Ратнавали: 7 ғасырлық санскрит пьесасы

Кіріспе

7 ғасырдағы санскрит пьесасы Харшаның туындысы

Ратнавали (Қымбат гүлдесте) – Ратнавали есімді әдемі ханшайым мен Удаяна есімді ұлы патша туралы санскрит драмасы. Ол Үндістан императоры Харшаға (606–648 жж.) жатқызылады. Бұл төрт актілі натика. Осы мәтінде Холи мерекесін тойлау туралы алғашқы жазбаша сілтемелердің бірі кездеседі. «Раджапариката» деген тақырыпшасы бар Ратнавали – сонымен қатар Нагарджунаның 3 ғасырлық (?) буддалық философиялық еңбегі, бұл үнді патшасына (мүмкін, Сатавахана монархына) арналған сөз.

Қысқаша мазмұны

Каушамби патшасы Удаяна батыр да, романтик те. Ол көрші мемлекет ханшайымы Васавадаттамен бақытты некеде. Олардың құдалануы мен үйлену тойы туралы әңгіме Бхасаның бұрынғы «Свапнавасавадаттам» еңбегінде жазылған. Удаянаға өте адал, бірақ бірқатар кемшіліктері бар, арам ойлы министр Яугандхараяна жақсы қызмет етеді. Яугандраяна патшаға алыс Симхала (болжам бойынша, Шри-Ланка) арал мемлекетінің ханшайымы Ратнавалиді үйлендіруді қалайды. Себебі бір дана адам Ратнавалиге үйленген адам Сарвабхаума (Император) болатынын болжаған. Ратнавалидің әкесі, Симхала патшасы Викрамабаху, Васавадаттаның інісі. Ол Удаяна мен Васавадаттаның бір-біріне тым жақын екенін (олар махаббатпен үйленгендіктен) және екінші әйелдің өзі бақытсыз боларына немесе оның қызы Васавадаттаны бақытсыз ететініне қорқады. Сондықтан ол министрдің неке ұсынысын қабылдауға асықпайды. Каушамби елшілері Симхалада ұсыныспен жүргенде, Васавадатта патшайымы Лаванакадағы аң ауру орнындағы өрттен қаза тапқаны туралы хабар жетеді. Бұл хабар, шындығында, екінші некеге қол жеткізу үшін арамза министрдің құпия жоспары. Алайда Викрамабаху патша бұл айла-шарғыға көніп, қызының үйленуіне келіседі. Қажетті дайындықтар жасалып, Ратнавали ханшайымы Каушамбиге сапарға шығып, жаңа патшайымы ретінде өмір сүруге асығады. Алайда, жолдарында дауыл тұрып, кеме апатқа ұшырайды. Ратнавалиді құтқарып қалған сауда кемесі құрлыққа жеткізеді. Бірақ ол өзін құтқарушыларға Симхала ханшайымы екенін айтпайды, өйткені саяси себептермен ұсталып қалудан қорқады, әкесі немесе күйеуі оны босату үшін аумақтан бас тартуға мәжбүр болады. Сондықтан ол есінен жаңылып қалғандай болады. Оны құтқарушы саудагерлер оның сәнді киімдеріне, әдепті сөйлеуіне және мәдениетті мінез-құлқына таңғалады. Олар оның асыл текті әйел екенін түсінеді. Сондықтан олар туған жеріне (құс жолымен Каушамбиге) жеткенде, аты-жөні белгісіз қызды министр Яугандхараянаның қамқорлығына тапсырады. Осы уақытта Каушамбиге кеме апаты мен Ратнавали ханшайымының жоғалғаны туралы хабар жетеді. Министр теңізден құтқарылған, есінен жаңылып қалған қыздың ханшайым екенін бірден түсінеді. Ол бұл жағдайды Васавадаттамен келісуге мүмкіндік ретінде қарастырады. Ол құтқарылған қызға «Сагарика» («Мұхит ханым») деген жаңа есім береді, оны патшайымға алып барып, үйсіз қызметші ретінде ұстауын сұрайды. Патшайым келіседі, ал Сагарика Васавадаттаның қызметшісіне айналады. Бір күні Купидон мерекесінде Сагарика Удаянаны көріп, бірден ғашық болады. Сагарика бақта отырып, Удаянаның суретін салып, оның туралы қиялдайды. Оның ақылды досы Сусангата оны тауып алады, суретті алып, Удаянаның қасына Сагариканың суретін салады. Сагарика Сусангатаға махаббатын мойындайды, ал Сарика құсы олардың әңгімесін естиді. Кенеттен баққа қашқан маймылдан қорқыныш туып, қыздар қашып кетеді. Бірден Удаяна мен оның әзілкеші баққа кіріп, Сарика құсының әйелдердің әңгімесін естиді. Олар Сагарика мен Сусангата салған суреттерді көреді, ал Удаяна оны қызықтырады. Осы уақытта екі қыз қайтып келіп, патша мен оның әзілкешісінің әңгімесін тыңдап, Удаянаның Сагарикаға қызығуын байқайды. Сусангата Удаяна мен Сагариканы жақындастыруды жоспарлайды, бірақ Васавадатта (Удаянаның бірінші әйелі) бақта серуендеп жүргенде суретті табады. Ашулы Васавадатта Сусангатаның жоспарын бұзады және Удаянаның көңіл көтеру сөздерін қабылдамай, бақтан кетеді. Үшінші актіде шумақ пен Сусангата Удаяна мен Сагариканы кездестіруді жоспарлайды. Сагарика өзін Васавадатта, ал Сусангата оның қызметшісі ретінде маскировкалайды. Олар Удаянаға барады, ол жоспарды біліп, Сагариканың Васавадатта кейпінде келуін күтеді. Бірақ нағыз Васавадатта бұл жоспарды біліп, Удаянаға барады. Васавадатта одан бұрын жетеді, бірақ Удаяна оны Сагарика деп қате қабылдап, оны сүйетінін жариялайды. Васавадатта екінші рет Удаянаға қатты ашуланып, оны сөгіп, кетіп қалады. Сагарика олардың жоспары тағы да сәтсіз аяқталғанын біліп, мойнына арқан байлап, өлімекке келеді. Осы арада Удаяна нағыз Васавадаттаны іздеп жүріп, Сагариканы өлім алдында табады. Ол оны нағыз Васавадатта деп қате түсініп, құтқарады. Кейін екеуі бір-бірін таниды және, соңғы рет, махаббатын жариялауға мүмкіндік алады. Бірақ дәл сол сәтте Васавадатта, көңілі тынығып, Удаянаға қайтып келеді. Ол Сагарика мен Удаянаны бірге көргенде үшінші рет ашуға буырады және Сагариканы түрмеге тастайды. Төртінші актіде Сагариканың Васавадаттаның қайда түрмеге жапқандығы ешкімге белгісіз. Кенеттен сарайдың өртеніп жатқаны туралы хабар таралады. Сагарика сонда ұсталғаны белгілі болады, ал Васавадатта өкінішпен толады. Ол Удаянаны оны құтқаруға шақырады. Удаяна өрттен Сагарикамен бірге аман-есен шығады. Кейін барлық өрттің бір сиқыршының әрекеті екені белгілі болады. Осы шиеленіскен сәтте Бабхрава мен Васубхути Сагариканың Симхала ханшайымы екенін таниды. Яугандхараяна кіріп, өзінің құсаптық жоспар жасаған адам екенін жариялайды. Васавадатта енді қуанышпен Удаяна мен Ратнавалидің, өзінің інісінің қызының үйленуіне көмектеседі, пайғамбарлыққа сенеді.

