Екінші дүниежүзілік соғыстағы еврейлердің геноциді

Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде еврейлер тарихы Еуропа мен Еуропалық Солтүстік Африкада (нацистік Виши Солтүстік Африкасы мен итальяндық Ливияда) бұрын-соңды болмаған ауқымда еврейлерді қудалау мен өлтірумен тығыз байланысты. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде болған Холокосттың зор масштабы еврей халқына және әлемдік қоғамдық пікірге үлкен әсер етті, олар соғыс аяқталғаннан кейін ғана «Ақырғы шешімнің» (Final Solution) толық көлемін түсінді. Геноцид, иврит тілінде ХаШоа деп аталады, Еуропа құрлығындағы еврей халқын жою мақсатын көздеді. Бұл нацистік Германияның басшылығымен кеңінен ұйымдастырылған операция болды, оның барысында шамамен алты миллион еврейлер қатыгездікпен және жүйелі түрде өлтірілді. Холокостты нацистік Германия үкіметінің жоғары деңгейлері ұйымдастырғанмен, өлтірілген еврейлердің басым көпшілігі неміс емес, 1938 жылдан кейін нацистер басып алған елдердің тұрғындары болды. Нацистер өлтірген шамамен 6 миллион еврейдің ішінде, шамамен 160 000-180 000-ы неміс еврейлері болды. Польшаны оккупациялаған кезеңде Аушвиц концлагерінің газ камераларында бір миллионнан астам еврей өлтірілді. Еуропалық еврейлерді өлтіру Албания, Австрия, Беларусь, Бельгия, Босния және Герцеговина, Ла-Манш аралдары, Хорватия, Чехия, Эстония, Франция, Германия, Грекия, Венгрия, Италия, Латвия, Ливия, Литва, Люксембург, Молдова, Нидерланды, Солтүстік Македония, Норвегия, Польша, Румыния, Ресей, Сербия, Словакия және Украинадағы еврей қауымдастықтарына әсер етті. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін нацистік Германиядағы еврей бизнесінің көбі қаржылық қысым мен табыстың төмендеуінен құлдырап, немесе 1937 жылы басталған «Ариандастыру» саясатының аясында нацистік Германия үкіметіне сатуға мәжбүр болды. Соғыс басталған кезде еврейлерге қарсы жаппай қырғын бастапқыда поляк халқына қарсы «Танненберг» операциясының бөлігі ретінде жүзеге асты. Еврейлерді одан да көп және жүйелі түрде жаппай қыру 1941 жылы «Барбаросса» операциясы басталғаннан кейін күшейді. «Айнзатцгруппен» (Einsatzgruppen) және «Тәртіп полициясы» (Order Police) батальондарының басшылығымен, еуропалық еврейлерді жоюға белорус, эстон, латвия, литва және украин бөлімшелері сияқты жергілікті көмекші полиция белсенді қатысты.

!Ел !Соғысқа дейінгі еврей халқының саны !Құрбан болғандар саны !Құрбан болғандардың үлесі
|Польша |3 400 000 |3 000 000 |88,25%
|Кеңес Одағы (Балтық елдерінсіз) |3 000 000 |1 000 000 |33,3%
|Румыния |757 000 |287 000 |38%
|Венгрия |445 000 |270 000 |60,7%
|Чехословакия |357 000 |260 000 |73%
|Германия |500 000 |165 000 |33%
|Литва |150 000 |145 000 |96,7%
|Нидерланды |140 000 |102 000 |72,9%
|Франция |300 000 |76 000 |25,33%
|Латвия |93 500 |70 000 |74,9%
|Австрия |206 000 |65 000 |31,5%
|Югославия |68 500 |60 000 |87,6%
|Грекия |70 000 |58 800 |84%
|Бельгия |90 000 |25 000 |27,8%
|Италия |46 000 |7 500 |16,3%
|Люксембург |3 600 |1 200 |33,3%
|Эстония |4 300 |1 000 |23%
|Норвегия |1 800 |758 |42,1%
|Болгария |48 400 |142 |0,3%
|Дания |7 800 |116 |1,49%
|Албания |200 |100 |50%
|Финляндия |2 200 |7 |0,32%
|Барлығы |9 689 500 |5 594 623 |57,74%

