Кіріспе

Белградтағы синагога, Сербия. Суккат Шалом синагогасы немесе Белград синагогасы (серб. Београдска синагога / Beogradska sinagoga) – Сербия астанасы Белградтағы жалғыз толыққанды жұмыс істейтін еврей ғибадатханасы, бірақ қалада басқа да синагога ғимараттары бар. Ол Белградтың орталық бөлігінде, Обиличев Венац алаңы мен Кнез Михайлова көшесіне жақын орналасқан.

Тарих

Белградтағы яһудилердің тарихы 1521 жылы Осман империясының Белградты басып алуынан бастап жазылған; көп ұзамай, 1500-жылдардың ортасында сефард яһудилері үлкен санымен қоныстанды. 1567 және 1573 жылғы халық санауы мәліметтеріне сәйкес, бірнеше яһуди қауымдары мен үш синагог болды. 17-ғасырда яһуди қауымы Дунай өзенінің жағасында орналасқан Жалие (түрікше yalı, мағынасы – “жаға”) деген ауданда қоныстанды. Сербия 19-ғасырдың бірінші жартысында тәуелсіздікке ұмтылғаннан кейін яһудилердің өмірі жақсара бастады, ал Берлин конгресінен (1878) кейін оларға тең азаматтық құқықтар берілді. Белградта ашкенази яһудилерінің қоныстануы 18-ғасырға дейін жетеді, бірақ қауым 19-ғасырдың ортасы мен 20-ғасырдың бірінші жартысында едәуір өсті. 1869 жылдың 1 қазанында жеке ашкенази қауымы құрылды және “Ашкенази яһуди қауымының ережесі” (қалыптасып келе жатқан қауым осылай аталды) жиырма баптан тұратын құжат ресімделді. Онда, басқа нәрселермен қатар, мектеп ашу және ғибадат орыны құру көзделді. Қала әкімшілігінің оны бекітуі жаңа ашкенази қауымының құрылысының ресми негізін қалады. Алғашқыда қауым діни, әкімшілік, мәдени және басқа да қажеттіліктері үшін Космайская (қазіргі Маршала Бирюзова) көшесіндегі ғимаратты жалға алды. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін арнайы салынған, тиімді ғимарат құрылысын қаржыландыру жұмысы басталды, бірақ негір тасы, ішінде патша Александр мен патшайым Марияның қол қойған жарғысымен бірге, соғыс аяқталғаннан кейін ғана, 15 маусым 1924 жылы салтанатты түрде қаланды. Салтанатты шараға корольдің және Серб, хорват және словен корольдігі үкіметінің өкілдері, яһуди қауымдарының, түрлі корпорациялардың өкілдері, Ұлттық жиналыстың төрағасы және бас раввин доктор Алкалай қатысты.

Сәулет

Құрылыс жоспары 1923 жылы бекітілді. Құрылыс 1924 жылдың 15 мамырында басталып, 1929 жылдың 27 қарашасына дейін аяқталды. Синагога ғимаратының жобасын сәулетші Франжо Урбан жасады, ал оған Милан Шланг көмектесті. 1929 жылы интерьері сәулетші Милутин Йованович жобасы бойынша қайта жаңартылды. 1941 жылға дейін ол Ашкенази дәстүрі бойынша серб еврей қауымының құдайға табыну орны ретінде пайдаланылды. 1941-1944 жылдары, белградты нацилер басып алған кезде, ғимарат ұстамалды және бордельге айналдырылды. Соғыстан кейін ол Белград еврейлерінің екі қауымы үшін құдайға табыну орны ретінде қалпына келтірілді. Ғимараттың стилі академизм, негізінен нео-Ренессанс элементтерімен үйлесімді. Биіктігінен қарағанда, жартылай жертөле, бірінші қабат, бірінші қабаттағы галерея және екі жоғарғы қабат көрінеді. Ішкі кеңістік еврей қауымының әртүрлі қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін жоспарланған: құдайға табыну, білім беру, кеңсе және тұрғын үйлер. Бұл тұжырым синагоганың діни және әлеуметтік рөліне негізделген, ол үш негізгі функцияны біріктіруі керек: құдайға табыну орны, оқу орны және қауымдастық жиналыстары үшін орын. Жертөледе кошер асханасы, асхана және қосалқы бөлмелер орналасқан. Галереясы бар орталық бірінші қабат, рәсімдік мақсаттарға арналған, символдық және діни мағынада ерекше. Оның жанында, қабырғамен бөлінген кеңселер, оқу бөлмесі және кездесу бөлмесі орналасқан. Жоғарғы екі қабатта тұрғын үйлер бар. Намаз орны галереяны қолдайтын екі қатар бағаналармен бөлінген. Фасад симметриялық және пропорционалды, декоративтік акценті Давидтың қалқанымен безендірілген қақпаққа қойылған, ол алты бұрышты жұлдызды окулуспен қоршап алған. Фасадтың орталық бөлігінде бірінші қабат пен галерея деңгейлерінен өтетін төрт биік дөңгелек аркалы терезелер бар. Бірінші қабат төменгі қабаттан жіңішке жіппен бөлініп, артқа жылжытылған, бұл парапетпен қоршалған террасаны құрайды. Ол төрт рет араласқан дөңгелек аркалы терезелермен жабдықталған, олардың арасында 1923 жылғы түпнұсқа жобаларға сәйкес әшекейлік медальондар болған. Екінші қабаттың ең қарапайым бөлігі сегіз дөңгелек аркалы терезелерімен бірінші қабаттан сәндік жіппен бөлінген. Фасадтың осы элементтерінен басқа, ол теңгерімді көлденеңдік әсерін береді, тік бағыт екі қабатты екі қабатты ұшырғыш бөліктермен, үш жағынан аркалы ашылулармен жеңілдетілген кішкентай мұнаралармен күшейтілген. Мұнаралар, бекініске және Сүлеймен ғибадатханасының сипатына айқын сілтеме, синагога архитектурасында жиі қолданылатын мотив, олар Сүлеймен ғибадатханасының Яхин мен Боаз бағаналарын бейнелейді. Екінші қабаттың үстіндегі қақпақ соңғы тік акцентті құрайды. Үш қабатты кең орталық баспалдақ, қарапайым балюстрада мен екі шам бағанасымен безендірілген, ғимараттың қадірлі және салтанатты сипатының жалпы әсерін күшейтеді. Стилі мен жоспарлауы бойынша баспалдақ француз неоклассицизміне, атап айтқанда Версальдегі Petit Trianon-ның солтүстік фасадына сілтеме жасайды. Фасадтың архитектуралық және эстетикалық безендірілуі үйлесімді және теңгерімді алдыңғы фасадқа басымдық береді. Декоративтік акценті Дэвид жұлдызымен безендірілген қақпақ, ол окулуспен қоршалған. Тік бағытты синагоганың діни кеңістігі аймағындағы биік дөңгелек аркалы терезелер және фасадтың орталық бөлігін қоршап тұрған мұнаралардың жоғарғы жағындағы шеткі бөліктер күшейтеді. Дұға залы – синагоганың орталық және маңызды бөлігі. Сукат Шалом синагогасының кеңейтілген хекхалы, бірінші қабат пен галерея деңгейлерін қамтиды, шығыстан батысқа қарай бағытталған және орнатылған бағаналары бар сегіз жақты бағаналардың екі қатарымен бөлінген. Бағаналар галереяны қолдайды, сонымен қатар эстетикалық, символдық және құрылымдық функцияларды біріктіреді. Қалталы төбе гүлдік өрнекпен безендірілген. Ең қасиетті және ең сәнді элемент – ғибадатхананың шығыс қабырғасындағы арон хакодеш, ол Ашкенази және Сефард Тораларын және еврей жазбаларын сақтайды. Оның екі жағындағы бағаналар хекхалдағылардан тек дөңгелек қимасымен ғана ерекшеленеді. Олар он өсиетті бейнелейтін үлкен мәрмәр текшені ұстап тұрады. Бұл сәндік сәулет элементтері екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі қайта құру кезеңінен басталады. Орналасуы бойынша, синагога учаскенің артқы жағында орналасқан, сондықтан оны көшеден толық көру мүмкін емес. Бұл орналасу ауданның тарихи қалалық құрылымымен, ерекше көшелер жүйесімен және созылған учаскелермен анықталды. "Сукат Шалом" синагогасы 2013 жылдың сәуір айында мәдени ескерткіш деп жарияланды.

