Кіріспе

Шотландиядағы бұрынғы теміржол компаниясы, тарихи теміржол компаниясы.

Батыс Хайленд темір жолы – Крейгендораннан (Глазгодан батысқа қарай Клайд өзенінде, Шотландия) Форт-Уильям мен Маллайгқа дейінгі теміржол желісін салған теміржол компаниясы. Желі екі кезеңде қиын және шеткерлі жерлер арқылы салынды: Крейгендораннан Форт-Уильямға дейінгі бөлігі 1894 жылы, ал 1895 жылы Каледон каналындағы Банавиге дейінгі қысқа тармағы ашылды. Алғашқы жоспар бойынша, теңізге шығатын балық аулау кемелеріне қолайлы жағдай жасау үшін Рошвенге дейін салынбақ болған, бірақ аяқталу нүктесі Маллайгқа өзгертіліп, бұл бөлік 1901 жылы пайдалануға берілді. Маллайг тармағы желі құрылыстарында массалық бетонды кеңінен қолдануымен ерекшеленді, бұл сол кезде жаңалық болды. Желі ешқашан пайда таппады және аймақтың экономикалық ахуалын жақсарту мақсатында мемлекеттік қаржылық қолдауға мұқтаж болды (бұл мәселе көп дау тудырды). Оны Солтүстік Британ темір жолы басқарды, кейіннен компанияны толығымен сатып алды. Банавидегі қысқа бөлігінен басқа, желінің барлық бөлігі бүгінгі күнге дейін қолданыста, және ол Ұлыбританиядағы ең әдемі теміржолдардың бірі саналады.

Темір жолдар пайда болғанға дейін

Тоғызыншы ғасырға дейін Шотландияның батыс таулы аймағы терең өзен аңғарларымен тізілген таулы және жабайы жерлерді құрады. Топырағы көбінесе нашар болды және өнімді егіншілікке жарамсыз еді, сонымен қатар құрлықтағы көлік жағдайы да нашар болды. 1715 жылғы Якобиттер көтерілісінен кейін әскери бақылауды қамтамасыз ету үшін әскери жолдар салынды, бірақ олар Криффтен Ұлы Гленнің оңтүстігіне дейінгі аймақпен ғана шектелді. Ең тиімді көлік түрі – жағалау арқылы жүзе тасымалы болды. Теміржолдар XVIII ғасырдың соңында, әсіресе кен өндіру аудандарында, көлік құралы ретінде қолданысқа енді, көбінесе бастапқыда су жолдарына жақын қысқа қашықтықтағы қосымша құрылымдар ретінде салынды; 1826 жылғы Монкленд және Киркинтиллох теміржолы Шотландиядағы дамуда маңызды рөл атқарды. 1842 жылы Эдинбург және Глазго теміржолы ашылды, бұл қалааралық мақсаттағы теміржолдардың дамуына жол ашты, ал келесі жылдары ақша нарығының жағдайының жақсаруы теміржол құрылысын қарқындыруға әкелді, нәтижесінде көптеген жобалар ұсынылды, олардың барлығы да жүзеге аспады.

