Кіріспе

Бұл бет Бретаньнің тарихқа дейінгі дәуіріне арналған.

Палеолит дәуірі

Бриттани төртінші кезеңде мұзбен жабылған емес, себебі оның ендігі, жағалауға жақын орналасуы және ірі тау тізбектерінің болмауы себеп болды. Дегенмен, мұздықтар болмаса да, палеолиттік Бриттани қазіргі климатына қарағанда едәуір суық болды, соңғы мұздық максимум кезіндегі жылдық орташа температура 3°C (27°F) шамасында бағаланды. Мұзды топырақ кездесетін, тек өте қалың емес белсенді қабаты жазда 1 фут (30 см) ғана еріп, тундраның өте сирек (5%-дан кем) жамылғысының өсуіне мүмкіндік берді. Бұл өсімдіктер бұғы сияқты жайылыммен айналысатын жануарлардың өте аз санына ғана тамақ беруге қабілетті болды, ал бұғылар (Еуропада) қазір тек қалың мұздықтардың салдарынан сол кезде өмір сүруге жарамсыз аймақтарда ғана кездеседі. Осылайша, соңғы мұздық кезеңі аяқталғанға дейін Бриттаниде аз адамдар ғана тіршілік ете алды, және Бриттаниден Рошворн маңындағы Перрос-Гвирек сияқты тек бірнеше палеолиттік ескерткіштер белгілі. Қазірге дейін табылған жалғыз үңгір – Гвиклан (Финстер) маңындағы құмтас үңгірі. Үңгірде 200-ге жуық артефакт табылған, олар де Мортильет бойынша соңғы Магдален дәуіріне жатқызылған. Иілген ұштары бар нүктелердің болуына байланысты, қазір ол эпипалеолиттік Азилия мәдениетімен байланыстырылады. Басқа Азилия ескерткіштеріне Парк-ан-Пленен және Энез-Геннок жатады.

Мезолиттік

Бриттаниядағы ең танымал мезолиттік орындар – Морбиандағы Хоэдик (10 қабір) және Тевиек (9 қабір) аралдарындағы зираттар. Ұжымдық қабірлер ешқандай ретсіз, қабық үйінділерінің ішінде орналасқан. Кейбір қабірлерде сүйектерге өлімнен кейін манипуляциялар жасалғанының іздері бар. Жекелеген жерлеулер де, бос қабірлер (ценотафтар) да кездеседі. Қабірлер тастармен, ошақтармен немесе мүйіздерден жасалған күмбез тәрізді құрылымдармен жабылған. Жомарт жерлеу сыйлықтары – тас құралдар, өрнектелген сүйектер, қабық әшекейлер және охр, осы аңшы-жинаушылардың, немесе дәлірек айтқанда, балықшы-жинаушылардың молшылығын көрсетеді. Кейбір қабықшалардың жынысқа қатысты ерекшеліктері бар. Тевиекте таспен қапталған қабірлер табылды. Сәбидің сүйектеріне өлімнен кейін сызықтар түрінде безендіру жасалған. Осыған сәйкес қоныстар қабық үйінділерінен тұрады. Хоэдикке жасалған радиокөміртектік талдау 4625 (калибрленбеген) жылын көрсетіп, оны мезолиттің 6-шы мыңжылдығына, мезолиттің соңына жатқызады, және шығыстағы егіншілдік қоғамдармен байланысқа қатысты белгілі бір көрсеткіштер бар. Олардың экономикасы теңіз ресурстарына негізделген. Жақында Хоэдикке қатысты бірнеше үдетілген мерзімдер жарияланды. Пломердегі (Финистер) Бег ан Доршенде үй иттері мен мүйізді малдың болғаны анықталды, ал Диссинякта микролиттер тозаңға қатысты мәліметтермен байланысты. Кейбір ғалымдар мегалиттік қабірлердің тамыры мезолитке дейін барып тоқтауы мүмкін деген болжам айтады, бірақ осы пікірді дәлелдеу қиын, өйткені көптеген құрылымдар қайта пайдаланылған. Диссиняк камералы қабірінің астынан көптеген микролиттер табылды.

