиденті болып тағайындалды. Гаулейтер және Оберпрезидент ретінде Лаутербахер провинциядағы ең жоғары партиялық және үкіметтік лауазымдарды біріктірді. Лаутербахер 1942 жылғы 6 сәуірде өзінің Гауі үшін еңбекке бағыттау жөніндегі бас өкілдің (Фриц Саукель) өкілі, ал 1942 жылғы 16 қарашада Гау рейхтік қорғаныс комиссары болып тағайындалды. 1943 жылғы қарашада ол әуе шабуылынан қорғану шаралары жөніндегі рейхтік инспектор болып тағайындалды. Бұл лауазым Ганновердегі одақтас әуе шабуылына қарсы тиімді қорғаныс шараларын қабылдауының нәтижесі болды. 1944 жылғы 25 қыркүйекте қорғаныс комиссары ретінде оған өзінің Гауіндағы Фольксштурм күштерінің басшылығы берілді және ол 17 қарашада Ганноверде олардың ант беру рәсімін өткізді. 4 желтоқсанда ол Магдебургтегі гидроэлектр стансасына жасалған әуе шабуылында ауыр жарақат алды, ирониялық жағдай, ол Берлиндегі Рейхтік пропаганда министрлігіне әуе шабуылынан қорғану шараларын талқылауға бара жатқанда. Бұл оның 1945 жылғы 3 қаңтарда доктор Карл Гебхардттың операция жасаған Хоэнлихен санаторийіне жатқызылуын қажет етті. Содан кейін ол ақпан айында емделу үшін Ейнбек ауруханасына ауыстырылды.
Холокостқа қатысы
1941 жылдың наурыз айында Лаутербахер ауданның Regierungspräsident-іне, Ганновердің Oberbürgermeister-іне және жергілікті Гестапоға қаладағы еврейлердің үйлері мен пәтерлерін босатуды жоспарлауды бастау туралы бұйрық берді. Еврейлер Judenhäuser (йұттық үйлер) деп аталатын үйлерге жиналуға тиіс болды, бұл геттоға жатқызудың бір түрі еді. 1941 жылдың 3 қыркүйегінде "Лаутербахер" операциясы деп белгілі болған операция кезінде Ганновердің 1600 еврей тұрғынына 24 сағаттың алдында үйлері мен пәтерлерін тастап кету бұйрығы берілді. Олар тек ең қажетті заттарын ғана алып, 16 Judenhäuser-ге тығыз және санитарлық ережелер бұзылған жағдайларда орналастырылды. Көркемдік және мәдени құнды заттар Кестнер мұражайына жіберілді. Олардың қалған мүлігі тәркіленіп, аукционға сатылды. 1941 жылдың 13-15 желтоқсанында Брауншвейгтегі синагог бұзылды. 15 желтоқсанда Ганноверден алғашқы еврейлер Рига геттосына, ал соңынан өлім лагерлеріне депортацияланды. 1942 жылдың наурыз және шілде айларындағы қосымша депортациялар еврей халқын шамамен 300 адамға дейін азайтты. Холокост кезінде кем дегенде 2200 еврей Ганноверде қаза болды деп есептеледі, ал соғыстан тек шамамен 100 адам ғана аман қалды.
Ұшу және тұтқындау
АҚШ әскері 1945 жылғы 10 сәуірде Ганноверге кірді. Американдықтар келгенге дейін аз уақыт бұрын, және Адольф Гитлер өзін-өзі өлтіргенге 20 күн қалғанда, Лаутербахер отбасын Харц тауына қауіпсіз жерге шығарды, бірақ бұрын радио арқылы жаудың шабуылына қарсы тұруға қажетті үгіт сөздерін жариялады. Ол сондай-ақ 6 сәуірде Брауншвейг газетінде "қорқынышпен және сатқындықпен ақ ту көтеріп, қарсылық көрсетпей берілгендерге" өлім жазасы берілетіні туралы хабарлама жариялады. Осы аралықта ол темекіні сатушы болып көрініп, Харцтан оңтүстікке қашу үшін көлігіне темекі толтырды. 11 сәуірде отбасын Харцта қалдырып, Бад-Гаштейндегі әскери госпитальға сапар шекті, 4 мамырда ол жерден шығып, Австрияға өтті, онда 26 мамырда Каринтияда британ әскері тарапынан тұтқынға алынды.