Темір жол маниясы

Бұл 1845 жылы, Каледония темір жолы Парламент актісін алған жылы болды, ол Эдинбург пен Глазгодан Карлайлға дейін темір жол салу үшін 1,5 миллион фунт стерлингтік капитал құруға рұқсат берді. Сол жылы Шотландияның басқа магистральдық темір жолдарына да рұқсат берілді, бұл келесі сессияда Парламентке ұсынылатын, көбінесе қиялдағы жобаларды ілгерілетуге себеп болды. Шотландияның Батыс Таулы аймақтары да ұсынылған жобалардан тыс қалмады. Шотландияның Батыс темір жолы, Шотландияның Солтүстік-Батыс темір жолы, сондай-ақ Шотландияның Grand Junction темір жолы және тағы да басқалары үшін проспекттер жарияланды. Кейбір проспекттерде мол табыс пен тегіс жазық жер арқылы оңай құрылыс туралы айтылды. Бір жол болса, аймақтың таулы екенін мойындады, бірақ қиындықтарды жеңу үшін атмосфералық жүйені қолдануды ұсынды. 1846 жылы және одан кейінгі жылдары ақша тапшылығы Батыс Хайлендтің барлық жобаларын тоқтатты. Басқа темір жолдар ашылып, жұмыс істеген кезде Шотландия картасында қызмет көрсетілмейтін үлкен аумақтар қалды, сондықтан қолданыстағы магистральдық желілерден тармақтар салу туралы мәселе көтерілді. 1870 жылы Калландер мен Обан темір жолының бірінші бөлігі ашылды, бұл жергілікті тармақты кеңейтті, ал Каледония темір жолының еншілес компаниясы 1880 жылы Обанға дейін толық ашылды. Сондай-ақ 1870 жылы Дингвол мен Скай темір жолының негізгі бөлігі Стромферриге дейін ашылды. Осылайша, батыс жағалауындағы екі нүктеге орталықтан бұтақтар арқылы қол жеткізілді. 1883 жылдың наурыз айында тағайындалған комиссия Таулы аймақтағы шағын шаруалардың жағдайын зерттеді, және олардың зерттеулері көліктің ең маңызды қажеттілік екенін көрсетті. G&NWR тікелей үкімет тарапынан құрылмады: оны Лондонның қаржылық мүдделері мен Солтүстік Британ темір жолы (NBR) демеушілік етті. NBR Каледония темір жолының (CR) қатал бәсекелесі болды, ал CR Шотландияның батыс жағын өзінің эксклюзивті аймағы деп есептеді, сондықтан NBR-дің жаңа желіге деген қызығушылығы автоматты түрде қарсылық тудырды. Highland Railway және David MacBrayne Ltd, жағалаудағы кеме операторы, әрқайсысы өз саласында тиімді монополия болып табылды және табиғи түрде G&NWR-ге қарсы болды. Бұл заң жобасы 1883 жылғы Парламент сессиясында қарастырылды. Бұл жағдай Парламенттік тыңдауларда ұсынылып отырған маршруттың шалқарлығын көрсету үшін пайдаланылды. Желінің табысы туралы болжамдар Калландер мен Обан желісінен түскен кіріске негізделген, бірақ ұзақ қашықтыққа байланысты арттырылған.