The history of the Jews during World War II is almost synonymous with the persecution and murder of Jews which was committed on an unprecedented scale in Europe and European North Africa (pro Nazi Vichy North Africa and Italian Libya). The massive scale of the Holocaust which happened during World War II greatly affected the Jewish people and world public opinion, which only understood the dimensions of the Final Solution after the war. The genocide, known as HaShoah in Hebrew, aimed at the elimination of the Jewish people on the European continent. It was a broadly organized operation led by Nazi Germany, in which approximately six million Jews were murdered methodically and with horrifying cruelty. Although the Holocaust was organized by the highest levels of the Nazi German government, the vast majority of Jews murdered were not German, but were instead residents of countries invaded by the Nazis after 1938. Of the approximately 6 million Jews murdered by the Nazis, approximately 160,000 to 180,000 were German Jews. During the Holocaust in occupied Poland, more than one million Jews were murdered in gas chambers of the Auschwitz concentration camp alone. The murder of the Jews of Europe affected Jewish communities in Albania, Austria, Belarus, Belgium, Bosnia & Herzegovina, Channel Islands, Croatia, Czech Republic, Estonia, France, Germany, Greece, Hungary, Italy, Latvia, Libya, Lithuania, Luxembourg, Moldova, the Netherlands, North Macedonia, Norway, Poland, Romania, Russia, Serbia, Slovakia, and Ukraine. Leading to World War II, nearly all Jewish businesses in Nazi Germany had either collapsed under financial pressure and declining profits, or had been forced to sell out to the Nazi German government as part of the "Aryanization" policy inaugurated in 1937. As the war started, massacres of Jews took place originally as part of Operation Tannenberg against the Polish nation. The much larger and methodical mass killings of Jews began with the onset of Operation Barbarossa in 1941. Led by Einsatzgruppen and the Order Police battalions, the destruction of European Jews took place with the active participation of local Auxiliary Police including Belarusian, Estonian, Latvian, Lithuanian, and Ukrainian units. !Country
!EstimatedPre WarJewishpopulation
!Estimatedkilled
!Percentkilled
|
|Poland || 3,400,000 || 3,000,000 || 88.25%
|
|Soviet Union (excl. Baltic states) || 3,000,000 || 1,000,000 || 33.3%
|
|Romania || 757,000 || 287,000 || 38%
|
|Hungary || 445,000 || 270,000 || 60.7%
|
|Czechoslovakia || 357,000 || 260,000 || 73%
|
|Germany ||500,000 || 165,000 || 33%
|
|Lithuania || 150,000 || 145,000 || 96.7%
|
|Netherlands || 140,000 || 102,000 || 72.9%
|
|France || 300,000 || 76,000 || 25.33%
|
|Latvia || 93,500 || 70,000 || 74.9%
|
|Austria || 206,000 || 65,000 || 31.5%
|
|Yugoslavia || 68,500 || 60,000 || 87.6%
|
|Greece || 70,000 || 58,800 || 84%
|
|Belgium || 90,000 || 25,000 || 27.8%
|
|Italy || 46,000 || 7,500 || 16.3%
|
||Luxembourg || 3,600 || 1,200 || 33.3%
|
|Estonia || 4,300 || 1,000 || 23%
|
|Norway || 1,800 || 758 || 42.1%
|
|Bulgaria || 48,400 || 142 || 0.3%
|
|Denmark || 7,800 || 116 || 1.49%
|
|Albania || 200 || 100 || 50%
|
|Finland || 2,200 || 7 || 0.32%
| class="sortbottom"
|Total
|9,689,500
|5,594,623
|57.74%
|}