Интернаттау, ақталу және қашу
1946 жылы 27 мамырда Лаутербахер Нюрнберг процесінде Ширактың қорғаушы куәгері ретінде пайда болды. 1946 жылы 5 шілдеде Ганновердегі Ұлыбританияның Жоғарғы әскери соты Лаутербахерді 1945 жылдың сәуір айының басында Хамельн түрмесіндегі неміс және одақтас тұтқындарды өлтіруге бұйрық бергені айыбынан ақтатты. 1947 жылдың тамызында Дахау процесінде Лаутербахерге қарсы жаңа іс қозғалды. Бұл жолы мәселе 1944 жылдың қыркүйегінде Гослар үстінде атып түсірілген он екі американдық әуешінің атылуына қатысты, оған берілген деген бұйрық болды. 1947 жылдың қазан айында бұл сот та ақтаумен аяқталды. Содан кейін, 1947 жылдың желтоқсанында Германияның Ганновердегі соты оны еврейлерге арналған үйлерді құрудағы рөлі үшін айыптады. Соғыс аяқталғаннан бері Бремерверде маңындағы Сандбостель лагерінде ұсталып тұрған Лаутербахер 1948 жылдың 25 ақпанында әлі де түсініксіз жағдайда қашып кетті. 1949 жылы неміс айыптары қарастырылмай қалды.
Қайта пайда болу, барлау қызметі және соңғы жылдары
Америкалық құпия құжаттарға сүйене отырып, Лаутербахердің АҚШ армиясының қарсы барлау корпусымен байланысқа түскені және Венгрияда халықаралық антикоммунистік ұйым құруға олармен бірлесіп жұмыс істегені айтылуда. Римде жасырынған кезінде ол неофашистік топтармен араласып, Джованни Бауэр және Уолтер Детердинг деген аттармен танысты. Сонымен қатар, ол Италияның барлау қызметімен байланыста болған. Ол нацистік соғыс қылмыскерлері – Адольф Эйхман, Йозеф Менгеле, Клаус Барби сияқтылардың Оңтүстік Америкаға немесе Таяу Шығыс елдеріне адам контрабандашыларының көмегімен қашуларына көмектесетін, «тышқан жолдары» деп аталатын қашу маршруттарын ұйымдастыруға жіберілді. 1950 жылғы сәуір айында Лаутербахер Италия Коммунистік партиясының «l'Unità» газетінде бұрынғы нацистік көшбасшы ретінде танылып, оған шабуыл жасалды. Осының салдарынан ол сол айда итальян билігі тарапынан тұтқындалып, Римге жақын орналасқан Фрашеттедегі интернациялық лагерьге қамалды. Лаутербахердің қызметі көп жыл бойы құпияға оранып, оның айналасында көптеген қайшылы пікірлер қалыптасты. Алайда, 2014 жылдың 14 желтоқсанында «Spiegel Online» жариялаған материалда Лаутербахердің он үш жыл бойы Батыс Германияның барлау қызметінің оперативтігі болғаны айтылды. Бұл ақпарат агенттіктен алынған оның жеке іс қағазына негізделген. Онда оның Аргентинаға қашуының 1951 жылы Гелен ұйымының оны 1950 жылы тұрақты штатқа қабылдағандығын жасыру үшін жасаған алдау екені анықталды. «Леонхард» кодовый атымен жұмыс істеген Лаутербахердің міндеттерінің бірі – басқа бұрынғы Гитлер жастарының өкілдерінің көмегімен Шығыс Германияның жастар ұйымы – «Еркін неміс жастары» ұйымына ену болды. Ол Мюнхен мен Батыс Берлинде тұрып, Мюнхендегі ағасы Хансқа тиесілі компанияның сыртқы сауда өкілі болып жұмыс істеді. Үш жылдан кейін оған Шлезвиг-Гольштейнде жаңа жеке куәлік берілді. 1951 жылдан 1953 жылға дейін ол Вернер Науман басқарған «Науман шеңбері» немесе «Гаулейтер шеңбері» деп аталатын неонацистік ұйымда белсенді болып, Батыс Германиядағы саяси партияларға енуге тырысты. Лаутербахер 1956 жылы құрылған Bundesnachrichtendienst (BND) ұйымының оперативтігі ретінде сақталды. Бизнесмен ретінде жұмыс істей жүріп, ол Солтүстік Африка мен Таяу Шығыстағы түрлі елдерде тыңшылық қызметін үйлестіріп, бөлім басшысы болды. Оның BND-мен ынтымақтастығы 1963 жылы аяқталды, ол 1280 неміс маркасы айлық және 960 маркалық бонус алды, содан кейін оған жайлы зейнетақы тағайындалды. 1963 жылы BND-дан кеткеннен кейін Лаутербахер Африка мен Таяу Шығыстағы авторитарлық режимдерде жұмыс істеді. 1981 жылға дейін ол Гана президенті Кваме Нкруманың жеке кеңесшісі болды. 1977-1979 жылдары ол Оман сұлтаны Қабус бин Саидтың жастар министрлігінде жастар мәселелері жөніндегі өкілі ретінде кеңесші болды. Оның Марокко Корольдігі үкіметімен де байланысы болғаны белгілі. Лаутербахер 1983 жылы Германияға оралды және қалған өмірін жалғыз өмір сүріп өткізді, бірақ 1984 жылы естеліктерін жариялады. Ол 1988 жылғы сәуір айында туған жері Австриямен шекараға жақын орналасқан Зеон-Зебрук қаласында қайтыс болды, бірақ нацистік диктатура кезінде жасаған қылмыстары үшін ешқашан жауапқа тартылмады.