Құрылыс

Бірінші топырақ 1889 жылғы 23 қазанда қазылды, ал құрылыс мердігері Лукас және Эйрд құрылысқа жұмыс күшін жинауға кірісті. Аймақтың тым шалғай орналасуы және тіпті қарапайым жолдардың да жетіспеуі айқын қиындықтар туғызды. Инженерлер Форманс және Макколл болды. 1891 жылдың тамызында мердігерлер мен теміржол компаниясы арасында тас-қиыршық тастау үшін төленетін ақы төңірегінде үлкен дау туды; мердігер тас-қиыршықтары бар материал үшін жоғары төлемді талап етті. Дау Думбартон шериф сотына жеткізілді, онда іс теміржол компаниясының пайдасына шешілді, бірақ осы уақытқа дейін жұмыс күші көбінесе тарап кеткен еді. Келісімге келгеннен кейін Лукас және Эйрд қайтадан құрылыс алаңына оралды, ал жұмыс 1891 жылдың қазан айында жаңартылды. Әлі де көп жұмыс істеу керек еді, әсіресе Раннок Мурдың батпақты бөлігін кесіп өту, ол әлі басталмаған еді. 1893 жылдың жазында теміржол компаниясының капиталы таусыла бастады, және жұмыс тоқтатылуы мүмкін болды, бірақ директорлардың бірі, Рентон мырза, жобаны сақтап қалу үшін жеке қаржысының бір бөлігін берді. (Бұрынғы бірнеше сапарлардан кейін) және 7 тамызда жолаушылар тасымалына жол ашуға рұқсат берілді. Ең жоғары жылдамдық сағатына 25 мильмен шектелді. Пойыздар сол күні жүруге бастады, бірақ ресми ашылуы 11 тамыздағы сенбі күні төрағаның әйелі, Уильям Хейдің, Твиддейлдің 10-шы маркизінің ұйымдастыруымен өтті. Желі Крейгендоран торабынан Форт-Уильямға дейін созылды, он бес станция швейцариялық шалелер стилінде салынды. Желі бір рельстік болды және Saxby және Farmer планшеттік құрылғыларымен жабдықталды. Әр бағытта үш жолаушы пойзы жүрді, ал бірінші пойыз және соңғы пойыз Эдинбург арқылы Кингс-Кроссқа баратын вагондарды тасыды; күн сайын бір жүк пойзы жүрді. 1894 жылдың 1 қарашасында жолаушылар қызметі екі пойызға дейін қысқы кестеге сәйкес қысқартылды. Бәсекелес Каледония темір жолы Лондоннан Форт-Уильямға дейін Обан арқылы қызмет көрсетті, содан кейін Форт-Уильямға кемемен байланыс жасады, бұл Батыс Хайленд желісінің уақытына жақын болды. Батыс Хайленд Арочардан Крейгендоранға тұрғын үй қызметін ұйымдастыруға тырысты (күнде үш рет және 1959 жылдан бастап сенбі күндері төрт рет), онда Солтүстік Британ темір жолының Глазгоға бағытталған пойыздарымен байланыс жасады, бірақ WHR станцияларының орналасқан жері, олар қызмет көрсететін қауымдардан қашықтықта болғандықтан, күнделікті саяхат үшін ыңғайсыз болды. Гринноктан (Крейгендоранға кемемен) Форт-Уильямға жүк тасымалын ұйымдастыруға жасалған әрекет те бүкіл кемемен тасымалдауға қарағанда бағаның жоғары болуына байланысты сәтсіз аяқталды. Ранок станциясы сол кезде қоғамдық жолдардан алыс болды: Батыс Хайленд станциядан шығысқа қарай Лох Ранокқа дейін жол салды. (Бұл жол қазір B846 жолының бөлігі. Кинлохлевенге де сол кезде қоғамдық жолмен кіру мүмкін емес еді.) 1894 жылдың 29 желтоқсанынан 1895 жылдың 7 ақпанына дейін аймақтағы желіге ерекше қатты қарлы борандар соқты, көптеген пойыздар жолдың бұғатталуына байланысты қалып қойды. Кейіннен қардан қорғану шаралары күшейтілді, соның ішінде Круах-Рок қардан қорғаныш құрылысы салынды. 1965 жылдың соңынан бастап Глазгодан Обанға барлық пойыздар осы желі арқылы жүре бастады, бұл Данбланнан Крайанларихқа бағыттың жабылуынан кейін қайта бағытталды, бастапқыда Глен Огледегі жер сілкінісінен, бірақ 1966 жылдың сәуірінен бастап Бичингтің қысқартуларының бөлігі ретінде ресми түрде жабылды.

Қаржылық нәтиже

Обанға тікелей пойыздар болмады және Гарелохедке "тұрғын" бағытындағы қозғалыс өте шектеулі болғандықтан, желінің қаржысын негізге алған табысқа қол жеткізу мүмкін болмады. Форт-Уильямға бағытталған негізгі желі 1894 жылғы жазғы маусымда ашылды, бірақ бұл өте қымбатқа түсті, 1892 және 1893 жылдардың қиын қыстарында мердігердің кеңесіне қарамастан, құрылысқа артық шығындар жұмсалды. Сонымен қатар, Банави тармағы келесі жылға дейін (1895) ашылмады және құрылыстың жалпы шығыны 1 миллион фунт стерлингтен асып, бастапқы есептелген сомадан екі есеге жуық болды. Осы кезде Солтүстік Британ темір жолы Батыс Хайлендтің қаржылай демеушісі болды, бірақ Қаржы министрлігінің қолдауын жоюға жол бермеу үшін тәуелсіздік сыпаты сақталды. Батыс Хайленд темір жолының 1896 жылғы жалпы кірісі 45 146 фунт стерлинг құрады. 1899 жылы ол 69 626 фунтқа дейін өсті, ал 1901 жылы 92 260 фунтқа жетті (1901 жылғы 92260,0 сомасы шамамен <есептелген сомаға> тең), бірақ ол әрқашан үлкен шығынға ұшырады; шығындар NBR есебінен өтелді. (1902 жылғы 1206463,0 сомасы шамамен <есептелген сомаға> тең).