Соғысқа дейін нацистік Германиядағы алғашқы погром «Кристалльнахт» (Kristallnacht) болды, ол көбінесе «Сынық әйнектің түні» деп аталады. Осы түні көптеген неміс қалаларында еврейлердің үйлері тонауға ұшырады, 11 000 еврей дүкені, қала және ауылдары зардап шекті. Азаматтар мен СА жасақтары ғимараттарды бұзғышпен қиратты, көшелер сынық әйнектерге толып, осыдан «Сынық әйнектің түні» деген ат пайда болды. Қырқыстың басты бөлігі 1938 жылдың 9-10 қарашасында өтті. Еврейлер өлтірілді, 30 000 еврей ер адамдары концлагерьлерге қамалды, ал 1 668 синагог тонауға ұшырады, оның 267-сі өртке ұшырады. 1941 жылдың 22 маусымында басталған «Барбаросса» операциясынан кейін, оккупацияланған Польшадағы Львов қаласында украин ұлтшылдары 1941 жылдың шілде айында екі ірі погром ұйымдастырды, оның салдарынан шамамен 6 000 еврей өлтірілді. Литвада жергілікті жауынгерлік топтар 1941 жылдың 25 және 26 шілдесінде Каунас маңында еврейлерге қарсы погромдар ұйымдастырды, тіпті нацистік әскерлер келмей тұрып, шамамен 3 800 еврей өлтірілді, ал синагогтар мен еврей дүкендері өртке ұшырады. Бұл Холокост кезеңіндегі ең қанды погромдардың бірі Румыниядағы Яссы погромы болды, онда румын азаматтары, полиция және әскери шенеуніктер тарапынан шамамен 14 000 еврей өлтірілді. 1941 жылдың желтоқсанында Адольф Гитлер еуропалық еврейлерді толығымен жою туралы шешім қабылдады. 1942 жылдың қаңтарында Ванзе конференциясында бірнеше нацистік көшбасшылар «Еврей мәселесінің соңғы шешімі» («Endlösung der Judenfrage») мәселесін талқылады. Доктор Йозеф Бюлер Рейнхард Гейдрихті Бас үкіметте «Ақырғы шешімді» іске асыруға шақырды. Олар еврей халқын геттолардан және барлық оккупацияланған аумақтардан жеті лагерьге жүйелі түрде депортациялауды бастады, олар құрту лагерьлері ретінде белгіленді: Аушвиц, Биркенау, Белзек, Хелмно, Майданек, Собибор және Треблинка II. Себастьян Хаффнер 1978 жылы Гитлердің 1941 жылдың желтоқсанында АҚШ-қа соғыс жариялау арқылы Еуропаны мәңгілік билеу мақсатының сәтсіздігін қабылдағанын, бірақ оның кейінгі үнсіздігі мен тыныштығы екінші мақсатына қол жеткізумен байланысты болды – еврейлерді құртумен байланысты болды. Соғыстың соңғы жылдарында неміс нацистік машинасының күші әлсірегеніне қарамастан, отын, көлік, оқ-дәрі, әскерлер және өнеркәсіптік ресурстар сияқты құнды әскери ресурстар соғыстан алынып, құрту лагерьлеріне жұмсалды. Соғыс аяқталған кезде, Еуропаның еврей халқының жартысынан астамы Холокост кезінде өлтірілді. Соғысқа дейін Еуропадағы ең ірі еврей қауымдастығына ие болған Польшада нацистер 3 000 000-ға жуық еврейді, яғни еврей халқының 90% -ын өлтірді. Грекия, Югославия, Литва, Чехословакия, Нидерланды және Латвия елдерінің еврей халқының 70% -нен астамы өлтірілді.

