Кіріспе

Христиан дініндегі құна кешіру теориялары туралы кітап. Christus Victor – Густаф Ауленнің 1931 жылы ағылшын тілінде жарық көрген, христиан дініндегі құна кешіру теорияларын зерттейтін кітабы. Алғашқы швед тіліндегі атауы – Den kristna försoningstanken («Христиандық құна кешіру идеясы»), ол 1930 жылы жарық көрді. Аулен құна кешірудің классикалық құн төлеу теориясын қайта қарастырды, ол Исаның өлімі зұлым күштерге төленген құн, олар адамзатты өз билігінде ұстап тұрған еді дейді. Бұл құна кешірудің шіркеу әкелеріне тән үлгісі және ол мың жыл бойы басым теория болып келді, Кентерберийлік Ансельм батыста оны қанағаттандыру теориясымен алмастырғанға дейін.

Кристос Виктор

Аулен теологтар ертедегі шіркеу әкелерінің құдайдың құрбандығы туралы түсінігін қате түсіндіргенін айтады. Ауленнің пікірінше, шіркеу әкелерінің теориясы Христа айқышқа мізгілдеуі шайтанға төлем жасау болған жоқ, бірақ ол адамзатты күнә, өлім және шайтанның құлдығынан азат етуді білдірді. Christus Victor (Жеңімпаз Мәсіх) термині көрсеткендей, "құдайдың құрбандығы" идеясын (Ансельм сияқты) коммерциялық мәміле ретінде емес, адамзатты күнәнің құлдығынан және ауруынан құтқару немесе босату ретінде қарастыру керек.

Үштіктің рөлі

Ауленнің айтуынша, Христ Виктор және қанағаттандыру көзқарасының басты айырмашылығы – Үштік пен Заңға берілген қарама-қайшы басымдықтарда. Ауленнің сөзіне қарағанда, қанағаттандыру көзқарасында «құдайлық үзіліс» және «заңдық сабақтастық» бар, ал Христ Виктор «құдайлық сабақтастық» және «заңдық үзіліс» тұрғысынан қарастырылады. Ол Анзельмнің идеяларының, әсіресе Киприанның еңбектеріндегі тәубе теологиясының дамуының нәтижесі екенін көрсетеді. Анзельмнің логикалық, бірақ революциялық кеңейтуі бойынша, Құдай өзінің билігін құрметтемейінше, адамзатты кешіре алмайды немесе кешіргісі келмейді, бұл кейін «жазалық ішін алмастыру» түріне айналады – Реформация дәуіріндегі Құдайдың әділдігінің, емес оның құрметінің сақталғаны туралы идея. Адамзаттың Заң мен Құдай алдындағы міндеттерін орындай алатыны – тек адам ғана болғандықтан, Мәсіх Құдайға мінсіз тәубе ету үшін адам болуы керек еді. Ол мұны күнәсіз өмірге қатысты Заң талаптарын орындап және өткен күнәлары үшін Әкенің ашуына төтеп беру арқылы іске асырады. Аулен бұл модельге қарсы шығып, инкарнацияның (сондай-ақ қайта тірілудің) заңдық жаттығуға айналатынын, заң теорияларына негізделген теологиялық теңдеудің бір бөлігі болып табылатынын айтады. Аулен одан әрі Христ Виктордың бұл көзқарасты кері қайтаратынын, Иса мен Оның Әкесін айқышқа шегелену кезінде қараңғылықтың әділетсіз билігін құлату арқылы айыптағанын мәлімдейді. Бұдан кейін Христ Виктордың табиғи басымдығы келеді: Әкенің жеңімпаз және тәндік қайта тірілуде Исаны ақтауы. Қанағаттандыру көзқарасының жақтаушылары Ауленнің сипаттамасымен келіспейді, олар қанағаттандыру моделінің шын мәнінде Әке мен Ұлдың арасында қарама-қайшылық тудырмайтынын айтады («заңдық сабақтастық» немесе қанағаттандыруға басымдық беру туралы келіспеушіліктер азырақ болды, бірақ Дж. Ай. Пакер қанағаттандыру теориясының заңдық басымдылығы азырақ нұсқасын қатты қолдады). Олардың пікірінше, «құдайлық қарсылық» тек сырттай ғана көрінеді, себебі Әке адамзатпен келісуді қалайды және Иса жазалық ішін алмастыруға ерікті түрде келіседі. Ал Христ Виктор Мәсіхтің құрбандығын Құдайдың әділдігін қанағаттандыру үшін заң бойынша Құдайға ұсынылған құрбандық ретінде емес, қараңғылық күштеріне қарсы соғыстағы шешуші сәт ретінде бейнелейді – Заң да осы күштердің ішінде.

