Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Бұл бет Бретаньнің тарихқа дейінгі дәуіріне арналған.
This page concerns the prehistory of Brittany.
Палеолит дәуірі
Бриттани төртінші кезеңде мұзбен жабылған емес, себебі оның ендігі, жағалауға жақын орналасуы және ірі тау тізбектерінің болмауы себеп болды. Дегенмен, мұздықтар болмаса да, палеолиттік Бриттани қазіргі климатына қарағанда едәуір суық болды, соңғы мұздық максимум кезіндегі жылдық орташа температура 3°C (27°F) шамасында бағаланды. Мұзды топырақ кездесетін, тек өте қалың емес белсенді қабаты жазда 1 фут (30 см) ғана еріп, тундраның өте сирек (5%-дан кем) жамылғысының өсуіне мүмкіндік берді. Бұл өсімдіктер бұғы сияқты жайылыммен айналысатын жануарлардың өте аз санына ғана тамақ беруге қабілетті болды, ал бұғылар (Еуропада) қазір тек қалың мұздықтардың салдарынан сол кезде өмір сүруге жарамсыз аймақтарда ғана кездеседі. Осылайша, соңғы мұздық кезеңі аяқталғанға дейін Бриттаниде аз адамдар ғана тіршілік ете алды, және Бриттаниден Рошворн маңындағы Перрос-Гвирек сияқты тек бірнеше палеолиттік ескерткіштер белгілі. Қазірге дейін табылған жалғыз үңгір – Гвиклан (Финстер) маңындағы құмтас үңгірі. Үңгірде 200-ге жуық артефакт табылған, олар де Мортильет бойынша соңғы Магдален дәуіріне жатқызылған. Иілген ұштары бар нүктелердің болуына байланысты, қазір ол эпипалеолиттік Азилия мәдениетімен байланыстырылады. Басқа Азилия ескерткіштеріне Парк-ан-Пленен және Энез-Геннок жатады.
Brittany was never glaciated during the Quaternary, owing to its latitude, proximity to the coast and absence of significant mountain ranges. However, even though free of glaciers, Palaeolithic Brittany was extremely cold compared to its present climate, with annual mean temperatures at the last glacial maximum estimated at 3 °C (27 °F). Permafrost was present with only a very shallow active layer estimated at only 1 foot (30 cm) thawing each summer, so that only a very light (less than 5 percent) cover of tundra could grow. This vegetation could only support very low densities of grazing mammals like reindeer, which (in Europe) are found today only in areas then uninhabitable due to the presence of thick ice sheets. Consequently, few if any people could survive in Brittany prior to the end of the last glaciation, and only a few Palaeolithic sites are known from Brittany, like the rock shelter of Perros Guirec near Rochworn. The only cave site known so far is Roc'h Toul in a sandstone promontory near Guiclan (Finistère). The cave contained about 200 artifacts and was dated to the late Magdalenian by de Mortillet. Because of the presence of points with curved backs, it is now connected with the epipalaeolithic Azilian. Other Azilian sites include Parc an Plenen and Enez Guennoc.