Малайгқа дейін кеңейту

Форт-Уильям тұзды суда орналасқанымен, ашық теңізден тым алыс болғандықтан балық аулау базасы ретінде тиімді болмады, сол себепті батысқа қарай кеңейту идеясы қайта жанданды. Лох-Невис кеме қатынасы тұрғысынан өте қолайлы орын деп есептелді, бірақ арадағы жер теміржол салуды өте қиын еткендіктен, Батыс Хайленд теміржолы Форт-Уильямнан 40 шақырымдай ғана қашықтықта орналасқан Маллайгты таңдады. Кеңейтудің пайдалы болуы күмәнді еді, ал NBR (қажетті капиталды ұсынуға қабілетті жалғыз жекеменшік беруші ретінде) мемлекеттік субсидия болған жағдайда ғана инвестиция жасайтынын мәлімдеді. Қаржы комитеті Маллайг желісінен бөлек, барлық мүмкін теміржолдарды қарастырып, желіге мемлекеттік қолдау көрсетуді ұсынды, бірақ Маллайгқа қатысты «жақсырақ орын табу мүмкін болмағандықтан ғана» ұсыныс жасалды. Солтүстік британдық теміржолы коммерциялық себептермен Батыс Хайленд теміржолының бірінші бөлігін қолдаған болатын, бірақ енді Маллайг кеңейтуінен туындаған шығындарды өтеуге тура келеді деп алаңдады және оның зиянды екеніне көз жеткізді. Дегенмен, міндеттемелер берілген еді және 1892 жылдың 28 сәуірінде NBR жалпы түсімдердің 50% мөлшерінде кеңейтуге келісіп, капиталға 3% мемлекеттік кепілдік 25 немесе 30 жылдың ішінде аяқталғаннан кейін де желіні қолдауын жалғастыратынын айтты. Бірақ кепілдік туралы заң жобасы қабылданбады, көптеген депутаттар теміржол компаниясына тегін сыйлық беруге қарсы болды. Дегенмен, елдің артта қалған аймағын дамытуға бағытталған бұл жобаға үкімет қолдау көрсетті және кепілдік туралы заң жобасы 1895 және 1896 жылдары Парламентке қайтадан ұсынылып, ақыры 1896 жылдың 14 тамызында қабылданды. Қаржы министрлігі Батыс Хайленд теміржолының (Маллайг кеңейту) капиталының 260 000 фунт стерлингіне 3% кепілдік берді және Маллайг портының 45 000 фунт стерлингтік құнына 30 000 фунт стерлинг көмек берді; сондай-ақ, салықтар жақсартылмаған жерлерге сәйкес деңгейде сақталуы керек еді. Жұмыс мердігерлері Роберт МакАльпин және ұлдары, ал инженерлері Симпсон мен Уилсон болды. Банавиден Лох-Эйлдің басына дейінгі бөлік оңай болғанымен, одан әрі жер өте қиын болды, бұл проблеманың себебі алыстығы мен қол жеткізудің қиындығы еді. Өте қатты тау жыныстары кездестірілді және Лох-Эйден алыс жерлерде тереңге ену қажет болды. Бумен жұмыс істейтін бұрғылау жабдықтарын осы жерлерге жеткізу және отынмен қамтамасыз ету қиын болды, сондықтан МакАльпин бұрғылау үшін қысылған ауа қуатын қамтамасыз ету үшін су турбиналарын пайдаланды. Желі құрылысының нақты құны 540 000 фунт стерлингті құрады (1901 жылғы 540 000 фунт стерлинг қазіргі жылдарда шамамен <есептелген сомаға> тең). Тас қатты болғанымен, ол сынып, жарықтарға толы болды, бұл оны көпірлер мен виадуктарда дәстүрлі тас құрылыс үшін жарамсыз етті, сондықтан МакАльпин көптеген көпірлерді салу үшін массивті бетонды пайдаланды; сол кезде бұл құрылыстың революциялық түрі болды. Борродайл Бёрн көпірі 127 футтық ең ұзын бетонды арақашықтыққа айналды, ал Гленфиннан виадугы 21 аркасы бар 416 метрлік бетоннан жасалған алып құрылыс болды.

