Кіріспе

Г. Уэллстің 1910 жылғы әзіл-сықақ романы «Мистер Полидің тарихы» — Г. Г. Уэллстің 1910 жылғы әзіл-сықақ романы.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Мистер Полидің тарихының басты кейіпкері – Х.Г. Уэллстің мата саудасындағы алғашқы тәжірибелерінен шабыттанған антигерой: Альфред Полли, шамамен 1870 жылы туған, Эдвард дәуіріндегі Англияда тұратын ұялшақ және мақсатсыз жас жігіт. Өзінің кеңістігіне қарамастан, ол айналасындағылардың көмегіне көп сене бермей, қанағатқа толы тыныштыққа жетеді. Мистер Полидің ең ерекше қасиеті – оның "туа біткен епітет сезімі", ол оны "күнге толы, қуатты және белсенді жастар" үшін "Шовеациоз культі" сияқты, ал Кентербери соборының әшекейлері үшін "мұңды періштелік" сияқты әзілді тіркестер ойлап табуға итермелейді. Альфред Полли Кенттегі Фишборн қаласында тұрады (Батыс Сассекстің Фишборны немесе Уайт аралының Фишборнымен шатастырмау керек – әңгімедегі қала Уэллс бірнеше жыл тұрған Кенттегі Сэндгейтке негізделген деп есептеледі). Роман медиа рес принципімен басталады, мұнда бақытсыз Мистер Поли таныстырылады: "Ол Фоксборнды жек көрді, Фоксборнның жоғарғы көшесін жек көрді, өзінің дүкенін, әйелін және көршілерін – барлық көршілерін, тіпті сөзбен жеткізе алмайтын ащылықпен өзін жек көрді". Содан кейін "Мистер Полидің тарихы" үш бөлімге бөлінеді. 1–6 тарауларда оның 20 жасқа дейінгі өмірі суреттеледі, ол кузені Мириам Ларкинге үйленіп, Фишборнда киім-кешек дүкенін ашады. 7–8 тарауларда Мистер Полидің таңғажайып өзіне-өзі қол жұмбалау әрекеті көрсетіледі, бұл оны жергілікті батырға айналдырып, банкроттықтан сақтайтын сақтандыру ақшасын жеңіп алады және "Фишборн әлем емес" деген түсінікке жетеді, бұл оны дүкенін және әйелін тастап кетуге мәжбүр етеді. 9–10 тараулар Потвелл қонақ үйінде (көрініп тұрғаны Батыс Сассексте орналасқан) аяқталады, онда Мистер Поли қонақ үй иесінің немере қызының қаскөй туысы "Джим аға" үстінен батыл жеңіске жетеді. Эпилог Мистер Полиді Мириамның жағдайына көз жеткізу үшін қысқа сапардан кейін қонақ үйдің көмекшісі ретінде бейімделген күйде көрсетеді.