Before the onset of war, the first pogrom in Nazi Germany was Kristallnacht, often called Pogromnacht, or "night of broken glass," in which Jewish homes were ransacked in numerous German cities along with 11,000 Jewish shops, towns and villages, as civilians and SA stormtroopers destroyed buildings with sledgehammers, leaving the streets covered in smashed windows — the origin of the name "Night of Broken Glass." The main part of the rioting took place on 9–10 November 1938. Jews were beaten to death; 30,000 Jewish men were taken to concentration camps; and 1,668 synagogues ransacked with 267 set on fire. Following Operation Barbarossa launched on 22 June 1941, in the city of Lviv in the occupied territory of the General Government, Ukrainian nationalists organized two large pogroms in July 1941, in which around 6,000 Jews were murdered. In Lithuania, local militant groups engaged in anti Jewish pogroms on July 25 and 26, 1941 around Kaunas even before the Nazi forces arrived, killing about 3,800 Jews and burning synagogues and Jewish shops. Perhaps the deadliest of these Holocaust era pogroms was the Iași pogrom in Romania, in which as many as 14,000 Jews were killed by Romanian citizens, police, and military officials. By December 1941, Adolf Hitler decided to completely exterminate European Jews. In January 1942, during the Wannsee conference, several Nazi leaders discussed the details of the "Final Solution of the Jewish question" (Endlösung der Judenfrage). Dr. Josef Bühler urged Reinhard Heydrich to proceed with the "Final Solution" in the General Government. They began to systematically deport Jewish populations from the ghettos and all occupied territories to the seven camps designated as Vernichtungslager, or extermination camps: Auschwitz, Birkenau was the Extermination Camp site Belzec, Chelmno, Majdanek, Sobibór and Treblinka II. Sebastian Haffner published the analysis in 1978 that Hitler from December 1941 accepted the failure of his goal to dominate Europe forever on his declaration of war against the United States, but that his withdrawal and apparent calm thereafter was sustained by the achievement of his second goal—the extermination of the Jews. Even as the German Nazi war machine faltered in the last years of the war, precious military resources such as fuel, transport, munitions, soldiers, and industrial resources were still being heavily diverted away from the war and towards the death camps. By the end of the war, more than half of Jewish population of Europe had been murdered in the Holocaust. Poland, home of the largest Jewish community in Europe before the war, had over 90% of its Jewish population, or about 3,000,000 Jews, murdered by the Nazis. Greece, Yugoslavia, Lithuania, Czechoslovakia, the Netherlands, and Latvia each had over 70% of their Jewish population murdered.

Яһудилер одақтас әскерлерде

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде шамамен 1,5 миллион яһуди одақтас әскерлерінің қатарында қызмет етті. Шамамен 550 000 американдық еврей АҚШ Қарулы Күштерінің түрлі салаларында қызмет етті. Шамамен 52 000 адам АҚШ әскери наградаларымен марапатталды. Тағы 500 000 адам Кеңес Армиясында қызмет етті, ал 160 000-нан астам адам мақтау қағаздарына ие болды, олардың 150-ден астамы Кеңес Одағының Батыры атағын алды. Неміс басқыншылығы кезінде Польша армиясында 100 000-ға жуық яһуди қызмет етті, ал мыңдаған адам еркін Польша күштерінде, соның ішінде 10 000-ға жуығы Андерс армиясында қызмет етті. 60 000-нан астам еврей британдық қарулы күштерде қызмет етті (доминиондық немесе отарлық қызметкерлерді қоспағанда), оның ішінде 14 000 адам Корольдік әуе күштерінде және 15 000 адам Корольдік теңіз күштерінде. Мандатты Палестинадан келген 30 000-ға жуық яһуди британдық әскерде қызмет етті, оның ішінде 5 500 адам яһуди бригадасында қызмет етті, бұл бригада Палестинадан келген еврей сарбаздарынан құралған және британдық еврей офицерлері басқарды. Шамамен 17 000 канадалық еврей Канаданың қарулы күштерінде қызмет етті. Яһуди партизандары оккупацияланған Еуропаның барлық аймақтарында күресті және Биелски партизандары, Біріккен партизандық ұйым және Парчев партизандары сияқты топтарға бірікті. Варшава геттосының көтерілісіне еврей қарсылық күресшілері де қатысты.