Кіріспе

Бахшали қолжазбасы – 1881 жылы Марданның Бахшали ауылында (қазіргі Пәкістанның Пешавар маңындағы, тарихи Гандара аймағында) қайың қабығына жазылған ежелгі үнді математикалық мәтіні. Ол, "үнді математикасының сақталған ең көне қолжазбасы" болуы мүмкін. Қолжазбада нөл символын қолданудың ең ерте белгілі мысалы кездеседі. Мәтін әдеби санскрит тілінде жазылған, бірақ сол кездегі жергілікті диалекттердің ықпалында.

Мазмұны

Қолжазба ережелер мен көрнекі мысалдар жинағы. Әр мысал мәселе ретінде беріледі, оның шешімі сипатталады және мәселенің дұрыс шешілгені расталады. Мысал мәселелер өлеңмен, ал түсіндірмелер есептеулермен байланысты прозамен жазылған. Мәселелер арифметика, алгебра және геометрияны, соның ішінде өлшемдерді қамтиды. Қарастырылатын тақырыптарға бөлшектер, квадрат түбірлер, арифметикалық және геометриялық прогрессиялар, қарапайым теңдеулерді шешу, бірдей сызықтық теңдеулер, квадрат теңдеулер және екінші дәрежелі белгісіз теңдеулер кіреді.

Құрамы

Қолжазба Шарда жазуының ертеректе пайда болған түрінде жазылған. Бұл жазу негізінен Оңтүстік Азияның солтүстік-батыс бөлігінде, мысалы, Кашмир мен көршілес аймақтарда 8-12 ғасырларда қолданылған. Бұл қолжазба әр түрлі тілдерде жазылған түрлі еңбектердің үзінділерін жинаған болуы мүмкін. Хаяши кейбір қателіктер жазушылардың қателіктерімен немесе орфографиялық қателіктермен байланысты екенін мойындайды. Бір бөлімдегі колофонда оның "Чаджаканың ұлы" деп аталатын брахман, "калькуляторлардың патшасы" деп аталады, және ол Васиштханың ұлы Хасика үшін жазылған. Брахман түсіндірменің авторы және қолжазбаның жазушысы болуы мүмкін. 2017 жылғы көміртектік талдаудан бұрын, Мадхья-Прадеш штатының Гвалиор қаласындағы ғибадатхананың қабырғасындағы 9 ғасырлық нөл жазуы, нөл символының ең көне үнді қолданысы деп есептелген. Санскрит ғалымы Ян Хубен, Плофкер және басқалардың дәлелдерді егжей-тегжейлі қайта қарастырғанына сілтеме жасай отырып, былай деді: «Егер бір қолжазбаның үлгілері ғасырлар бойында айырмашылықты көрсетсе, бұл қателіктерге негізделмесе, Бодлей зерттеу тобының назарынан тыс қалған бірнеше факторлар бар: әртүрлі биіктіктегі ғарыш сәулесіне ұшыраудың белгілі бір айырмашылығы және ашық, таулы жыныстардағы белгілі бір минералдардың болуынан туындайтын фондық сәулеленудің мүмкін өзгеруі еш жерде ескерілмеген». Бірақ бұл соңғы зерттеулерде ескерілмеді. Г.Г. Джозеф: «Кейдің әлі де Үнді математикасы бойынша авторитет ретінде сілтеме жасауы өте өкінішті» деп жазды. Үнді ғалымдары оған ертерек мерзім берген. Датта оны «Христиан дәуірінің алғашқы ғасырларына» жатқызды. Хаяши қолжазба мен Баскара I-нің (629 ж.) еңбегі арасындағы кейбір ұқсастықтарды атап өтті және ол «Баскара I-ден көп кешіктірілмеген» деді.