Тақырыптар

Романның басты қақтығысы – Мистер Поллидің өмірмен күресі, ол "толыққанды Диккенс дәстүрінде" баяндалған. Бұл моральдық күрес баяу дамиды, себебі Мистер Полли дарынды немесе өзіне сенімді емес, қайта кемтар. Оның қиялы да, тіл таланты да бар, бірақ оның санасы "бірден-бірге тым сезімтал да, тым тез шаршағыш". Оның анасы жеті жасында қайтыс болады, ал ресми білімі он төрт жасында аяқталады, сол кезде "Мистер Полли өзінің табиғи сенімділігінің көп бөлігін жоғалтты, әсіресе сандар, ғылымдар, тілдер және нәрселерді үйрену мүмкіндіктері тұрғысынан". Оның жаны аяусыз әкесі оны Порт-Бердок мата базарына шәкірттікке береді. Ол онда қанағаттанбай, Лондонға жұмыс іздеуге кетеді және біраз уақыт Кентербериде жұмыс істейді, ондағы кафедраль оны қатты қызықтырады: "Мистер Полли мен готика арасында қандық байланыс болды". Мистер Поллидің күресі көбінесе моральдық: ол өзінің зиялық қабілеттеріне сенімсіз (бірақ жаны құштар оқырман), ал оның сезімдері шатасқан және ұялды. Оқырманға Мистер Поллидің көзқарасымен қарау ұсынылады, тіпті бұл оны өрт қоюға және, мүмкін, адам өлтіруге әкелсе де. "Бұл Мистер Поллидің мақтауы емес, тарихы, мен оның жағдайында болған нәрселерді айтамын". Г.Г. Уэллстің романның аясындағы моральдық көзқарасы күрделі және көбінесе ирониялық, Мистер Поллидің роман соңындағы ойлары осыны көрсетеді: "Өмірге бір нәрсені күтіп бастайсың. Бірақ ол орындалмайды. Бірақ ол маңызды емес. Жақсы мен жаманның арасында көп байланыс жоқ деген оймен бастайсың... Бізді алаңдатпайтын бір нәрсе бар. Бізге қол жеткізгіміз келген нәрсе – біздің тырысқан нәрсеміз емес, жақсылық жасағанымыз жақсы деп ойлаған нәрсеміз емес. Бізді бақытты ететін біздің тырысуымыз емес, басқаларды бақытты ететін біздің тырысуымыз емес. Адамдар ұнатып, қолдайтын кейіпкерлер бар, ал басқалары жоқ. Оған жұмыс істеу керек және салдарына дайын болу керек". "Мистер Поллидің тарихында" автордың әлеуметтік реформаға деген құштарлығы көбінесе тоқтатылады; бірақ Уэллс екі рет "Хайбериде тұратын, алтын көзілдірік тағып, Reform Club-тың әдемі кітапханасында көбінесе жазатын белгілі бір жоғары білімді, көзілдірік тағып жүретін мырзаның" диагнозын келтіреді, ол Мистер Поллиді білмей тұрып "қоғамдық сана мен тәртіпке ұжымдық ерік-жігерді дамыта алмаған қоғамдағы дұрыс емес бірліктердің" жағдайын анықтайды. Кейінірек осы белгісіз автордың бірнеше жүз сөзден тұратын үзіндісі "біз бұл дұрыс емес және қате термин қолданғанда көретін, пайдасыз, ыңғайсыз, білімсіз, дайынсыз және жалпы өкінішті адамдардың зор саны" туралы сын айтады, ол – төменгі орта тап.

Сын

"Мистер Полидің тарихы" көбінесе ынталы пікірлерге ие болды. Х. Л. Менкен 1910 жылғы шілде айындағы "The Smart Set" журналында жарқын мақала жариялады. Роман "толыққанды комедиялық керемет" деп аталды. "Мистер Поли" – білім алмаған Уэллспен не болуы мүмкін екендігінің тамаша бейнесі, Уэллс ішінде қайнап тұрған сөздерді қолдануға мәжбүр болған және оларды кереметтей шатастырған" делінген. Бромның сөзінше, Уэллс "терең, таусылмас кемсіну сезімінен шабыт алған. Ол өзін кемсіткен, көптеген жарақаттар, қорлаулар мен мақтандықты мұра еткен, тіпті оның дене бітімі де оны қорғануға итерген."

Экранға бейімделу

1949 жылы Энтони Пеллизер Джон Миллс бас рөлде ойнаған осы аттас фильмді түсірді. BBC 1959 жылы 28 тамыз бен 10 қазан аралығында Эмрис Джонс Полли рөлінде ойнаған алты бөлімді телесериал, ал 1980 жылы 2 мен 30 наурыз аралығында Эндрю Сакс ойнаған бес бөлімді бейімдеуді көрсетті. 1959 жылғы нұсқасы қазір сақталмаған. Ли Эванстың басты рөлде ойнаған толық метражды нұсқасы 2007 жылдың мамырында ITV телеарнасында көрсетілді.