Белградтағы Суккат Шалом синагогасы – Сербия астанасындағы жалғыз толыққанды еврей ғибадатханасы. Тарихы 1521 жылға дейін жетеді, қаланың мәдени мұрасы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Белградтағы синагога, Сербия. Суккат Шалом синагогасы немесе Белград синагогасы (серб. Београдска синагога / Beogradska sinagoga) – Сербия астанасы Белградтағы жалғыз толыққанды жұмыс істейтін еврей ғибадатханасы, бірақ қалада басқа да синагога ғимараттары бар. Ол Белградтың орталық бөлігінде, Обиличев Венац алаңы мен Кнез Михайлова көшесіне жақын орналасқан.
Synagogue in Belgrade, Serbia
Sukkat Shalom Synagogue or Belgrade Synagogue (Serbian: Београдска синагога / Beogradska sinagoga) is the only fully active Jewish place of worship in Serbian capital Belgrade, although there are other synagogue buildings in the city. It is located in central Belgrade, near Obilićev Venac Square and central high street Knez Mihailova.
Тарих
Белградтағы яһудилердің тарихы 1521 жылы Осман империясының Белградты басып алуынан бастап жазылған; көп ұзамай, 1500-жылдардың ортасында сефард яһудилері үлкен санымен қоныстанды. 1567 және 1573 жылғы халық санауы мәліметтеріне сәйкес, бірнеше яһуди қауымдары мен үш синагог болды. 17-ғасырда яһуди қауымы Дунай өзенінің жағасында орналасқан Жалие (түрікше yalı, мағынасы – “жаға”) деген ауданда қоныстанды. Сербия 19-ғасырдың бірінші жартысында тәуелсіздікке ұмтылғаннан кейін яһудилердің өмірі жақсара бастады, ал Берлин конгресінен (1878) кейін оларға тең азаматтық құқықтар берілді. Белградта ашкенази яһудилерінің қоныстануы 18-ғасырға дейін жетеді, бірақ қауым 19-ғасырдың ортасы мен 20-ғасырдың бірінші жартысында едәуір өсті. 1869 жылдың 1 қазанында жеке ашкенази қауымы құрылды және “Ашкенази яһуди қауымының ережесі” (қалыптасып келе жатқан қауым осылай аталды) жиырма баптан тұратын құжат ресімделді. Онда, басқа нәрселермен қатар, мектеп ашу және ғибадат орыны құру көзделді. Қала әкімшілігінің оны бекітуі жаңа ашкенази қауымының құрылысының ресми негізін қалады. Алғашқыда қауым діни, әкімшілік, мәдени және басқа да қажеттіліктері үшін Космайская (қазіргі Маршала Бирюзова) көшесіндегі ғимаратты жалға алды. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін арнайы салынған, тиімді ғимарат құрылысын қаржыландыру жұмысы басталды, бірақ негір тасы, ішінде патша Александр мен патшайым Марияның қол қойған жарғысымен бірге, соғыс аяқталғаннан кейін ғана, 15 маусым 1924 жылы салтанатты түрде қаланды. Салтанатты шараға корольдің және Серб, хорват және словен корольдігі үкіметінің өкілдері, яһуди қауымдарының, түрлі корпорациялардың өкілдері, Ұлттық жиналыстың төрағасы және бас раввин доктор Алкалай қатысты.
The history of the Jews in Belgrade can be documented since the Ottoman conquest of Belgrade in 1521; not long afterwards, in the mid 1500s, Sephardic Jews began to settle in larger numbers: according to the census data for 1567 and 1573, there were several Jewish congregations and three synagogues. During the 17th century the Jewish community settles in the area near the Danube riverfront known as Jalije (from Turk. yalı, lit. “shore”). The life of the Jews began to improve after Serbia was set on the path to independence in the first half of the 19th century, and they were granted equal civil rights after the Congress of Berlin (1878). The settlement of Ashkenazi Jews in Belgrade can be traced back to the 18th century, but the community considerably grew in the mid 19th and the first half of the 20th century. In 1869, on 1 October, a separate Ashkenazi community was founded and the “Rule of the Ashkenazi Jewish Congregation” (as the community in the making was called) was laid down in twenty articles, which, among other things, envisaged the founding of a school and a place of worship. Its approval by the city administration laid the formal groundwork for the new Ashkenazi community. At first the community rented a building in Kosmajska (present day Maršala Birjuzova) Street for its religious, administrative, cultural and other needs. Fundraising to support the construction of a purpose built, more functional building began on the eve of the First World War, but the cornerstone, with a charter on parchment signed by King Alexander and Queen Maria sealed within it, was solemnly laid only after the war, on 15 June 1924. The ceremony was attended by the envoys of the King and the government of the Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes, the representatives of the Jewish congregations, of various corporations, the President of the National Assembly, and the Chief Rabbi Dr. Alcalay.
