Кіріспе

XIII фактор жетіспеушілігі өте сирек кездеседі, бұл ауыр қан кетуге себеп болады. Осы аурудың жиілігі миллионда бірден миллионда бесеуге дейін жетеді, бірақ Иран сияқты туысқандар арасында некелер жиі болатын аймақтарда бұл көрсеткіш жоғарылайды, және Иранда бұл аурудың таралуы ең жоғары деңгейде тіркелген. Көбінесе, бұл А суббұрымының (6p25 p24 хромосомасында орналасқан) геніндегі мутациялардың салдарынан туындайды. Бұл мутация аутосомдық рецессивті жолмен мұраға беріледі. XIII фактор жетіспеушілігі фибриннің дұрыс байланыспауына және біріншілік гемостаздық тромбтың жеткіліксіз болуынан кешіккен қан кету қаупіне әкеледі. Гемофилиямен ауыратын адамдардағы сияқты, гемартроз және терең тіндердегі қан кету сияқты қан кету белгілері пайда болады. XIII фактор екі суббұрыштан – А және В ақуыздарынан тұрады, олардың гендері әртүрлі хромосомаларда орналасқандықтан, рекомбинантты А суббұрымын енгізу қан ұюының тұрақтылығын арттырады және бұл жағдайға шалдыққан пациенттер үшін емдеу мүмкіндігіне айналуда.

Диагностика

Қан кету көрінісі, қалыпты ПТ, аПТТ, ТТ, БТ және КТ көрсеткіштерімен, XIII фактор жетіспеушілігі деп күдіктенеді. Растау тесті – мочевина лизисі тесті. Егер қан тірмсігі 5(М) мочевина ерітіндісінде оңай ыдыраса, онда тұрақсыз қан тірмсігі және XIII фактор жетіспеушілігі расталады.

Жаңа мұздатылған плазма және криопреципит

Жаңа мұздатылған плазма және криопреципитат XIII фактор жетіспеушілігін емдеудің негізгі құралы болып табылады, бірақ трансфузиямен байланысты тәуекелдерді де білдіреді.

XIII фактор концентраттары

Қазіргі уақытта Еуропада екі коммерциялық өндірістегі XIII фактор концентраты бар, біреуі Bio Products Laboratory (BPL) компаниясы жасаған және тек Ұлыбританияда қолжетімді. Екіншісі – Fibrogammin P, оны Германияның Beringwerke компаниясы өндіреді. АҚШ-та FXIII концентраты тек Федералдық дәрілік басқарманың (FDA) зерттеу жаңа дәрілер бағдарламасы (IND) арқылы немесе клиникалық сынақтар барысында ғана қолжетімді.

Рекомбинантты XIII фактор

Рекомбинантты XIII фактор (рFXIII) – XIII фактордың жетіспеушілігін емдеудің дәстүрлі әдісі – қан құюға балама болатын жалғыз дәрілік препарат. Novo Nordisk-тің rFXIII, catridecacog препараты 2014 жылы АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасымен мақұлданды. Бұл препарат рекомбинантты белок болғанымен, rFXIII А-ішкі бірлігі құрылымы мен функциясы жағынан дені сау адамдардың организмінде табиғи түрде өндірілетін XIII фактордың А-ішкі бірлігімен толық сәйкес келеді. Осы пациенттерге XIII фактордың экзогенді А-суббұрынты қажет, себебі оларда А-суббұрынтының өндірілуіне кедергі келтіретін мутация бар. Дегенмен, В-суббұрынты басқа хромосомада орналасқандықтан, XIII фактор жетіспеушілігі бар пациенттер В-суббұрынтын қалыпты түрде өндіреді. Бұл екі суббұрынты плазмада өзара әрекеттескенде фермент белсендіріліп, қан тоқтау каскадында қатысады. rFXIII-ні XIII фактор жетіспеушілігін емдеу үшін қолдану плазмаға негізделген емдеулердегі патогендік инфекция қаупін жояды. Сонымен қатар, rFXIII емдеуі қан донорларына тәуелді болмайды, бұл препараттың қолжетімділігі мен сапасын арттырады. rFXIII-ні әзірлеу кезіндегі ең үлкен қауіптердің бірі – организмнің бұл ақуызға иммундық жауап беруі еді; алайда, бірнеше қауіпсіздік және фармакокинетикалық зерттеулер rFXIII-ге немесе оған байланысты ашытқы өнімдеріне иммундық жауап байқалмағанын көрсетті.