Мезолиттік
Бриттаниядағы ең танымал мезолиттік орындар – Морбиандағы Хоэдик (10 қабір) және Тевиек (9 қабір) аралдарындағы зираттар. Ұжымдық қабірлер ешқандай ретсіз, қабық үйінділерінің ішінде орналасқан. Кейбір қабірлерде сүйектерге өлімнен кейін манипуляциялар жасалғанының іздері бар. Жекелеген жерлеулер де, бос қабірлер (ценотафтар) да кездеседі. Қабірлер тастармен, ошақтармен немесе мүйіздерден жасалған күмбез тәрізді құрылымдармен жабылған. Жомарт жерлеу сыйлықтары – тас құралдар, өрнектелген сүйектер, қабық әшекейлер және охр, осы аңшы-жинаушылардың, немесе дәлірек айтқанда, балықшы-жинаушылардың молшылығын көрсетеді. Кейбір қабықшалардың жынысқа қатысты ерекшеліктері бар. Тевиекте таспен қапталған қабірлер табылды. Сәбидің сүйектеріне өлімнен кейін сызықтар түрінде безендіру жасалған. Осыған сәйкес қоныстар қабық үйінділерінен тұрады. Хоэдикке жасалған радиокөміртектік талдау 4625 (калибрленбеген) жылын көрсетіп, оны мезолиттің 6-шы мыңжылдығына, мезолиттің соңына жатқызады, және шығыстағы егіншілдік қоғамдармен байланысқа қатысты белгілі бір көрсеткіштер бар. Олардың экономикасы теңіз ресурстарына негізделген. Жақында Хоэдикке қатысты бірнеше үдетілген мерзімдер жарияланды. Пломердегі (Финистер) Бег ан Доршенде үй иттері мен мүйізді малдың болғаны анықталды, ал Диссинякта микролиттер тозаңға қатысты мәліметтермен байланысты. Кейбір ғалымдар мегалиттік қабірлердің тамыры мезолитке дейін барып тоқтауы мүмкін деген болжам айтады, бірақ осы пікірді дәлелдеу қиын, өйткені көптеген құрылымдар қайта пайдаланылған. Диссиняк камералы қабірінің астынан көптеген микролиттер табылды.
The best known mesolithic sites from Brittany are the cemeteries on the islands of Hoëdic (10 graves) and Téviec (9 graves) in Morbihan. The collective graves are placed in shell middens without any particular order. Some graves show evidence of postmortal manipulations of the bones. There are single burials and empty graves (cenotaphs) as well. The graves are covered with stones, a hearth or antlers forming a sort of dome. Rich funeral gifts, flint tools, engraved bones, shell ornaments and ochre demonstrate the affluence of these hunter gatherers, or rather fisher gatherers. Certain shells are sex specific. In Teviec there are stone cist graves. The bones of an infant have been postmortally ornamented with striations. The corresponding settlements consist of shell middens. A radiocarbon date of 4625 (uncal.) for Hoëdic places it in the 6th Millennium BC cal, rather late in the Mesolithic sequence, and indeed there are some indications of contact with agricultural societies to the East. Their economy was based on marine resources. Recently, a number of accelerator dates have been published for Hoëdic. In Beg an Dorchenn in Plomeur (Finistère), domestic dog and cattle were already present, in Dissignac, microliths were associated with pollen evidence for clearances. Some scholars speculate that megalithic graves might go back to the Mesolithic, but this contention is difficult to prove, as most structures have been reused. Large numbers of microliths have been found under the chambered tomb of Dissignac :fr:Tumulus de Dissignac.
Неолит дәуірі
Линейлік қыш-құмыра мәдениеті дәстүріне негізделген Вильнёв-Сен-Жермен мәдениетінің батысқа қарай созылғандары шығыс Бретаньдегі Ле-О-Меэде табылды. Париж бассейніндегі елді мекендерде браслеттерге қолданылған Бретон массивінің шығыс жиегінен алынған сланец, кең таралған саудаға куәлік етеді. VSG елді мекені Жаблин-Ле-Лонг-Райедегі қабірден табылған жылтыратылған тастан жасалған білезік, оңтүстік Морбиандағы Гроа аралынан алынған амфиболиттен жасалған, бұл жергілікті мезолиттік қауымдармен сауда жасағанын көрсетеді. Ең ерте ұзын дөңгелектер V мыңжылдықтың басына (Барнез) жатады. Ерте кезеңдегі жерлеу орны әдетте б.з.д. 4000-3000 жылдар аралығында, одан кейін б.з.