Сәулет
Құрылыс жоспары 1923 жылы бекітілді. Құрылыс 1924 жылдың 15 мамырында басталып, 1929 жылдың 27 қарашасына дейін аяқталды. Синагога ғимаратының жобасын сәулетші Франжо Урбан жасады, ал оған Милан Шланг көмектесті. 1929 жылы интерьері сәулетші Милутин Йованович жобасы бойынша қайта жаңартылды. 1941 жылға дейін ол Ашкенази дәстүрі бойынша серб еврей қауымының құдайға табыну орны ретінде пайдаланылды. 1941-1944 жылдары, белградты нацилер басып алған кезде, ғимарат ұстамалды және бордельге айналдырылды. Соғыстан кейін ол Белград еврейлерінің екі қауымы үшін құдайға табыну орны ретінде қалпына келтірілді. Ғимараттың стилі академизм, негізінен нео-Ренессанс элементтерімен үйлесімді. Биіктігінен қарағанда, жартылай жертөле, бірінші қабат, бірінші қабаттағы галерея және екі жоғарғы қабат көрінеді. Ішкі кеңістік еврей қауымының әртүрлі қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін жоспарланған: құдайға табыну, білім беру, кеңсе және тұрғын үйлер. Бұл тұжырым синагоганың діни және әлеуметтік рөліне негізделген, ол үш негізгі функцияны біріктіруі керек: құдайға табыну орны, оқу орны және қауымдастық жиналыстары үшін орын. Жертөледе кошер асханасы, асхана және қосалқы бөлмелер орналасқан. Галереясы бар орталық бірінші қабат, рәсімдік мақсаттарға арналған, символдық және діни мағынада ерекше. Оның жанында, қабырғамен бөлінген кеңселер, оқу бөлмесі және кездесу бөлмесі орналасқан. Жоғарғы екі қабатта тұрғын үйлер бар. Намаз орны галереяны қолдайтын екі қатар бағаналармен бөлінген. Фасад симметриялық және пропорционалды, декоративтік акценті Давидтың қалқанымен безендірілген қақпаққа қойылған, ол алты бұрышты жұлдызды окулуспен қоршап алған. Фасадтың орталық бөлігінде бірінші қабат пен галерея деңгейлерінен өтетін төрт биік дөңгелек аркалы терезелер бар. Бірінші қабат төменгі қабаттан жіңішке жіппен бөлініп, артқа жылжытылған, бұл парапетпен қоршалған террасаны құрайды. Ол төрт рет араласқан дөңгелек аркалы терезелермен жабдықталған, олардың арасында 1923 жылғы түпнұсқа жобаларға сәйкес әшекейлік медальондар болған. Екінші қабаттың ең қарапайым бөлігі сегіз дөңгелек аркалы терезелерімен бірінші қабаттан сәндік жіппен бөлінген. Фасадтың осы элементтерінен басқа, ол теңгерімді көлденеңдік әсерін береді, тік бағыт екі қабатты екі қабатты ұшырғыш бөліктермен, үш жағынан аркалы ашылулармен жеңілдетілген кішкентай мұнаралармен күшейтілген. Мұнаралар, бекініске және Сүлеймен ғибадатханасының сипатына айқын сілтеме, синагога архитектурасында жиі қолданылатын мотив, олар Сүлеймен ғибадатханасының Яхин мен Боаз бағаналарын бейнелейді. Екінші қабаттың үстіндегі қақпақ соңғы тік акцентті құрайды. Үш қабатты кең орталық баспалдақ, қарапайым балюстрада мен екі шам бағанасымен безендірілген, ғимараттың қадірлі және салтанатты сипатының жалпы әсерін күшейтеді. Стилі мен жоспарлауы бойынша баспалдақ француз неоклассицизміне, атап айтқанда Версальдегі Petit Trianon-ның солтүстік фасадына сілтеме жасайды. Фасадтың архитектуралық және эстетикалық безендірілуі үйлесімді және теңгерімді алдыңғы фасадқа басымдық береді. Декоративтік акценті Дэвид жұлдызымен безендірілген қақпақ, ол окулуспен қоршалған. Тік бағытты синагоганың діни кеңістігі аймағындағы биік дөңгелек аркалы терезелер және фасадтың орталық бөлігін қоршап тұрған мұнаралардың жоғарғы жағындағы шеткі бөліктер күшейтеді. Дұға залы – синагоганың орталық және маңызды бөлігі. Сукат Шалом синагогасының кеңейтілген хекхалы, бірінші қабат пен галерея деңгейлерін қамтиды, шығыстан батысқа қарай бағытталған және орнатылған бағаналары бар сегіз жақты бағаналардың екі қатарымен бөлінген. Бағаналар галереяны қолдайды, сонымен қатар эстетикалық, символдық және құрылымдық функцияларды біріктіреді. Қалталы төбе гүлдік өрнекпен безендірілген. Ең қасиетті және ең сәнді элемент – ғибадатхананың шығыс қабырғасындағы арон хакодеш, ол Ашкенази және Сефард Тораларын және еврей жазбаларын сақтайды. Оның екі жағындағы бағаналар хекхалдағылардан тек дөңгелек қимасымен ғана ерекшеленеді. Олар он өсиетті бейнелейтін үлкен мәрмәр текшені ұстап тұрады. Бұл сәндік сәулет элементтері екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі қайта құру кезеңінен басталады. Орналасуы бойынша, синагога учаскенің артқы жағында орналасқан, сондықтан оны көшеден толық көру мүмкін емес. Бұл орналасу ауданның тарихи қалалық құрылымымен, ерекше көшелер жүйесімен және созылған учаскелермен анықталды. "Сукат Шалом" синагогасы 2013 жылдың сәуір айында мәдени ескерткіш деп жарияланды.