Белградтағы еврейлер

Белградта яһудилердің болуы туралы алғашқы жазбалар 16 ғасырда, қала Осман империясының билігінде болған кезде жазылған. Сол кезде Белградта ладино тілін сөйлейтін еврейлердің Сефард қауымы, көбінесе қаланың орталық ауданы – Дорчолда қоныстанған. Қаланың ашкенази яһудилері, олардың көпшілігі Орталық Еуропадан және жақын маңдағы Австрия-Венгриядан келді, көбінесе қазіргі активті синагога орналасқан жерге жақын, Сава өзенінің жанында тұрды. Белградтағы яһуди қауымы әсіресе 17 ғасырда гүлденді, онда ешива (яһуди діни мектебі), көптеген қоғамдық және мәдени орталықтар, яһуди қайырымдылық ұйымдары, қоғамдар мен дүкендер болды. Қазіргі Қара Урош көшесінде (суретті қараңыз) 20 ғасырдың басында салынған әдемі Сефард синагогы тұрды, онда ритуалдық жуыну орындары да болған. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Белградта шамамен 12 000 яһуди өмір сүрді, олардың 80% -ы испан немесе ладино тілінде сөйлейтін Сефардтар, ал 20% -ы идиш тілінде сөйлейтін Ашкеназилер болды. Сербиядағы яһуди халқының көп бөлігі неміс оккупациясы кезінде қырылып, Белградтың он екі мың яһудиінің 1115-і ғана аман қалды. Ол кезде қалада яһудилер, сербтер және цығандар үшін үш концентрациялық лагерь болды. Көптеген яһуди ер адамдары қала орталығындағы Автокомандада, Банжица лагерінен басқа қаза тапты; Саджмиште лагері Тәуелсіз Хорватия мемлекетінің аумағында орналасқан және көбінесе әйелдер мен балалар өлтірілді. Соғыс кезіндегі бомбалау көптеген яһуди ескерткіштерін, сондай-ақ қаланың көп бөлігін қиратты. Кейбір мәліметтерге сәйкес, қазіргі синагога басқыншы күштермен жезөкшехана ретінде пайдаланылған. Соғыстан кейін ғимарат қайта ашылды. 1944 жылдан бері Сербия мен Белградта өте аз яһуди қауымы қалды. Олардың көпшілігі соғыстан кейін Израильге эмиграциялады. Белградта қазір Сербияның яһуди қауымдастықтары федерациясы мен яһуди тарихы мұражайы орналасқан, өте белсенді яһуди орталығы бар. Қалада өткен соғыстардағы яһудилердің азаптарына арналған бірнеше ескерткіштер де бар. Белградта Сефард және Ашкенази яһуди зираттары бар, бірақ бүгінгі күні тек Сефард зираты тұрақты түрде қолданылады.