Неолит дәуірі

Линейлік қыш-құмыра мәдениеті дәстүріне негізделген Вильнёв-Сен-Жермен мәдениетінің батысқа қарай созылғандары шығыс Бретаньдегі Ле-О-Меэде табылды. Париж бассейніндегі елді мекендерде браслеттерге қолданылған Бретон массивінің шығыс жиегінен алынған сланец, кең таралған саудаға куәлік етеді. VSG елді мекені Жаблин-Ле-Лонг-Райедегі қабірден табылған жылтыратылған тастан жасалған білезік, оңтүстік Морбиандағы Гроа аралынан алынған амфиболиттен жасалған, бұл жергілікті мезолиттік қауымдармен сауда жасағанын көрсетеді. Ең ерте ұзын дөңгелектер V мыңжылдықтың басына (Барнез) жатады. Ерте кезеңдегі жерлеу орны әдетте б.з.д. 4000-3000 жылдар аралығында, одан кейін б.з.д. 3000-2500 жылдар аралығында салынған. Неолиттің соңғы кезеңінде аллеялар мен қарапайым дольмендер басым жерлеу ескерткіштері болды. Кейбір жерлеу орнының кіреберістері кесілген сызықтармен безендірілген, олардың ең танымал мысалы Гавринис. Кейбір ғалымдар Mané Ty Ec және Mané Pochat er Ieu (Морбиан) ұзын дөңгелектерінен табылған заттарда орталық Еуропалық сызықтық қыш-құмыра мәдениетінің ықпалын көреді, бірақ бұл, көбінесе la Hoguette дәстүрімен, нәтижесінде Кардиалдық мәдениетпен байланысты болуы керек. Карн қыш-құмырасы, жұқа қабырғалы, дөңгелек түбі бар терең ыдыстар, көбінесе жарты ай (кроассанттар) пішінді әшекейлермен, ертедегі камералы қабірлерге тән. Олар Финстер, Морбиан және Атлантикалық Луарда кездеседі. Орта неолиттік елді мекендерге Ла-Мотт, Ла-Бут-о-Пьер және Ланник жатады. Олар негізінен жағалауда шоғырланған. Қыш-құмыраларда Шассей мәдениетінің ықпалы байқалады. Ыдыстардың түбі әлі де дөңгелек, бірақ S пішіндес профильдермен және тік тесілген дөңгелектермен. Кейбір геометриялық әшекейлер кездеседі, бірақ олар сирек. Чейси типіндегі ваза тіректері де табылған, Бретон түрі Эр Ланник деп аталады және үшбұрышты тесіктермен сипатталады, ал Канал аралдарында табылғандары дөңгелек тесіктерге ие. Жергілікті қыш-құмыра түрлеріне Кастеллик ойысты қыш-құмырасы, Сук'х қыш-құмырасы және Колпо типіндегі қыш-құмырасы жатады. Er Lannic сияқты тас шеңберлер (қабаттасты тастар мен арықтың қос овалы) кейде елді мекендердің қалдықтарын және Шассей типіндегі қыш-құмыраларын қамтиды. III ғасырдың ортасына қарай Керугу, Жоғарғы және Төменгі Конгуэль және Росмеур/Крох Колле типтері басым болды. Сен-Ойз-Марн мәдениетінің ықпалымен орталық Бретаньдегі қыш-құмыралар, оның ішінде Кессой және Крек'х Куилл/Ле Мелус типтері. Жағасы бар бөтелкелер соңғы TBK Kragenflaschenhorizont-пен байланысты болуы мүмкін. III мыңжылдықтың соңынан бастап Grand Pressigny кремнездері белгілі бір мөлшерде импортталды. Бреттон балталарының кейбір түрлері экспортталды. Мысалы, Ұлыбританияда Плюссулиеннен жасалған долерит балталары табылған. Локмариакердегі дольмен Мане Луд қайықтың суретін бейнелейді деп есептеледі. Кейбір елді мекендерден, мысалы, Кастель Коздан, басқа да бұқалар өзендерден табылған. Теңіз қыш-құмыралары басым, AOC әшекейлеу Оңтүстік Бретаньде кездеседі. Кішкентай алтын жалатындар қыш-құмыра қабірлерінен белгілі, Керуаренда діядема табылған. Армориканың металл кен орындарын бұқалар пайдаланғанға дейін ешқандай дәлел жоқ.

Темір дәуірі

Римдік дереккөздерде түрлі тайпалар, мысалы, Венети, Арморикани, Осиссими, Намнеттер және Кориозолиттер туралы айтылады. Страбон мен Посейдоний Армориканы белгиялықтарға жататын тайпа деп сипаттаған. Армориканың алтын монеталары кеңінен экспортталған, тіпті Рейн аймағында да кездеседі. Солтүстік Арморикада тұз өндіру орындары кең таралған, мысалы, Трегор, Эбихенс және Племур Боду (Кот-д'Армор) маңындағы Энез Вихан, сондай-ақ Ла Теннің соңғы кезеңіндегі Ландувез (Финстер) маңындағы Йок аралында. Эбихенсте бір пеште 40–55 кг тұз өндірілді. Әр пештің ұзындығы шамамен 2 метр болатын. Бұл орын Ла Тен дәуірінің аяғына немесе ортасына жатады. Көптеген брикеттаждың қалдықтары табылды. Трегорда «boudins de Calage» (қол кірпіштері) брикеттаждың типтік түрі болды, ұзындығы 2,5 пен 15 см аралығында, ал диаметрі 4–7 см аралығында. Ландерлец пен Племур Бодудағы Энез Вихан тұз өндіру орындарында 2,5–3 метр ұзындығы және шамамен 1 метр ені бар тікбұрышты пештердің қалдықтары қазылып алынды, олар тас пен саздан салынған. Морбиан шығанағында осы уақытқа дейін 50-ге жуық тұз өндіру орны табылды, олардың көпшілігі Ла Тен кезеңінің соңына жатады.