The construction plan was approved in 1923. Construction began on 15 May 1924 and lasted until 27 November 1929. The synagogue building, designed by the architect Franjo Urban assisted by Milan Šlang, was completed in 1926. In 1929 the interior was remodelled after the design of the architect Milutin Jovanović. It functioned as the place of worship for the Serbian Jewish Congregation of the Ashkenazi rite until 1941. In 1941–44, during the Nazi occupation of Belgrade, it was desecrated and turned into a brothel. After the war it was restored to its original function as a place of worship for both congregations of Belgrade’s Jews. The building was designed in the style of academism with predominant neo –Renaissance elements. In elevation it shows a semi basement, the ground floor, the ground floor gallery and two upper floors. The interior was designed to combine multiple functions in response to the Jewish community’s various needs: worship, education, office and dwelling spaces. This concept is based on the religious and social role of a synagogue, which needs to combine three basic functions: as a place of worship, a place of study and a place for community meetings. The semi basement houses a kosher kitchen, a dining room and service rooms. The central ground floor area with the gallery, being intended for ritual purposes, is preeminent both symbolically and religiously. At its side, separated by a wall, are offices, a study room and a meeting room. The two upper floors contain living quarters. The prayer space is partitioned with two rows of columns which support the gallery. The front façade is symmetrical and well proportioned, with the decorative accent placed on the gable with David’s shield, a six pointed star enclosed in an oculus. The central portion of the façade features four tall round arched windows rising through the ground floor and gallery levels. The first floor zone, separated from the lower by a shallow stringcourse, is set back, providing a parapeted terrace. It is fitted with four regularly spaced round arched windows between which, according to the original blueprints of 1923, were ornamental medallions. The most simply articulated second floor zone with its eight round arched windows is separated from the first floor by a decorative stringcourse. In addition to these elements of the front elevation which lend an impression of well balanced horizontality, verticality is accentuated by two protruding two storey end bays topped with small towers lightened by arched openings on three sides. The towers, a clear allusion to a fortification and the character of Solomon's temple, are a frequently used motif in synagogue architecture, symbolising Jachin and Boaz, the pillars of Solomon's Temple. The gable above the second floor provides the final vertical accent. The wide central staircase of three flights, adorned with a simple balustrade and two lampposts, adds to the overall impression of the building’s dignified and ceremonial character. In terms of layout and style, the staircase is a reference to French neoclassicism, i. e. to the northern façade of the Petit Trianon at Versailles. The architectural and aesthetic articulation of elevations gives precedence to the front façade, which is harmonious and well balanced. The decorative accent is on the gable, which features David’s star enclosed in an oculus. Verticality is accentuated by the tall round arched windows in the zone of the ritual space of the synagogue, and by the projecting tower topped end bays that flank the central portion of the façade. The prayer hall is the central and essential part of the synagogue. The elongated hekhal of the Sukat Shalom synagogue, encompassing the ground floor and gallery levels, is orientated east to west and divided with two rows of eight sided columns with ornamented capitals. The columns support the gallery, thus combining aesthetic, symbolic and structural functions. The coffered ceiling is decorated with a floral border. The holiest and most ornate element is the aron hakodesh against the east wall of the temple, which enshrines the Ashkenazi and Sephardic. Torah scrolls and Hebrew Scriptures. It is flanked by two columns which differ from those in the hekhal only in being circular sectioned. They carry a large marble cube which symbolises the Ark of the Covenant containing the Decalogue. These decorative architectural elements date from the period of post World War II reconstruction of the desecrated and despoiled interior. In terms of disposition, the synagogue is a free standing building in the rear of the lot, and therefore not fully visually graspable from the street. This disposition was determined primarily by the historic urban matrix of the district, characterised by an irregular street pattern and elongated lots. The "Sukkat Shalom" synagogue has been declared a cultural monument in April 2013.