Солтүстік Британ темір жолының қолына түсті

Уақыт өте келе Батыс Хайленд темір жолының тәуелсіздігі тек сыртқы көрініс ретінде қабылдана бастады; оның желісі Солтүстік Британ темір жолымен пайдаланылды, ал шығындары мен барлық қалған құрылыс жұмыстары NBR есебінен қаржыландырылды. Бәсекелес теміржолдар – Хайленд және Каледония – NBR-дің бақылауда екенін анық көрді. 1902 жылы Солтүстік Британ темір жолы (жалпы өкілеттіктер) заңы Батыс Хайленд темір жолы акцияларын жойып, оларды 3% Солтүстік Британ темір жолы акцияларымен алмастырды. Алты жыл өткен соң, 1908 жылғы Солтүстік Британ темір жолын бекіту заңы NBR-ге WHR кәсіпорнының барлығын қоса беруге құқық берді, және бұл 1908 жылдың 31 желтоқсанында күшіне енді. Батыс Хайленд темір жолының кітап бойынша құны 2,370,000 фунт стерлинг болды. 1931 жылы Лохабер электр стансасы іске қосылды; ол Лох Трейг көлінің жанындағы шамамен 1,5 мильдік темір жол учаскесін өзгертуді қажет етті; көлдің солтүстік жағына бөгет салынды және көлдің деңгейі шамамен 35 футқа көтерілді. Аударылған темір жол 78 м 100 йд-ден 80 м 175 йд-ға дейін созылады және 150 йрдтік жаңа туннельді қамтиды. 1975 жылдың маусым айында Форт-Уильям стансасы жол құрылысымен байланысты қысқартылып, басқа жерге көшірілді. 1987 жылы Форт-Уильям стансасы аумағын қоспағанда, Батыс Хайленд темір жолы жүйесінің барлық бөліктеріне радиоэлектрондық токен блогы (RETB) орнатылды. RETB станциялардағы сигнал берушілердің қатысуынсыз ұзақ бір жолды учаскелерді қауіпсіз пайдалануға мүмкіндік берді; бақылау орталығы Банавидеде орналасқан. Станциялардағы өткізу пункттері көпірлі механизмдермен басқарылды және қарсы бағытта баяу жылдамдықпен өтілді. Банавидедегі диспетчерлермен және машинистермен радио байланысында шатасуды болдырмау үшін Маллайг бұрылысы Форт-Уильям бұрылысы, ал Тиндрум Жоғарғы стансасы Жоғарғы Тиндрум деп аталды – екеуі де 1989 жылдың соңында өзгертілді.

Ағымдағы жағдай

Банави тармағының соңғы бөлігінен және оңтүстік стансаларының бірнешеуінен басқа, желі әлі де ашық және ScotRail компаниясы тарапынан Батыс Хайленд желісі қызметтерінің бөлігі ретінде пайдаланылуда (бұл қызметтер Обан және Маллайгқа да жол жүргізеді).