Чиркінің әулеттерінің жазбалары

Аулен Пауылдың және шіркеу әкелерінің жазбаларын ерте христиандардың Заңды адамзаттың құтқарылуы үшін жеңілуге тиіс жау ретінде қарастырғанының мысалы ретінде келтіреді. Ол, тәубе ету жүйелерінің қанағаттану теориясы мен жазалық орынбасуы адамның Құдайға төлем жасау міндетіне және Құдайдың Заңға деген міндетіне артық мән беретінін көрсетуге тырысады. Оның орнына, Мәсіх Заң алдында қарғысқа ұшыраған өлімді қабылдап, міндетті орындамай, Заңның күшін құлатты, өйткені Заңның кемел адамды айыптауы әділетсіз болды. Бұдан әрі, өлім, күнә және Шайтан (Christus Victor-дағы жекеленген күштер) жеңіледі, себебі Исаның кейін қайта тірілуі олардың адам өміріне билік етуін тоқтатады. Қайта тірілу – Мәсіхті айқышқа малып өлтіргендерге Заңның қарғысы тигеніне қарамастан, Әкенің ықыласының белгісі болғандықтан, құрбандық Заңды нығайтпайды, керісінше, айыптау қабілетінен айырып, оның күшін жояды. Осылайша, Құдай Әке мен Құдай Ұлы айқышқа малып, біріншісі – Соттаушы, екіншісі – күнәкар ретінде қарама-қайшы емес, адамзатты құлдықта ұстап тұрған күнә, өлім және Заңның Шайтан жүйесін құлатуға бірігіп күш салады. Ауленнің пікірінше, бұл көзқарас Заң мен адамға баса назар аударатын тәубе ету жүйелерінің қателіктерінен сақтайды және Үштік құтқару жоспарындағы бірлікті және Құдайдың Мәсіх арқылы бізге көрсеткен кешірімінің еркіндігін ашады.

Адам болып жаралу

Қанағат ету ілімінің, күнәнің жазасын төлеу арқылы әділдік талаптарын қанағаттандыру идеясына негізделген ("латын" көзқарасынан) ерекшелігі, Ерте шіркеудің классикалық көзқарасы (Христос Виктор) Мәсіхтің кіруіне, оның адамның қайғы-қасіреті мен зұлымдығына қалай енгеніне және осы арқылы оны қалай құтқарып алғанына негізделген. Ауленнің пікірінше, Христост Виктор көзқарасы күнәнің құнын өтеу туралы рационалды жүйелі теория емес, қайта, ол – Құдайдың күштерді жеңіп, адамзатты күнәнің құлдығынан азат етудің драмалық, құмарлық тарихы. Густав Аулен былай деп жазады: "Мәсіхтің ісі, ең алдымен, адамзатты құлдықта ұстап тұрған күштерге – күнәге, өлімге және шайтанға – қарсы жеңіс болып табылады."

Ауленнен кейінгі Кристос Виктор көзқарасының дамуы

Christus Victor теориясы ерте шіркеу әкелерімен байланысы болғандықтан палеоортодокс евангелистердің арасында да, либералды христиандар мен анабаптист меннониттері сияқты бейбітшіл шіркеулердің арасында да күнде-күнге танымал болып келеді. Оның радикалды сипаты, Исаның өлімін оны қабылдамаған және өлтірген дүниелік биліктердегі қатыгездік пен зұлымдықтың ашылуы ретінде, ал тірілісін осы биліктерге қарсы жеңіс ретінде қарастырады. Маркус Борг жазғандай, меннонит теологы Дж. Денни Уивер өзінің "Зорлықсыз құтқару" атты кітабында және соңғы мақаласында "Зорлықсыз құтқару: адамның зорлық-зомбылығы, шәкірттік және Құдай" Кристос Виктор теориясының (немесе ол атағандай "Повествовательный Кристос Виктор") Оңтүстік Американың азаттық теологиясына, сондай-ақ феминистік және қара нәсілділердің азаттық теологиясына қалай дамығанын көрсетеді.