Белградтағы еврейлер
Белградта яһудилердің болуы туралы алғашқы жазбалар 16 ғасырда, қала Осман империясының билігінде болған кезде жазылған. Сол кезде Белградта ладино тілін сөйлейтін еврейлердің Сефард қауымы, көбінесе қаланың орталық ауданы – Дорчолда қоныстанған. Қаланың ашкенази яһудилері, олардың көпшілігі Орталық Еуропадан және жақын маңдағы Австрия-Венгриядан келді, көбінесе қазіргі активті синагога орналасқан жерге жақын, Сава өзенінің жанында тұрды. Белградтағы яһуди қауымы әсіресе 17 ғасырда гүлденді, онда ешива (яһуди діни мектебі), көптеген қоғамдық және мәдени орталықтар, яһуди қайырымдылық ұйымдары, қоғамдар мен дүкендер болды. Қазіргі Қара Урош көшесінде (суретті қараңыз) 20 ғасырдың басында салынған әдемі Сефард синагогы тұрды, онда ритуалдық жуыну орындары да болған. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Белградта шамамен 12 000 яһуди өмір сүрді, олардың 80% -ы испан немесе ладино тілінде сөйлейтін Сефардтар, ал 20% -ы идиш тілінде сөйлейтін Ашкеназилер болды. Сербиядағы яһуди халқының көп бөлігі неміс оккупациясы кезінде қырылып, Белградтың он екі мың яһудиінің 1115-і ғана аман қалды. Ол кезде қалада яһудилер, сербтер және цығандар үшін үш концентрациялық лагерь болды. Көптеген яһуди ер адамдары қала орталығындағы Автокомандада, Банжица лагерінен басқа қаза тапты; Саджмиште лагері Тәуелсіз Хорватия мемлекетінің аумағында орналасқан және көбінесе әйелдер мен балалар өлтірілді. Соғыс кезіндегі бомбалау көптеген яһуди ескерткіштерін, сондай-ақ қаланың көп бөлігін қиратты. Кейбір мәліметтерге сәйкес, қазіргі синагога басқыншы күштермен жезөкшехана ретінде пайдаланылған. Соғыстан кейін ғимарат қайта ашылды. 1944 жылдан бері Сербия мен Белградта өте аз яһуди қауымы қалды. Олардың көпшілігі соғыстан кейін Израильге эмиграциялады. Белградта қазір Сербияның яһуди қауымдастықтары федерациясы мен яһуди тарихы мұражайы орналасқан, өте белсенді яһуди орталығы бар. Қалада өткен соғыстардағы яһудилердің азаптарына арналған бірнеше ескерткіштер де бар. Белградта Сефард және Ашкенази яһуди зираттары бар, бірақ бүгінгі күні тек Сефард зираты тұрақты түрде қолданылады.
The first written records of the presence of Jews in Belgrade date back to the 16th century when the city was under Ottoman rule. At that time Belgrade boasted a strong Jewish Ladino speaking Sephardic community mostly settled in the central Belgrade neighborhood called Dorćol. The city's Ashkenazi Jews, many of them from Central Europe and nearby Austria Hungary, mostly lived near the Sava river in the area where the current active synagogue stands. The Jewish community in Belgrade flourished most notably in the 17th century when Belgrade had a yeshiva (a Jewish religious school), numerous community and cultural centers, Jewish charitable organizations, societies and shops. A beautiful early 20th century Sephardic synagogue, then one of the most prominent buildings in the city, stood in today's Cara Uroša Street (see image right) complete with ritual bathing quarters. Before World War II some 12,000 Jews lived in Belgrade, 80% of whom were Spanish or Ladino speaking Sephardim, and 20% Yiddish speaking Ashkenazim. Most of the Jewish population of Serbia was exterminated during the German occupation, and only 1,115 of Belgrade's twelve thousand Jews would survive. There were three concentration camps for Jews, Serbs and Gypsies in the city at the time. Most Jewish men perished at the Autokomanda site near the city center, apart from those killed at the Banjica camp; the camp at Sajmište was on Independent State of Croatia territory and it mostly saw the killing of women and children. Wartime bombing destroyed most of the Jewish monuments as well as much of the city. According to some reports, the current synagogue was used by the occupying forces as a brothel. The building was re consecrated after the war. Since 1944 there has only been a very small Jewish community in Serbia and Belgrade. Many of them emigrated to Israel after the war. Belgrade currently has a very active Jewish community center housing the Federation of Jewish Communities of Serbia and the Jewish Historical Museum. The city also has several commemorative monuments to Jewish suffering in past wars. There are Sephardic and Ashkenazi Jewish cemeteries in Belgrade, but only the Sephardic one is in regular use today.