Udayana, King of Kaushambi, is both valiant and romantic. He is happily married to Vasavadatta, princess of a neighboring kingdom, and the story of their courtship and wedding is the subject of an earlier work, Svapnavasavadattam, written by Bhāsa. Udayana is well served by Yaugandharayana, an extremely loyal and astute, if rather presumptuous and devious minister. Yaugandharayana now wishes the king to marry Ratnavali, princess of the distant island kingdom of Simhala (presumably Sri Lanka). This is because a sage had prophesied that the man who marries Ratnavali would become a Sarvabhauma (Emperor). Incidentally, Ratnavali's father, king Vikramabahu of Simhala, is Vasavadatta's uncle. He is aware that Udayana and Vasavadatta are unusually close to each other (because they had married for love), and that a second wife would either be unhappy herself or make his niece Vasavadatta unhappy. He is therefore initially reluctant to accept the proposal of marriage which the minister makes to him. While the envoys from Kaushambi are still in Simhala with the proposal, the news reaches them that Queen Vasavadatta is dead, having perished in a fire which engulfed a hunting camp at Lavanaka. This news is in fact a falsehood initiated by the devious minister in order to facilitate the second marriage. King Vikramabahu is however taken in by the ploy, and agrees to give his daughter in marriage to Udayana. The necessary preparations are made, and Princess Ratnavali embarks on a ship to make the voyage to Kaushambi and her new life as queen of that kingdom. Unfortunately, a storm crosses their path and the ship gets wrecked. Ratnavali alone is rescued by a passing merchant ship, and reaches the mainland safely. She however does not reveal her identity as princess of Simhala to the people who rescue her, because she is fearful of being held for political ransom, that her father or fiancée will be made to give up territories to secure her release. She therefore pretends to be suffering from amnesia. The merchants who rescue her are impressed by her rich garments, her refined speech and cultivated manners. They infer from all this that she is a lady of noble birth. Therefore, when they reach their native land (which is Kaushambi, by a coincidence), they place the nameless maiden in the custody of minister Yaugandharayana. By this time, news of the shipwreck and the loss of Princess Ratnavali has reached Kaushambi. The minister immediately recognizes that the girl rescued from the sea and suffering from amnesia is almost certainly the princess. He also sees the situation as an opportunity to reconcile Vasavadatta to the idea of receiving a co wife. He gives the rescued girl a new name, "Sagarika," ("Ocean lady"), takes her to the queen and asks her to keep the homeless waif as a maid. The queen agrees, and "Sagarika" becomes Vasavadatta's maid. Once, in the cupid festival, Sagarika sees Udayana and instantly falls in love with him. Sagarika sits in a grove and keeps herself occupied in drawing Udayana's picture and fantasizing about him. Her shrewd friend Susangatha finds her, takes the picture into her hands and draws the picture of Sagarika by the side of the king. Sagarika confesses her love to Susangatha and a bird Sarika hears the conversation. Suddenly, there is a panic in the grove because of an escaped monkey and the maidens run away from there. After a while, the Udayana and his jester enter the grove and hear the bird Sarika reproduce the ladies' conversation. They find the picture Sagarika and Susangatha have drawn, and Udayana finds it alluring. By this time, the two maidens return and overhear the conversation of the king and his jester, and see that Udayana is interested in Sagarika. Susangatha then makes a plan to bring Udayana and Sagarika together, but Vasavadatta (Udayana's first wife) also finds the picture when walking in the grove. Susangatha's plan is destroyed by the angry Vasavadatta and she leaves the grove without accepting Udayana's words of appeasement. In the third act, the jester and Susangata hatch a plan to make Udayana and Sagarika meet. Sagarika disguises herself as Vasavadatta, and Susangata as her maid. They go to meet Udayana, who has been told of the plan and is expecting Sagarika to come in Vasavadatta's disguise. But the real Vasavadatta learns of this plan and also sets off to meet Udayana. Vasavadatta reaches him first, but Udayana mistakes her for Sagarika and declares that he loves her. Vasavadatta is very angry at Udayana for the second time, and reproaches him and walks away. Sagarika learns that their plan has again been foiled, and ties a noose to her neck wanting to commit suicide. Meanwhile, Udayana is frantically searching for the real Vasavadatta, and finds Sagarika about to die. He mistakes her for the real Vasavadatta, and saves her. Afterwards, the two recognize each other and finally they have a chance to declare their love. But at exactly the same moment, Vasavadatta, having calmed down, comes back to Udayana ready for appeasement. She is outraged for the third time on seeing Sagarika and Udayana together, and throws Sagarika into prison. In the fourth act, no one knows where Sagarika is imprisoned by Vasavadatta. Suddenly, there is heard a news of the royal harem catching fire. It turns out that Sagarika is kept there, and Vasavadatta turns remorseful. She implores Udayana to run to her rescue. Udayana comes out safely from the fire with Sagarika. It is later revealed that the entire fire was a trick by a magician. At this tense moment, Babhravya and Vasubhuti recognize Sagarika to be the Simhala princess. Yaugandharayana enters and reveals himself to be the plotter. Vasavadatta now gladly brings about the marriage of Udayana and Ratnavali, her cousin, relying on the prophecy.

Бейімделулер

Пьеса үнді киносында 1922 жылы Джотиш Баннерджи мен С. Легрант, 1924 жылы Манилал Жоши және 1945 жылы Сурендра Десай режиссерлік еткен "Ратнавали" фильмдері түрінде бейімделді.