д. 3000-2500 жылдар аралығында салынған. Неолиттің соңғы кезеңінде аллеялар мен қарапайым дольмендер басым жерлеу ескерткіштері болды. Кейбір жерлеу орнының кіреберістері кесілген сызықтармен безендірілген, олардың ең танымал мысалы Гавринис. Кейбір ғалымдар Mané Ty Ec және Mané Pochat er Ieu (Морбиан) ұзын дөңгелектерінен табылған заттарда орталық Еуропалық сызықтық қыш-құмыра мәдениетінің ықпалын көреді, бірақ бұл, көбінесе la Hoguette дәстүрімен, нәтижесінде Кардиалдық мәдениетпен байланысты болуы керек. Карн қыш-құмырасы, жұқа қабырғалы, дөңгелек түбі бар терең ыдыстар, көбінесе жарты ай (кроассанттар) пішінді әшекейлермен, ертедегі камералы қабірлерге тән. Олар Финстер, Морбиан және Атлантикалық Луарда кездеседі. Орта неолиттік елді мекендерге Ла-Мотт, Ла-Бут-о-Пьер және Ланник жатады. Олар негізінен жағалауда шоғырланған. Қыш-құмыраларда Шассей мәдениетінің ықпалы байқалады. Ыдыстардың түбі әлі де дөңгелек, бірақ S пішіндес профильдермен және тік тесілген дөңгелектермен. Кейбір геометриялық әшекейлер кездеседі, бірақ олар сирек. Чейси типіндегі ваза тіректері де табылған, Бретон түрі Эр Ланник деп аталады және үшбұрышты тесіктермен сипатталады, ал Канал аралдарында табылғандары дөңгелек тесіктерге ие. Жергілікті қыш-құмыра түрлеріне Кастеллик ойысты қыш-құмырасы, Сук'х қыш-құмырасы және Колпо типіндегі қыш-құмырасы жатады. Er Lannic сияқты тас шеңберлер (қабаттасты тастар мен арықтың қос овалы) кейде елді мекендердің қалдықтарын және Шассей типіндегі қыш-құмыраларын қамтиды. III ғасырдың ортасына қарай Керугу, Жоғарғы және Төменгі Конгуэль және Росмеур/Крох Колле типтері басым болды. Сен-Ойз-Марн мәдениетінің ықпалымен орталық Бретаньдегі қыш-құмыралар, оның ішінде Кессой және Крек'х Куилл/Ле Мелус типтері. Жағасы бар бөтелкелер соңғы TBK Kragenflaschenhorizont-пен байланысты болуы мүмкін. III мыңжылдықтың соңынан бастап Grand Pressigny кремнездері белгілі бір мөлшерде импортталды. Бреттон балталарының кейбір түрлері экспортталды. Мысалы, Ұлыбританияда Плюссулиеннен жасалған долерит балталары табылған. Локмариакердегі дольмен Мане Луд қайықтың суретін бейнелейді деп есептеледі. Кейбір елді мекендерден, мысалы, Кастель Коздан, басқа да бұқалар өзендерден табылған. Теңіз қыш-құмыралары басым, AOC әшекейлеу Оңтүстік Бретаньде кездеседі. Кішкентай алтын жалатындар қыш-құмыра қабірлерінен белгілі, Керуаренда діядема табылған. Армориканың металл кен орындарын бұқалар пайдаланғанға дейін ешқандай дәлел жоқ.
The westernmost extensions of the Villeneuve Saint Germain culture, based on a Linear Pottery culture tradition are found in eastern Brittany at Le Haut Meé. The use of schist from the eastern edge of the Breton Massif for bracelets in settlements in the Paris Bassin attests to widespread trade. A bracelet of polished stone found in a grave in the VSG settlement of Jablines Les Longues Raies was made of amphibolite from the island of Groix in southern Morbihan, proves trade with local Mesolithic communities. The earliest long mounds date to the early 5th millennium (Barnenez). The early passage graves generally date to between 4000 and 3000 bc, followed by evolved passage graves between 3000 2500 bc. In the later part of the Neolithic, allées couvertes and simple dolmens became the predominant type of burial monument. Some passage graves are decorated with incised lines, of which Gavrinis is probably the best known example. Some scholars see an influence of the central European Linear Pottery culture in the finds from the longbarrows of Mané Ty Ec and Mané Pochat er Ieu (Morbihan), but this should rather be connected to the la Hoguette tradition, ultimately of Cardial extraction. Carn pottery, thin walled round based deep bowls, often with applied crescents (croissants) is typical for early chambered tombs. It is found in Finistère, Morbihan and Loire Atlantique. Middle Neolithic settlements include La Motte, La Butte aux Pierres and Lannic. They mainly concentrate on the Coast. The pottery shows Chasséen influences. Bowls are still round bottomed, but with s shaped profiles and vertically perforated lugs. Some geometric decoration occurs, but is rather rare. Vase supports of Chassey type are found as well, the Breton variety has been named the Er Lannic type and is characterised by triangular perforations, while the examples found in the Channel Islands show circular perforations. Other local pottery types include Castellic grooved ware, Souc'h ware, and Colpo type ware. Stone circles like Er Lannic (a double oval of standing stones and a ditch) sometimes contain settlement material and pottery of Chasséen type. By the middle of the 3rd century, the Kerugou, upper and lower Conguel and Rosmeur/Croh Collé types became preponderant. Seine Oise Marne culture influenced pottery in central Brittany includes the Quessoy and Crec'h Quille/Le Melus types. Collared bottles can be related to the Kragenflaschenhorizont of the late TBK. From the late 3rd millennium, Grand Pressigny flint was imported in some quantity. Some type of Breton axes were exported. For example, dolerite axes made at Plussulien have been found in Britain. The dolmen Mané Lud at Locmariaquer is thought to show a picture of a boat. Beaker material is known from some settlement sites, for example Kastel Koz, other beakers were found in rivers. Marine beakers predominate, AOC decoration is found in Southern Brittany. Small gold plaques are known from beaker graves, in Kerouaren a diadem has been found. There is no indication that the beaker people already exploited the Armorican metal deposits.
Темір дәуірі
Римдік дереккөздерде түрлі тайпалар, мысалы, Венети, Арморикани, Осиссими, Намнеттер және Кориозолиттер туралы айтылады. Страбон мен Посейдоний Армориканы белгиялықтарға жататын тайпа деп сипаттаған. Армориканың алтын монеталары кеңінен экспортталған, тіпті Рейн аймағында да кездеседі. Солтүстік Арморикада тұз өндіру орындары кең таралған, мысалы, Трегор, Эбихенс және Племур Боду (Кот-д'Армор) маңындағы Энез Вихан, сондай-ақ Ла Теннің соңғы кезеңіндегі Ландувез (Финстер) маңындағы Йок аралында. Эбихенсте бір пеште 40–55 кг тұз өндірілді. Әр пештің ұзындығы шамамен 2 метр болатын. Бұл орын Ла Тен дәуірінің аяғына немесе ортасына жатады. Көптеген брикеттаждың қалдықтары табылды. Трегорда «boudins de Calage» (қол кірпіштері) брикеттаждың типтік түрі болды, ұзындығы 2,5 пен 15 см аралығында, ал диаметрі 4–7 см аралығында. Ландерлец пен Племур Бодудағы Энез Вихан тұз өндіру орындарында 2,5–3 метр ұзындығы және шамамен 1 метр ені бар тікбұрышты пештердің қалдықтары қазылып алынды, олар тас пен саздан салынған. Морбиан шығанағында осы уақытқа дейін 50-ге жуық тұз өндіру орны табылды, олардың көпшілігі Ла Тен кезеңінің соңына жатады.
A variety of tribes are mentioned in Roman sources, like the Veneti, Armoricani, Osismii, Namnetes and Coriosolites. Strabo and Poseidonius describe the Armoricani as belonging to the Belgae. Armorican gold coins have been widely exported and are even found in the Rhineland. Salterns are widespread in Northern Armorica, for example at Trégor, Ebihens and Enez Vihan near Pleumeur Bodou (Côtes d'Armor) and the island of Yoc'h near Landuvez (Finistère) of late La Tène date. An estimated 40–55 kg of salt per oven were produced at Ebihens. Each oven was about 2 m long. The site dates to the end of the early La Tène or the middle La Tène period. Numerous briquetage remains have been found. At Tregor, boudins de Calage (hand bricks) were the typical form of briquetage, between 2,5 and 15 cm long and with a diameter between 4–7 cm. At the salterns at Landrellec and Enez Vihan at Pleumeur Bodou the remains of rectangular ovens have been excavated that are 2,5–3 m long and ca. 1 m wide and constructed of stones and clay. On the Gulf of Morbihan about 50 salterns have been found so far, mainly dating to the final La Téne period.